Adhyāya 61

युधिष्ठिर उवाच । इदं देयमिदं देयमितीयं श्रुतिचोदना । बहुदेयाश्च राजानः किं स्विद्देयमनुत्तमम् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । idaṁ deyam idaṁ deyam itīyaṁ śruticodanā । bahudeyāś ca rājānaḥ kiṁ svid deyam anuttamam ॥

भीष्म उवाच । अति दानानि सर्वाणि पृथिवीदानमुच्यते । अचला ह्यक्षया भूमिर्दोग्ध्री कामाननुत्तमान् ॥

bhīṣma uvāca । ati dānāni sarvāṇi pr̥thivīdānam ucyate । acalā hy akṣayā bhūmir dogdhrī kāmān anuttamān ॥

दोग्ध्री वासांसि रत्नानि पशून्व्रीहियवांस्तथा । भूमिदः सर्वभूतेषु शाश्वतीरेधते समाः ॥

dogdhrī vāsāṁsi ratnāni paśūn vrīhiyavāṁs tathā । bhūmidaḥ sarvabhūteṣu śāśvatīr edhate samāḥ ॥

यावद्भूमेरायुरिह तावद्भूमिद एधते । न भूमिदानादस्तीह परं किंचिद्युधिष्ठिर ॥

yāvad bhūmer āyur iha tāvad bhūmida edhate । na bhūmidānād astīha paraṁ kiṁ cid yudhiṣṭhira ॥

अप्यल्पं प्रददुः पूर्वे पृथिव्या इति नः श्रुतम् । भूमिमेते ददुः सर्वे ये भूमिं भुञ्जते जनाः ॥

apy alpaṁ pradaduḥ pūrve pr̥thivyā iti naḥ śrutam । bhūmim ete daduḥ sarve ye bhūmiṁ bhuñjate janāḥ ॥

स्वकर्मैवोपजीवन्ति नरा इह परत्र च । भूमिर्भूतिर्महादेवी दातारं कुरुते प्रियम् ॥

svakarmaivopajīvanti narā iha paratra ca । bhūmir bhūtir mahādevī dātāraṁ kurute priyam ॥

य एतां दक्षिणां दद्यादक्षयां पृथिवीपतिः । पुनर्नरत्वं संप्राप्य भवेत्स पृथिवीपतिः ॥

ya etāṁ dakṣiṇāṁ dadyād akṣayāṁ pr̥thivīpatiḥ । punar naratvaṁ saṁprāpya bhavet sa pr̥thivīpatiḥ ॥

यथा दानं तथा भोग इति धर्मेषु निश्चयः । संग्रामे वा तनुं जह्याद्दद्याद्वा पृथिवीमिमाम् ॥

yathā dānaṁ tathā bhoga iti dharmeṣu niścayaḥ । saṁgrāme vā tanuṁ jahyād dadyād vā pr̥thivīm imām ॥

इत्येतां क्षत्रबन्धूनां वदन्ति परमाशिषम् । पुनाति दत्ता पृथिवी दातारमिति शुश्रुम ॥

ity etāṁ kṣatrabandhūnāṁ vadanti param āśiṣam । punāti dattā pr̥thivī dātāram iti śuśruma ॥

अपि पापसमाचारं ब्रह्मघ्नमपि वानृतम् । सैव पापं पावयति सैव पापात्प्रमोचयेत् ॥

api pāpasamācāraṁ brahmaghnam api vānr̥tam । saiva pāpaṁ pāvayati saiva pāpāt pramocayet ॥

अपि पापकृतां राज्ञां प्रतिगृह्णन्ति साधवः । पृथिवीं नान्यदिच्छन्ति पावनं जननी यथा ॥

api pāpakr̥tāṁ rājñāṁ pratigr̥hṇanti sādhavaḥ । pr̥thivīṁ nānyad icchanti pāvanaṁ jananī yathā ॥

