Adhyāya 60

युधिष्ठिर उवाच । दानं यज्ञक्रिया चेह किं स्वित्प्रेत्य महाफलम् । कस्य ज्यायः फलं प्रोक्तं कीदृशेभ्यः कथं कदा ॥

yudhiṣṭhira uvāca । dānaṁ yajñakriyā ceha kiṁ svit pretya mahāphalam । kasya jyāyaḥ phalaṁ proktaṁ kīdr̥śebhyaḥ kathaṁ kadā ॥

एतदिच्छामि विज्ञातुं याथातथ्येन भारत । विद्वञ्जिज्ञासमानाय दानधर्मान्प्रचक्ष्व मे ॥

etad icchāmi vijñātuṁ yāthātathyena bhārata । vidvañ jijñāsamānāya dānadharmān pracakṣva me ॥

अन्तर्वेद्यां च यद्दत्तं श्रद्धया चानृशंस्यतः । किं स्विन्निःश्रेयसं तात तन्मे ब्रूहि पितामह ॥

antarvedyāṁ ca yad dattaṁ śraddhayā cānr̥śaṁsyataḥ । kiṁ svin niḥśreyasaṁ tāta tan me brūhi pitāmaha ॥

भीष्म उवाच । रौद्रं कर्म क्षत्रियस्य सततं तात वर्तते । तस्य वैतानिकं कर्म दानं चैवेह पावनम् ॥

bhīṣma uvāca । raudraṁ karma kṣatriyasya satataṁ tāta vartate । tasya vaitānikaṁ karma dānaṁ caiveha pāvanam ॥

न तु पापकृतां राज्ञां प्रतिगृह्णन्ति साधवः । एतस्मात्कारणाद्यज्ञैर्यजेद्राजाप्तदक्षिणैः ॥

na tu pāpakr̥tāṁ rājñāṁ pratigr̥hṇanti sādhavaḥ । etasmāt kāraṇād yajñair yajed rājāptadakṣiṇaiḥ ॥

अथ चेत्प्रतिगृह्णीयुर्दद्यादहरहर्नृपः । श्रद्धामास्थाय परमां पावनं ह्येतदुत्तमम् ॥

atha cet pratigr̥hṇīyur dadyād aharahar nr̥paḥ । śraddhām āsthāya paramāṁ pāvanaṁ hy etad uttamam ॥

ब्राह्मणांस्तर्पयेद्द्रव्यैस्ततो यज्ञे यतव्रतः । मैत्रान्साधून्वेदविदः शीलवृत्ततपोन्वितान् ॥

brāhmaṇāṁs tarpayed dravyais tato yajñe yatavrataḥ । maitrān sādhūn vedavidaḥ śīlavr̥ttataponvitān ॥

यत्ते तेन करिष्यन्ति कृतं तेन भविष्यति । यज्ञान्साधय साधुभ्यः स्वाद्वन्नान्दक्षिणावतः ॥

yat te tena kariṣyanti kr̥taṁ tena bhaviṣyati । yajñān sādhaya sādhubhyaḥ svādvannān dakṣiṇāvataḥ ॥

इष्टं दत्तं च मन्येथा आत्मानं दानकर्मणा । पूजयेथा यायजूकांस्तवाप्यंशो भवेद्यथा ॥

iṣṭaṁ dattaṁ ca manyethā ātmānaṁ dānakarmaṇā । pūjayethā yāyajūkāṁs tavāpy aṁśo bhaved yathā ॥

प्रजावतो भरेथाश्च ब्राह्मणान्बहुभारिणः । प्रजावांस्तेन भवति यथा जनयिता तथा ॥

prajāvato bharethāś ca brāhmaṇān bahubhāriṇaḥ । prajāvāṁs tena bhavati yathā janayitā tathā ॥

यावतो वै साधुधर्मान्सन्तः संवर्तयन्त्युत । सर्वे ते चापि भर्तव्या नरा ये बहुभारिणः ॥

yāvato vai sādhudharmān santaḥ saṁvartayanty uta । sarve te cāpi bhartavyā narā ye bahubhāriṇaḥ ॥

समृद्धः संप्रयच्छस्व ब्राह्मणेभ्यो युधिष्ठिर । धेनूरनडुहोऽन्नानि च्छत्रं वासांस्युपानहौ ॥

samr̥ddhaḥ saṁprayacchasva brāhmaṇebhyo yudhiṣṭhira । dhenūr anaḍuho ’nnāni cchatraṁ vāsāṁsy upānahau ॥

