Adhyāya 80

युधिष्ठिर उवाच । पवित्राणां पवित्रं यच्छ्रेष्ठं लोके च यद्भवेत् । पावनं परमं चैव तन्मे ब्रूहि पितामह ॥

yudhiṣṭhira uvāca । pavitrāṇāṁ pavitraṁ yac chreṣṭhaṁ loke ca yad bhavet । pāvanaṁ paramaṁ caiva tan me brūhi pitāmaha ॥

भीष्म उवाच । गावो महार्थाः पुण्याश्च तारयन्ति च मानवान् । धारयन्ति प्रजाश्चेमाः पयसा हविषा तथा ॥

bhīṣma uvāca । gāvo mahārthāḥ puṇyāś ca tārayanti ca mānavān । dhārayanti prajāś cemāḥ payasā haviṣā tathā ॥

न हि पुण्यतमं किंचिद्गोभ्यो भरतसत्तम । एताः पवित्राः पुण्याश्च त्रिषु लोकेष्वनुत्तमाः ॥

na hi puṇyatamaṁ kiṁ cid gobhyo bharatasattama । etāḥ pavitrāḥ puṇyāś ca triṣu lokeṣv anuttamāḥ ॥

देवानामुपरिष्टाच्च गावः प्रतिवसन्ति वै । दत्त्वा चैता नरपते यान्ति स्वर्गं मनीषिणः ॥

devānām upariṣṭāc ca gāvaḥ prativasanti vai । dattvā caitā narapate yānti svargaṁ manīṣiṇaḥ ॥

मान्धाता यौवनाश्वश्च ययातिर्नहुषस्तथा । गावो ददन्तः सततं सहस्रशतसंमिताः । गताः परमकं स्थानं देवैरपि सुदुर्लभम् ॥

māndhātā yauvanāśvaś ca yayātir nahuṣas tathā । gāvo dadantaḥ satataṁ sahasraśatasaṁmitāḥ । gatāḥ paramakaṁ sthānaṁ devair api sudurlabham ॥

अपि चात्र पुरावृत्तं कथयिष्यामि तेऽनघ ॥

api cātra purāvr̥ttaṁ kathayiṣyāmi te ’nagha ॥

ऋषीणामुत्तमं धीमान्कृष्णद्वैपायनं शुकः । अभिवाद्याह्निकं कृत्वा शुचिः प्रयतमानसः । पितरं परिपप्रच्छ दृष्टलोकपरावरम् ॥

r̥ṣīṇām uttamaṁ dhīmān kr̥ṣṇadvaipāyanaṁ śukaḥ । abhivādyāhnikaṁ kr̥tvā śuciḥ prayatamānasaḥ । pitaraṁ paripapraccha dr̥ṣṭalokaparāvaram ॥

को यज्ञः सर्वयज्ञानां वरिष्ठ उपलक्ष्यते । किं च कृत्वा परं स्वर्गं प्राप्नुवन्ति मनीषिणः ॥

ko yajñaḥ sarvayajñānāṁ variṣṭha upalakṣyate । kiṁ ca kr̥tvā paraṁ svargaṁ prāpnuvanti manīṣiṇaḥ ॥

केन देवाः पवित्रेण स्वर्गमश्नन्ति वा विभो । किं च यज्ञस्य यज्ञत्वं क्व च यज्ञः प्रतिष्ठितः ॥

kena devāḥ pavitreṇa svargam aśnanti vā vibho । kiṁ ca yajñasya yajñatvaṁ kva ca yajñaḥ pratiṣṭhitaḥ ॥

दानानामुत्तमं किं च किं च सत्रमतः परम् । पवित्राणां पवित्रं च यत्तद्ब्रूहि ममानघ ॥

dānānām uttamaṁ kiṁ ca kiṁ ca satram ataḥ param । pavitrāṇāṁ pavitraṁ ca yat tad brūhi mamānagha ॥

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं व्यासः परमधर्मवित् । पुत्रायाकथयत्सर्वं तत्त्वेन भरतर्षभ ॥

etac chrutvā tu vacanaṁ vyāsaḥ paramadharmavit । putrāyākathayat sarvaṁ tattvena bharatarṣabha ॥