नामास्याः प्रियदत्तेति गुह्यं देव्याः सनातनम् । दानं वाप्यथ वा ज्ञानं नाम्नोऽस्याः परमं प्रियम् । तस्मात्प्राप्यैव पृथिवीं दद्याद्विप्राय पार्थिवः ॥

nāmāsyāḥ priyadatteti guhyaṁ devyāḥ sanātanam । dānaṁ vāpy atha vā jñānaṁ nāmno ’syāḥ paramaṁ priyam । tasmāt prāpyaiva pr̥thivīṁ dadyād viprāya pārthivaḥ ॥

नाभूमिपतिना भूमिरधिष्ठेया कथंचन । न वा पात्रेण वा गूहेदन्तर्धानेन वा चरेत् । ये चान्ये भूमिमिच्छेयुः कुर्युरेवमसंशयम् ॥

nābhūmipatinā bhūmir adhiṣṭheyā kathaṁ cana । na vā pātreṇa vā gūhed antardhānena vā caret । ye cānye bhūmim iccheyuḥ kuryur evam asaṁśayam ॥

यः साधोर्भूमिमादत्ते न भूमिं विन्दते तु सः । भूमिं तु दत्त्वा साधुभ्यो विन्दते भूमिमेव हि । प्रेत्येह च स धर्मात्मा संप्राप्नोति महद्यशः ॥

yaḥ sādhor bhūmim ādatte na bhūmiṁ vindate tu saḥ । bhūmiṁ tu dattvā sādhubhyo vindate bhūmim eva hi । pretyeha ca sa dharmātmā saṁprāpnoti mahad yaśaḥ ॥

यस्य विप्रानुशासन्ति साधोर्भूमिं सदैव हि । न तस्य शत्रवो राजन्प्रशासन्ति वसुंधराम् ॥

yasya viprānuśāsanti sādhor bhūmiṁ sadaiva hi । na tasya śatravo rājan praśāsanti vasuṁdharām ॥

यत्किंचित्पुरुषः पापं कुरुते वृत्तिकर्शितः । अपि गोचर्ममात्रेण भूमिदानेन पूयते ॥

yat kiṁ cit puruṣaḥ pāpaṁ kurute vr̥ttikarśitaḥ । api gocarmamātreṇa bhūmidānena pūyate ॥

येऽपि संकीर्णकर्माणो राजानो रौद्रकर्मिणः । तेभ्यः पवित्रमाख्येयं भूमिदानमनुत्तमम् ॥

ye ’pi saṁkīrṇakarmāṇo rājāno raudrakarmiṇaḥ । tebhyaḥ pavitram ākhyeyaṁ bhūmidānam anuttamam ॥

अल्पान्तरमिदं शश्वत्पुराणा मेनिरे जनाः । यो यजेदश्वमेधेन दद्याद्वा साधवे महीम् ॥

alpāntaram idaṁ śaśvat purāṇā menire janāḥ । yo yajed aśvamedhena dadyād vā sādhave mahīm ॥

अपि चेत्सुकृतं कृत्वा शङ्केरन्नपि पण्डिताः । अशक्यमेकमेवैतद्भूमिदानमनुत्तमम् ॥

api cet sukr̥taṁ kr̥tvā śaṅkerann api paṇḍitāḥ । aśakyam ekam evaitad bhūmidānam anuttamam ॥

सुवर्णं रजतं वस्त्रं मणिमुक्तावसूनि च । सर्वमेतन्महाप्राज्ञ ददाति वसुधां ददत् ॥

suvarṇaṁ rajataṁ vastraṁ maṇimuktāvasūni ca । sarvam etan mahāprājña dadāti vasudhāṁ dadat ॥

तपो यज्ञः श्रुतं शीलमलोभः सत्यसंधता । गुरुदैवतपूजा च नातिवर्तन्ति भूमिदम् ॥

tapo yajñaḥ śrutaṁ śīlam alobhaḥ satyasaṁdhatā । gurudaivatapūjā ca nātivartanti bhūmidam ॥

भर्तुर्निःश्रेयसे युक्तास्त्यक्तात्मानो रणे हताः । ब्रह्मलोकगताः सिद्धा नातिक्रामन्ति भूमिदम् ॥

bhartur niḥśreyase yuktās tyaktātmāno raṇe hatāḥ । brahmalokagatāḥ siddhā nātikrāmanti bhūmidam ॥