आज्यानि यजमानेभ्यस्तथान्नाद्यानि भारत । अश्ववन्ति च यानानि वेश्मानि शयनानि च ॥

ājyāni yajamānebhyas tathānnādyāni bhārata । aśvavanti ca yānāni veśmāni śayanāni ca ॥

एते देया व्युष्टिमन्तो लघूपायाश्च भारत । अजुगुप्सांश्च विज्ञाय ब्राह्मणान्वृत्तिकर्शितान् ॥

ete deyā vyuṣṭimanto laghūpāyāś ca bhārata । ajugupsāṁś ca vijñāya brāhmaṇān vr̥ttikarśitān ॥

उपच्छन्नं प्रकाशं वा वृत्त्या तान्प्रतिपादय । राजसूयाश्वमेधाभ्यां श्रेयस्तत्क्षत्रियान्प्रति ॥

upacchannaṁ prakāśaṁ vā vr̥ttyā tān pratipādaya । rājasūyāśvamedhābhyāṁ śreyas tat kṣatriyān prati ॥

एवं पापैर्विमुक्तस्त्वं पूतः स्वर्गमवाप्स्यसि । स्रंसयित्वा पुनः कोशं यद्राष्ट्रं पालयिष्यसि ॥

evaṁ pāpair vimuktas tvaṁ pūtaḥ svargam avāpsyasi । sraṁsayitvā punaḥ kośaṁ yad rāṣṭraṁ pālayiṣyasi ॥

ततश्च ब्रह्मभूयस्त्वमवाप्स्यसि धनानि च । आत्मनश्च परेषां च वृत्तिं संरक्ष भारत ॥

tataś ca brahmabhūyastvam avāpsyasi dhanāni ca । ātmanaś ca pareṣāṁ ca vr̥ttiṁ saṁrakṣa bhārata ॥

पुत्रवच्चापि भृत्यान्स्वान्प्रजाश्च परिपालय । योगक्षेमश्च ते नित्यं ब्राह्मणेष्वस्तु भारत ॥

putravac cāpi bhr̥tyān svān prajāś ca paripālaya । yogakṣemaś ca te nityaṁ brāhmaṇeṣv astu bhārata ॥

अरक्षितारं हर्तारं विलोप्तारमदायकम् । तं स्म राजकलिं हन्युः प्रजाः संभूय निर्घृणम् ॥

arakṣitāraṁ hartāraṁ viloptāram adāyakam । taṁ sma rājakaliṁ hanyuḥ prajāḥ saṁbhūya nirghr̥ṇam ॥

अहं वो रक्षितेत्युक्त्वा यो न रक्षति भूमिपः । स संहत्य निहन्तव्यः श्वेव सोन्माद आतुरः ॥

ahaṁ vo rakṣitety uktvā yo na rakṣati bhūmipaḥ । sa saṁhatya nihantavyaḥ śveva sonmāda āturaḥ ॥

पापं कुर्वन्ति यत्किंचित्प्रजा राज्ञा ह्यरक्षिताः । चतुर्थं तस्य पापस्य राजा भारत विन्दति ॥

pāpaṁ kurvanti yat kiṁ cit prajā rājñā hy arakṣitāḥ । caturthaṁ tasya pāpasya rājā bhārata vindati ॥

अप्याहुः सर्वमेवेति भूयोऽर्धमिति निश्चयः । चतुर्थं मतमस्माकं मनोः श्रुत्वानुशासनम् ॥

apy āhuḥ sarvam eveti bhūyo ’rdham iti niścayaḥ । caturthaṁ matam asmākaṁ manoḥ śrutvānuśāsanam ॥

शुभं वा यत्प्रकुर्वन्ति प्रजा राज्ञा सुरक्षिताः । चतुर्थं तस्य पुण्यस्य राजा चाप्नोति भारत ॥

śubhaṁ vā yat prakurvanti prajā rājñā surakṣitāḥ । caturthaṁ tasya puṇyasya rājā cāpnoti bhārata ॥

जीवन्तं त्वानुजीवन्तु प्रजाः सर्वा युधिष्ठिर । पर्जन्यमिव भूतानि महाद्रुममिव द्विजाः ॥

jīvantaṁ tvānujīvantu prajāḥ sarvā yudhiṣṭhira । parjanyam iva bhūtāni mahādrumam iva dvijāḥ ॥

कुबेरमिव रक्षांसि शतक्रतुमिवामराः । ज्ञातयस्त्वानुजीवन्तु सुहृदश्च परंतप ॥

kuberam iva rakṣāṁsi śatakratum ivāmarāḥ । jñātayas tvānujīvantu suhr̥daś ca paraṁtapa ॥