व्यास उवाच । गावः प्रतिष्ठा भूतानां तथा गावः परायणम् । गावः पुण्याः पवित्राश्च पावनं धर्म एव च ॥

vyāsa uvāca । gāvaḥ pratiṣṭhā bhūtānāṁ tathā gāvaḥ parāyaṇam । gāvaḥ puṇyāḥ pavitrāś ca pāvanaṁ dharma eva ca ॥

पूर्वमासन्नशृङ्गा वै गाव इत्यनुशुश्रुमः । शृङ्गार्थे समुपासन्त ताः किल प्रभुमव्ययम् ॥

pūrvam āsannaśr̥ṅgā vai gāva ity anuśuśrumaḥ । śr̥ṅgārthe samupāsanta tāḥ kila prabhum avyayam ॥

ततो ब्रह्मा तु गाः प्रायमुपविष्टाः समीक्ष्य ह । ईप्सितं प्रददौ ताभ्यो गोभ्यः प्रत्येकशः प्रभुः ॥

tato brahmā tu gāḥ prāyam upaviṣṭāḥ samīkṣya ha । īpsitaṁ pradadau tābhyo gobhyaḥ pratyekaśaḥ prabhuḥ ॥

तासां शृङ्गाण्यजायन्त यस्या यादृङ्मनोगतम् । नानावर्णाः शृङ्गवन्त्यस्ता व्यरोचन्त पुत्रक ॥

tāsāṁ śr̥ṅgāṇy ajāyanta yasyā yādr̥ṅ manogatam । nānāvarṇāḥ śr̥ṅgavantyas tā vyarocanta putraka ॥

ब्रह्मणा वरदत्तास्ता हव्यकव्यप्रदाः शुभाः । पुण्याः पवित्राः सुभगा दिव्यसंस्थानलक्षणाः । गावस्तेजो महद्दिव्यं गवां दानं प्रशस्यते ॥

brahmaṇā varadattās tā havyakavyapradāḥ śubhāḥ । puṇyāḥ pavitrāḥ subhagā divyasaṁsthānalakṣaṇāḥ । gāvas tejo mahad divyaṁ gavāṁ dānaṁ praśasyate ॥

ये चैताः संप्रयच्छन्ति साधवो वीतमत्सराः । ते वै सुकृतिनः प्रोक्ताः सर्वदानप्रदाश्च ते । गवां लोकं तथा पुण्यमाप्नुवन्ति च तेऽनघ ॥

ye caitāḥ saṁprayacchanti sādhavo vītamatsarāḥ । te vai sukr̥tinaḥ proktāḥ sarvadānapradāś ca te । gavāṁ lokaṁ tathā puṇyam āpnuvanti ca te ’nagha ॥

यत्र वृक्षा मधुफला दिव्यपुष्पफलोपगाः । पुष्पाणि च सुगन्धीनि दिव्यानि द्विजसत्तम ॥

yatra vr̥kṣā madhuphalā divyapuṣpaphalopagāḥ । puṣpāṇi ca sugandhīni divyāni dvijasattama ॥

सर्वा मणिमयी भूमिः सूक्ष्मकाञ्चनवालुका । सर्वत्र सुखसंस्पर्शा निष्पङ्का नीरजा शुभा ॥

sarvā maṇimayī bhūmiḥ sūkṣmakāñcanavālukā । sarvatra sukhasaṁsparśā niṣpaṅkā nīrajā śubhā ॥

रक्तोत्पलवनैश्चैव मणिदण्डैर्हिरण्मयैः । तरुणादित्यसंकाशैर्भान्ति तत्र जलाशयाः ॥

raktotpalavanaiś caiva maṇidaṇḍair hiraṇmayaiḥ । taruṇādityasaṁkāśair bhānti tatra jalāśayāḥ ॥

महार्हमणिपत्रैश्च काञ्चनप्रभकेसरैः । नीलोत्पलविमिश्रैश्च सरोभिर्बहुपङ्कजैः ॥

mahārhamaṇipatraiś ca kāñcanaprabhakesaraiḥ । nīlotpalavimiśraiś ca sarobhir bahupaṅkajaiḥ ॥

करवीरवनैः फुल्लैः सहस्रावर्तसंवृतैः । संतानकवनैः फुल्लैर्वृक्षैश्च समलंकृताः ॥

karavīravanaiḥ phullaiḥ sahasrāvartasaṁvr̥taiḥ । saṁtānakavanaiḥ phullair vr̥kṣaiś ca samalaṁkr̥tāḥ ॥