यथा जनित्री क्षीरेण स्वपुत्रं भरते सदा । अनुगृह्णाति दातारं तथा सर्वरसैर्मही ॥

yathā janitrī kṣīreṇa svaputraṁ bharate sadā । anugr̥hṇāti dātāraṁ tathā sarvarasair mahī ॥

मृत्योर्वै किंकरो दण्डस्तापो वह्नेः सुदारुणः । घोराश्च वारुणाः पाशा नोपसर्पन्ति भूमिदम् ॥

mr̥tyor vai kiṁkaro daṇḍas tāpo vahneḥ sudāruṇaḥ । ghorāś ca vāruṇāḥ pāśā nopasarpanti bhūmidam ॥

पितॄंश्च पितृलोकस्थान्देवलोके च देवताः । संतर्पयति शान्तात्मा यो ददाति वसुंधराम् ॥

pitr̥̄ṁś ca pitr̥lokasthān devaloke ca devatāḥ । saṁtarpayati śāntātmā yo dadāti vasuṁdharām ॥

कृशाय म्रियमाणाय वृत्तिम्लानाय सीदते । भूमिं वृत्तिकरीं दत्त्वा सत्री भवति मानवः ॥

kr̥śāya mriyamāṇāya vr̥ttimlānāya sīdate । bhūmiṁ vr̥ttikarīṁ dattvā satrī bhavati mānavaḥ ॥

यथा धावति गौर्वत्सं क्षीरमभ्युत्सृजन्त्युत । एवमेव महाभाग भूमिर्भवति भूमिदम् ॥

yathā dhāvati gaur vatsaṁ kṣīram abhyutsr̥janty uta । evam eva mahābhāga bhūmir bhavati bhūmidam ॥

हलकृष्टां महीं दत्त्वा सबीजां सफलामपि । उदीर्णं वापि शरणं तथा भवति कामदः ॥

halakr̥ṣṭāṁ mahīṁ dattvā sabījāṁ saphalām api । udīrṇaṁ vāpi śaraṇaṁ tathā bhavati kāmadaḥ ॥

ब्राह्मणं वृत्तसंपन्नमाहिताग्निं शुचिव्रतम् । नरः प्रतिग्राह्य महीं न याति यमसादनम् ॥

brāhmaṇaṁ vr̥ttasaṁpannam āhitāgniṁ śucivratam । naraḥ pratigrāhya mahīṁ na yāti yamasādanam ॥

यथा चन्द्रमसो वृद्धिरहन्यहनि जायते । तथा भूमिकृतं दानं सस्ये सस्ये विवर्धते ॥

yathā candramaso vr̥ddhir ahany ahani jāyate । tathā bhūmikr̥taṁ dānaṁ sasye sasye vivardhate ॥

अत्र गाथा भूमिगीताः कीर्तयन्ति पुराविदः । याः श्रुत्वा जामदग्न्येन दत्ता भूः काश्यपाय वै ॥

atra gāthā bhūmigītāḥ kīrtayanti purāvidaḥ । yāḥ śrutvā jāmadagnyena dattā bhūḥ kāśyapāya vai ॥

मामेवादत्त मां दत्त मां दत्त्वा मामवाप्स्यथ । अस्मिँल्लोके परे चैव ततश्चाजनने पुनः ॥

mām evādatta māṁ datta māṁ dattvā mām avāpsyatha । asmim̐l loke pare caiva tataś cājanane punaḥ ॥

य इमां व्याहृतिं वेद ब्राह्मणो ब्रह्मसंश्रितः । श्राद्धस्य हूयमानस्य ब्रह्मभूयं स गच्छति ॥

ya imāṁ vyāhr̥tiṁ veda brāhmaṇo brahmasaṁśritaḥ । śrāddhasya hūyamānasya brahmabhūyaṁ sa gacchati ॥

कृत्यानामभिशस्तानां दुरिष्टशमनं महत् । प्रायश्चित्तमहं कृत्वा पुनात्युभयतो दश ॥

kr̥tyānām abhiśastānāṁ duriṣṭaśamanaṁ mahat । prāyaścittam ahaṁ kr̥tvā punāty ubhayato daśa ॥

पुनाति य इदं वेद वेद चाहं तथैव च । प्रकृतिः सर्वभूतानां भूमिर्वै शाश्वती मता ॥

punāti ya idaṁ veda veda cāhaṁ tathaiva ca । prakr̥tiḥ sarvabhūtānāṁ bhūmir vai śāśvatī matā ॥

अभिषिच्यैव नृपतिं श्रावयेदिममागमम् । यथा श्रुत्वा महीं दद्यान्नादद्यात्साधुतश्च ताम् ॥

abhiṣicyaiva nr̥patiṁ śrāvayed imam āgamam । yathā śrutvā mahīṁ dadyān nādadyāt sādhutaś ca tām ॥

सोऽयं कृत्स्नो ब्राह्मणार्थो राजार्थश्चाप्यसंशयम् । राजा हि धर्मकुशलः प्रथमं भूतिलक्षणम् ॥

so ’yaṁ kr̥tsno brāhmaṇārtho rājārthaś cāpy asaṁśayam । rājā hi dharmakuśalaḥ prathamaṁ bhūtilakṣaṇam ॥

अथ येषामधर्मज्ञो राजा भवति नास्तिकः । न ते सुखं प्रबुध्यन्ते न सुखं प्रस्वपन्ति च ॥

atha yeṣām adharmajño rājā bhavati nāstikaḥ । na te sukhaṁ prabudhyante na sukhaṁ prasvapanti ca ॥

सदा भवन्ति चोद्विग्नास्तस्य दुश्चरितैर्नराः । योगक्षेमा हि बहवो राष्ट्रं नास्याविशन्ति तत् ॥

sadā bhavanti codvignās tasya duścaritair narāḥ । yogakṣemā hi bahavo rāṣṭraṁ nāsyāviśanti tat ॥

अथ येषां पुनः प्राज्ञो राजा भवति धार्मिकः । सुखं ते प्रतिबुध्यन्ते सुसुखं प्रस्वपन्ति च ॥

atha yeṣāṁ punaḥ prājño rājā bhavati dhārmikaḥ । sukhaṁ te pratibudhyante susukhaṁ prasvapanti ca ॥

तस्य राज्ञः शुभैरार्यैः कर्मभिर्निर्वृताः प्रजाः । योगक्षेमेण वृष्ट्या च विवर्धन्ते स्वकर्मभिः ॥

tasya rājñaḥ śubhair āryaiḥ karmabhir nirvr̥tāḥ prajāḥ । yogakṣemeṇa vr̥ṣṭyā ca vivardhante svakarmabhiḥ ॥

स कुलीनः स पुरुषः स बन्धुः स च पुण्यकृत् । स दाता स च विक्रान्तो यो ददाति वसुंधराम् ॥

sa kulīnaḥ sa puruṣaḥ sa bandhuḥ sa ca puṇyakr̥t । sa dātā sa ca vikrānto yo dadāti vasuṁdharām ॥

आदित्या इव दीप्यन्ते तेजसा भुवि मानवाः । ददन्ति वसुधां स्फीतां ये वेदविदुषि द्विजे ॥

ādityā iva dīpyante tejasā bhuvi mānavāḥ । dadanti vasudhāṁ sphītāṁ ye vedaviduṣi dvije ॥

यथा बीजानि रोहन्ति प्रकीर्णानि महीतले । तथा कामाः प्ररोहन्ति भूमिदानसमार्जिताः ॥

yathā bījāni rohanti prakīrṇāni mahītale । tathā kāmāḥ prarohanti bhūmidānasamārjitāḥ ॥

आदित्यो वरुणो विष्णुर्ब्रह्मा सोमो हुताशनः । शूलपाणिश्च भगवान्प्रतिनन्दन्ति भूमिदम् ॥

ādityo varuṇo viṣṇur brahmā somo hutāśanaḥ । śūlapāṇiś ca bhagavān pratinandanti bhūmidam ॥