निर्मलाभिश्च मुक्ताभिर्मणिभिश्च महाधनैः । उद्धूतपुलिनास्तत्र जातरूपैश्च निम्नगाः ॥

nirmalābhiś ca muktābhir maṇibhiś ca mahādhanaiḥ । uddhūtapulinās tatra jātarūpaiś ca nimnagāḥ ॥

सर्वरत्नमयैश्चित्रैरवगाढा नगोत्तमैः । जातरूपमयैश्चान्यैर्हुताशनसमप्रभैः ॥

sarvaratnamayaiś citrair avagāḍhā nagottamaiḥ । jātarūpamayaiś cānyair hutāśanasamaprabhaiḥ ॥

सौवर्णगिरयस्तत्र मणिरत्नशिलोच्चयाः । सर्वरत्नमयैर्भान्ति शृङ्गैश्चारुभिरुच्छ्रितैः ॥

sauvarṇagirayas tatra maṇiratnaśiloccayāḥ । sarvaratnamayair bhānti śr̥ṅgaiś cārubhir ucchritaiḥ ॥

नित्यपुष्पफलास्तत्र नगाः पत्ररथाकुलाः । दिव्यगन्धरसैः पुष्पैः फलैश्च भरतर्षभ ॥

nityapuṣpaphalās tatra nagāḥ patrarathākulāḥ । divyagandharasaiḥ puṣpaiḥ phalaiś ca bharatarṣabha ॥

रमन्ते पुण्यकर्माणस्तत्र नित्यं युधिष्ठिर । सर्वकामसमृद्धार्था निःशोका गतमन्यवः ॥

ramante puṇyakarmāṇas tatra nityaṁ yudhiṣṭhira । sarvakāmasamr̥ddhārthā niḥśokā gatamanyavaḥ ॥

विमानेषु विचित्रेषु रमणीयेषु भारत । मोदन्ते पुण्यकर्माणो विहरन्तो यशस्विनः ॥

vimāneṣu vicitreṣu ramaṇīyeṣu bhārata । modante puṇyakarmāṇo viharanto yaśasvinaḥ ॥

उपक्रीडन्ति तान्राजञ्शुभाश्चाप्सरसां गणाः । एताँल्लोकानवाप्नोति गां दत्त्वा वै युधिष्ठिर ॥

upakrīḍanti tān rājañ śubhāś cāpsarasāṁ gaṇāḥ । etām̐l lokān avāpnoti gāṁ dattvā vai yudhiṣṭhira ॥

यासामधिपतिः पूषा मारुतो बलवान्बली । ऐश्वर्ये वरुणो राजा ता मां पान्तु युगंधराः ॥

yāsām adhipatiḥ pūṣā māruto balavān balī । aiśvarye varuṇo rājā tā māṁ pāntu yugaṁdharāḥ ॥

सुरूपा बहुरूपाश्च विश्वरूपाश्च मातरः । प्राजापत्या इति ब्रह्मञ्जपेन्नित्यं यतव्रतः ॥

surūpā bahurūpāś ca viśvarūpāś ca mātaraḥ । prājāpatyā iti brahmañ japen nityaṁ yatavrataḥ ॥

गास्तु शुश्रूषते यश्च समन्वेति च सर्वशः । तस्मै तुष्टाः प्रयच्छन्ति वरानपि सुदुर्लभान् ॥

gās tu śuśrūṣate yaś ca samanveti ca sarvaśaḥ । tasmai tuṣṭāḥ prayacchanti varān api sudurlabhān ॥

न द्रुह्येन्मनसा चापि गोषु ता हि सुखप्रदाः । अर्चयेत सदा चैव नमस्कारैश्च पूजयेत् । दान्तः प्रीतमना नित्यं गवां व्युष्टिं तथाश्नुते ॥

na druhyen manasā cāpi goṣu tā hi sukhapradāḥ । arcayeta sadā caiva namaskāraiś ca pūjayet । dāntaḥ prītamanā nityaṁ gavāṁ vyuṣṭiṁ tathāśnute ॥

येन देवाः पवित्रेण भुञ्जते लोकमुत्तमम् । यत्पवित्रं पवित्राणां तद्घृतं शिरसा वहेत् ॥

yena devāḥ pavitreṇa bhuñjate lokam uttamam । yat pavitraṁ pavitrāṇāṁ tad ghr̥taṁ śirasā vahet ॥