भूमौ जायन्ति पुरुषा भूमौ निष्ठां व्रजन्ति च । चतुर्विधो हि लोकोऽयं योऽयं भूमिगुणात्मकः ॥

bhūmau jāyanti puruṣā bhūmau niṣṭhāṁ vrajanti ca । caturvidho hi loko ’yaṁ yo ’yaṁ bhūmiguṇātmakaḥ ॥

एषा माता पिता चैव जगतः पृथिवीपते । नानया सदृशं भूतं किंचिदस्ति जनाधिप ॥

eṣā mātā pitā caiva jagataḥ pr̥thivīpate । nānayā sadr̥śaṁ bhūtaṁ kiṁ cid asti janādhipa ॥

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । बृहस्पतेश्च संवादमिन्द्रस्य च युधिष्ठिर ॥

atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । br̥haspateś ca saṁvādam indrasya ca yudhiṣṭhira ॥

इष्ट्वा क्रतुशतेनाथ महता दक्षिणावता । मघवा वाग्विदां श्रेष्ठं पप्रच्छेदं बृहस्पतिम् ॥

iṣṭvā kratuśatenātha mahatā dakṣiṇāvatā । maghavā vāgvidāṁ śreṣṭhaṁ papracchedaṁ br̥haspatim ॥

भगवन्केन दानेन स्वर्गतः सुखमेधते । यदक्षयं महार्घं च तद्ब्रूहि वदतां वर ॥

bhagavan kena dānena svargataḥ sukham edhate । yad akṣayaṁ mahārghaṁ ca tad brūhi vadatāṁ vara ॥

इत्युक्तः स सुरेन्द्रेण ततो देवपुरोहितः । बृहस्पतिर्महातेजाः प्रत्युवाच शतक्रतुम् ॥

ity uktaḥ sa surendreṇa tato devapurohitaḥ । br̥haspatir mahātejāḥ pratyuvāca śatakratum ॥

सुवर्णदानं गोदानं भूमिदानं च वृत्रहन् । दददेतान्महाप्राज्ञः सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥

suvarṇadānaṁ godānaṁ bhūmidānaṁ ca vr̥trahan । dadad etān mahāprājñaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate ॥

न भूमिदानाद्देवेन्द्र परं किंचिदिति प्रभो । विशिष्टमिति मन्यामि यथा प्राहुर्मनीषिणः ॥

na bhūmidānād devendra paraṁ kiṁ cid iti prabho । viśiṣṭam iti manyāmi yathā prāhur manīṣiṇaḥ ॥

ये शूरा निहता युद्धे स्वर्याता दानगृद्धिनः । सर्वे ते विबुधश्रेष्ठ नातिक्रामन्ति भूमिदम् ॥

ye śūrā nihatā yuddhe svaryātā dānagr̥ddhinaḥ । sarve te vibudhaśreṣṭha nātikrāmanti bhūmidam ॥

भर्तुर्निःश्रेयसे युक्तास्त्यक्तात्मानो रणे हताः । ब्रह्मलोकगताः शूरा नातिक्रामन्ति भूमिदम् ॥

bhartur niḥśreyase yuktās tyaktātmāno raṇe hatāḥ । brahmalokagatāḥ śūrā nātikrāmanti bhūmidam ॥

पञ्च पूर्वादिपुरुषाः षट्च ये वसुधां गताः । एकादश ददद्भूमिं परित्रातीह मानवः ॥

pañca pūrvādipuruṣāḥ ṣaṭ ca ye vasudhāṁ gatāḥ । ekādaśa dadad bhūmiṁ paritrātīha mānavaḥ ॥

रत्नोपकीर्णां वसुधां यो ददाति पुरंदर । स मुक्तः सर्वकलुषैः स्वर्गलोके महीयते ॥

ratnopakīrṇāṁ vasudhāṁ yo dadāti puraṁdara । sa muktaḥ sarvakaluṣaiḥ svargaloke mahīyate ॥

महीं स्फीतां ददद्राजा सर्वकामगुणान्विताम् । राजाधिराजो भवति तद्धि दानमनुत्तमम् ॥

mahīṁ sphītāṁ dadad rājā sarvakāmaguṇānvitām । rājādhirājo bhavati tad dhi dānam anuttamam ॥

सर्वकामसमायुक्तां काश्यपीं यः प्रयच्छति । सर्वभूतानि मन्यन्ते मां ददातीति वासव ॥

sarvakāmasamāyuktāṁ kāśyapīṁ yaḥ prayacchati । sarvabhūtāni manyante māṁ dadātīti vāsava ॥

सर्वकामदुघां धेनुं सर्वकामपुरोगमाम् । ददाति यः सहस्राक्ष स स्वर्गं याति मानवः ॥

sarvakāmadughāṁ dhenuṁ sarvakāmapurogamām । dadāti yaḥ sahasrākṣa sa svargaṁ yāti mānavaḥ ॥

मधुसर्पिःप्रवाहिन्यः पयोदधिवहास्तथा । सरितस्तर्पयन्तीह सुरेन्द्र वसुधाप्रदम् ॥

madhusarpiḥpravāhinyaḥ payodadhivahās tathā । saritas tarpayantīha surendra vasudhāpradam ॥

भूमिप्रदानान्नृपतिर्मुच्यते राजकिल्बिषात् । न हि भूमिप्रदानेन दानमन्यद्विशिष्यते ॥

bhūmipradānān nr̥patir mucyate rājakilbiṣāt । na hi bhūmipradānena dānam anyad viśiṣyate ॥

ददाति यः समुद्रान्तां पृथिवीं शस्त्रनिर्जिताम् । तं जनाः कथयन्तीह यावद्धरति गौरियम् ॥

dadāti yaḥ samudrāntāṁ pr̥thivīṁ śastranirjitām । taṁ janāḥ kathayantīha yāvad dharati gaur iyam ॥

पुण्यामृद्धरसां भूमिं यो ददाति पुरंदर । न तस्य लोकाः क्षीयन्ते भूमिदानगुणार्जिताः ॥

puṇyām r̥ddharasāṁ bhūmiṁ yo dadāti puraṁdara । na tasya lokāḥ kṣīyante bhūmidānaguṇārjitāḥ ॥

सर्वथा पार्थिवेनेह सततं भूतिमिच्छता । भूर्देया विधिवच्छक्र पात्रे सुखमभीप्सता ॥

sarvathā pārthiveneha satataṁ bhūtim icchatā । bhūr deyā vidhivac chakra pātre sukham abhīpsatā ॥

अपि कृत्वा नरः पापं भूमिं दत्त्वा द्विजातये । समुत्सृजति तत्पापं जीर्णां त्वचमिवोरगः ॥

api kr̥tvā naraḥ pāpaṁ bhūmiṁ dattvā dvijātaye । samutsr̥jati tat pāpaṁ jīrṇāṁ tvacam ivoragaḥ ॥

सागरान्सरितः शैलान्काननानि च सर्वशः । सर्वमेतन्नरः शक्र ददाति वसुधां ददत् ॥

sāgarān saritaḥ śailān kānanāni ca sarvaśaḥ । sarvam etan naraḥ śakra dadāti vasudhāṁ dadat ॥

तडागान्युदपानानि स्रोतांसि च सरांसि च । स्नेहान्सर्वरसांश्चैव ददाति वसुधां ददत् ॥

taḍāgāny udapānāni srotāṁsi ca sarāṁsi ca । snehān sarvarasāṁś caiva dadāti vasudhāṁ dadat ॥

ओषधीः क्षीरसंपन्ना नगान्पुष्पफलान्वितान् । काननोपलशैलांश्च ददाति वसुधां ददत् ॥

oṣadhīḥ kṣīrasaṁpannā nagān puṣpaphalānvitān । kānanopalaśailāṁś ca dadāti vasudhāṁ dadat ॥

अग्निष्टोमप्रभृतिभिरिष्ट्वा च स्वाप्तदक्षिणैः । न तत्फलमवाप्नोति भूमिदानाद्यदश्नुते ॥

agniṣṭomaprabhr̥tibhir iṣṭvā ca svāptadakṣiṇaiḥ । na tat phalam avāpnoti bhūmidānād yad aśnute ॥