घृतेन जुहुयादग्निं घृतेन स्वस्ति वाचयेत् । घृतं प्राशेद्घृतं दद्याद्गवां व्युष्टिं तथाश्नुते ॥

ghr̥tena juhuyād agniṁ ghr̥tena svasti vācayet । ghr̥taṁ prāśed ghr̥taṁ dadyād gavāṁ vyuṣṭiṁ tathāśnute ॥

त्र्यहमुष्णं पिबेन्मूत्रं त्र्यहमुष्णं पिबेत्पयः । गवामुष्णं पयः पीत्वा त्र्यहमुष्णं घृतं पिबेत् । त्र्यहमुष्णं घृतं पीत्वा वायुभक्षो भवेत्त्र्यहम् ॥

tryaham uṣṇaṁ piben mūtraṁ tryaham uṣṇaṁ pibet payaḥ । gavām uṣṇaṁ payaḥ pītvā tryaham uṣṇaṁ ghr̥taṁ pibet । tryaham uṣṇaṁ ghr̥taṁ pītvā vāyubhakṣo bhavet tryaham ॥

निर्हृतैश्च यवैर्गोभिर्मासं प्रसृतयावकः । ब्रह्महत्यासमं पापं सर्वमेतेन शुध्यति ॥

nirhr̥taiś ca yavair gobhir māsaṁ prasr̥tayāvakaḥ । brahmahatyāsamaṁ pāpaṁ sarvam etena śudhyati ॥

पराभवार्थं दैत्यानां देवैः शौचमिदं कृतम् । देवत्वमपि च प्राप्ताः संसिद्धाश्च महाबलाः ॥

parābhavārthaṁ daityānāṁ devaiḥ śaucam idaṁ kr̥tam । devatvam api ca prāptāḥ saṁsiddhāś ca mahābalāḥ ॥

गावः पवित्राः पुण्याश्च पावनं परमं महत् । ताश्च दत्त्वा द्विजातिभ्यो नरः स्वर्गमुपाश्नुते ॥

gāvaḥ pavitrāḥ puṇyāś ca pāvanaṁ paramaṁ mahat । tāś ca dattvā dvijātibhyo naraḥ svargam upāśnute ॥

गवां मध्ये शुचिर्भूत्वा गोमतीं मनसा जपेत् । पूताभिरद्भिराचम्य शुचिर्भवति निर्मलः ॥

gavāṁ madhye śucir bhūtvā gomatīṁ manasā japet । pūtābhir adbhir ācamya śucir bhavati nirmalaḥ ॥

अग्निमध्ये गवां मध्ये ब्राह्मणानां च संसदि । विद्यावेदव्रतस्नाता ब्राह्मणाः पुण्यकर्मिणः ॥

agnimadhye gavāṁ madhye brāhmaṇānāṁ ca saṁsadi । vidyāvedavratasnātā brāhmaṇāḥ puṇyakarmiṇaḥ ॥

अध्यापयेरञ्शिष्यान्वै गोमतीं यज्ञसंमिताम् । त्रिरात्रोपोषितः श्रुत्वा गोमतीं लभते वरम् ॥

adhyāpayerañ śiṣyān vai gomatīṁ yajñasaṁmitām । trirātropoṣitaḥ śrutvā gomatīṁ labhate varam ॥

पुत्रकामश्च लभते पुत्रं धनमथापि च । पतिकामा च भर्तारं सर्वकामांश्च मानवः । गावस्तुष्टाः प्रयच्छन्ति सेविता वै न संशयः ॥

putrakāmaś ca labhate putraṁ dhanam athāpi ca । patikāmā ca bhartāraṁ sarvakāmāṁś ca mānavaḥ । gāvas tuṣṭāḥ prayacchanti sevitā vai na saṁśayaḥ ॥

एवमेता महाभागा यज्ञियाः सर्वकामदाः । रोहिण्य इति जानीहि नैताभ्यो विद्यते परम् ॥

evam etā mahābhāgā yajñiyāḥ sarvakāmadāḥ । rohiṇya iti jānīhi naitābhyo vidyate param ॥

इत्युक्तः स महातेजाः शुकः पित्रा महात्मना । पूजयामास गा नित्यं तस्मात्त्वमपि पूजय ॥

ity uktaḥ sa mahātejāḥ śukaḥ pitrā mahātmanā । pūjayām āsa gā nityaṁ tasmāt tvam api pūjaya ॥