दाता दशानुगृह्णाति दश हन्ति तथा क्षिपन् । पूर्वदत्तां हरन्भूमिं नरकायोपगच्छति ॥

dātā daśānugr̥hṇāti daśa hanti tathā kṣipan । pūrvadattāṁ haran bhūmiṁ narakāyopagacchati ॥

न ददाति प्रतिश्रुत्य दत्त्वा वा हरते तु यः । स बद्धो वारुणैः पाशैस्तप्यते मृत्युशासनात् ॥

na dadāti pratiśrutya dattvā vā harate tu yaḥ । sa baddho vāruṇaiḥ pāśais tapyate mr̥tyuśāsanāt ॥

आहिताग्निं सदायज्ञं कृशभृत्यं प्रियातिथिम् । ये भरन्ति द्विजश्रेष्ठं नोपसर्पन्ति ते यमम् ॥

āhitāgniṁ sadāyajñaṁ kr̥śabhr̥tyaṁ priyātithim । ye bharanti dvijaśreṣṭhaṁ nopasarpanti te yamam ॥

ब्राह्मणेष्वृणभूतं स्यात्पार्थिवस्य पुरंदर । इतरेषां तु वर्णानां तारयेत्कृशदुर्बलान् ॥

brāhmaṇeṣv r̥ṇabhūtaṁ syāt pārthivasya puraṁdara । itareṣāṁ tu varṇānāṁ tārayet kr̥śadurbalān ॥

नाच्छिन्द्यात्स्पर्शितां भूमिं परेण त्रिदशाधिप । ब्राह्मणाय सुरश्रेष्ठ कृशभृत्याय कश्चन ॥

nācchindyāt sparśitāṁ bhūmiṁ pareṇa tridaśādhipa । brāhmaṇāya suraśreṣṭha kr̥śabhr̥tyāya kaś cana ॥

अथाश्रु पतितं तेषां दीनानामवसीदताम् । ब्राह्मणानां हृते क्षेत्रे हन्यात्त्रिपुरुषं कुलम् ॥

athāśru patitaṁ teṣāṁ dīnānām avasīdatām । brāhmaṇānāṁ hr̥te kṣetre hanyāt tripuruṣaṁ kulam ॥

भूमिपालं च्युतं राष्ट्राद्यस्तु संस्थापयेत्पुनः । तस्य वासः सहस्राक्ष नाकपृष्ठे महीयते ॥

bhūmipālaṁ cyutaṁ rāṣṭrād yas tu saṁsthāpayet punaḥ । tasya vāsaḥ sahasrākṣa nākapr̥ṣṭhe mahīyate ॥

इक्षुभिः संततां भूमिं यवगोधूमसंकुलाम् । गोश्ववाहनसंपूर्णां बाहुवीर्यसमार्जिताम् ॥

ikṣubhiḥ saṁtatāṁ bhūmiṁ yavagodhūmasaṁkulām । gośvavāhanasaṁpūrṇāṁ bāhuvīryasamārjitām ॥

निधिगर्भां ददद्भूमिं सर्वरत्नपरिच्छदाम् । अक्षयाँल्लभते लोकान्भूमिसत्रं हि तस्य तत् ॥

nidhigarbhāṁ dadad bhūmiṁ sarvaratnaparicchadām । akṣayām̐l labhate lokān bhūmisatraṁ hi tasya tat ॥

विधूय कलुषं सर्वं विरजाः संमतः सताम् । लोके महीयते सद्भिर्यो ददाति वसुंधराम् ॥

vidhūya kaluṣaṁ sarvaṁ virajāḥ saṁmataḥ satām । loke mahīyate sadbhir yo dadāti vasuṁdharām ॥

यथाप्सु पतितः शक्र तैलबिन्दुर्विसर्पति । तथा भूमिकृतं दानं सस्ये सस्ये विसर्पति ॥

yathāpsu patitaḥ śakra tailabindur visarpati । tathā bhūmikr̥taṁ dānaṁ sasye sasye visarpati ॥

ये रणाग्रे महीपालाः शूराः समितिशोभनाः । वध्यन्तेऽभिमुखाः शक्र ब्रह्मलोकं व्रजन्ति ते ॥

ye raṇāgre mahīpālāḥ śūrāḥ samitiśobhanāḥ । vadhyante ’bhimukhāḥ śakra brahmalokaṁ vrajanti te ॥

नृत्यगीतपरा नार्यो दिव्यमाल्यविभूषिताः । उपतिष्ठन्ति देवेन्द्र सदा भूमिप्रदं दिवि ॥

nr̥tyagītaparā nāryo divyamālyavibhūṣitāḥ । upatiṣṭhanti devendra sadā bhūmipradaṁ divi ॥

मोदते च सुखं स्वर्गे देवगन्धर्वपूजितः । यो ददाति महीं सम्यग्विधिनेह द्विजातये ॥

modate ca sukhaṁ svarge devagandharvapūjitaḥ । yo dadāti mahīṁ samyag vidhineha dvijātaye ॥

शतमप्सरसश्चैव दिव्यमाल्यविभूषिताः । उपतिष्ठन्ति देवेन्द्र सदा भूमिप्रदं नरम् ॥

śatam apsarasaś caiva divyamālyavibhūṣitāḥ । upatiṣṭhanti devendra sadā bhūmipradaṁ naram ॥

शङ्खं भद्रासनं छत्रं वराश्वा वरवारणाः । भूमिप्रदानात्पुष्पाणि हिरण्यनिचयास्तथा ॥

śaṅkhaṁ bhadrāsanaṁ chatraṁ varāśvā varavāraṇāḥ । bhūmipradānāt puṣpāṇi hiraṇyanicayās tathā ॥

आज्ञा सदाप्रतिहता जयशब्दो भवत्यथ । भूमिदानस्य पुष्पाणि फलं स्वर्गः पुरंदर ॥

ājñā sadāpratihatā jayaśabdo bhavaty atha । bhūmidānasya puṣpāṇi phalaṁ svargaḥ puraṁdara ॥

हिरण्यपुष्पाश्चौषध्यः कुशकाञ्चनशाड्वलाः । अमृतप्रसवां भूमिं प्राप्नोति पुरुषो ददत् ॥

hiraṇyapuṣpāś cauṣadhyaḥ kuśakāñcanaśāḍvalāḥ । amr̥taprasavāṁ bhūmiṁ prāpnoti puruṣo dadat ॥

नास्ति भूमिसमं दानं नास्ति मातृसमो गुरुः । नास्ति सत्यसमो धर्मो नास्ति दानसमो निधिः ॥

nāsti bhūmisamaṁ dānaṁ nāsti mātr̥samo guruḥ । nāsti satyasamo dharmo nāsti dānasamo nidhiḥ ॥

एतदाङ्गिरसाच्छ्रुत्वा वासवो वसुधामिमाम् । वसुरत्नसमाकीर्णां ददावाङ्गिरसे तदा ॥

etad āṅgirasāc chrutvā vāsavo vasudhām imām । vasuratnasamākīrṇāṁ dadāv āṅgirase tadā ॥

य इमं श्रावयेच्छ्राद्धे भूमिदानस्य संस्तवम् । न तस्य रक्षसां भागो नासुराणां भवत्युत ॥

ya imaṁ śrāvayec chrāddhe bhūmidānasya saṁstavam । na tasya rakṣasāṁ bhāgo nāsurāṇāṁ bhavaty uta ॥

अक्षयं च भवेद्दत्तं पितृभ्यस्तन्न संशयः । तस्माच्छ्राद्धेष्विदं विप्रो भुञ्जतः श्रावयेद्द्विजान् ॥

akṣayaṁ ca bhaved dattaṁ pitr̥bhyas tan na saṁśayaḥ । tasmāc chrāddheṣv idaṁ vipro bhuñjataḥ śrāvayed dvijān ॥

इत्येतत्सर्वदानानां श्रेष्ठमुक्तं तवानघ । मया भरतशार्दूल किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥

ity etat sarvadānānāṁ śreṣṭham uktaṁ tavānagha । mayā bharataśārdūla kiṁ bhūyaḥ śrotum icchasi ॥