Adhyāya 58

युधिष्ठिर उवाच । यानीमानि बहिर्वेद्यां दानानि परिचक्षते । तेभ्यो विशिष्टं किं दानं मतं ते कुरुपुंगव ॥

yudhiṣṭhira uvāca । yānīmāni bahirvedyāṁ dānāni paricakṣate । tebhyo viśiṣṭaṁ kiṁ dānaṁ mataṁ te kurupuṁgava ॥

कौतूहलं हि परमं तत्र मे वर्तते प्रभो । दातारं दत्तमन्वेति यद्दानं तत्प्रचक्ष्व मे ॥

kautūhalaṁ hi paramaṁ tatra me vartate prabho । dātāraṁ dattam anveti yad dānaṁ tat pracakṣva me ॥

भीष्म उवाच । अभयं सर्वभूतेभ्यो व्यसने चाप्यनुग्रहम् । यच्चाभिलषितं दद्यात्तृषितायाभियाचते ॥

bhīṣma uvāca । abhayaṁ sarvabhūtebhyo vyasane cāpy anugraham । yac cābhilaṣitaṁ dadyāt tr̥ṣitāyābhiyācate ॥

दत्तं मन्येत यद्दत्त्वा तद्दानं श्रेष्ठमुच्यते । दत्तं दातारमन्वेति यद्दानं भरतर्षभ ॥

dattaṁ manyeta yad dattvā tad dānaṁ śreṣṭham ucyate । dattaṁ dātāram anveti yad dānaṁ bharatarṣabha ॥

हिरण्यदानं गोदानं पृथिवीदानमेव च । एतानि वै पवित्राणि तारयन्त्यपि दुष्कृतम् ॥

hiraṇyadānaṁ godānaṁ pr̥thivīdānam eva ca । etāni vai pavitrāṇi tārayanty api duṣkr̥tam ॥

एतानि पुरुषव्याघ्र साधुभ्यो देहि नित्यदा । दानानि हि नरं पापान्मोक्षयन्ति न संशयः ॥

etāni puruṣavyāghra sādhubhyo dehi nityadā । dānāni hi naraṁ pāpān mokṣayanti na saṁśayaḥ ॥

यद्यदिष्टतमं लोके यच्चास्य दयितं गृहे । तत्तद्गुणवते देयं तदेवाक्षयमिच्छता ॥

yad yad iṣṭatamaṁ loke yac cāsya dayitaṁ gr̥he । tat tad guṇavate deyaṁ tad evākṣayam icchatā ॥

प्रियाणि लभते लोके प्रियदः प्रियकृत्तथा । प्रियो भवति भूतानामिह चैव परत्र च ॥

priyāṇi labhate loke priyadaḥ priyakr̥t tathā । priyo bhavati bhūtānām iha caiva paratra ca ॥

याचमानमभीमानादाशावन्तमकिंचनम् । यो नार्चति यथाशक्ति स नृशंसो युधिष्ठिर ॥

yācamānam abhīmānād āśāvantam akiṁcanam । yo nārcati yathāśakti sa nr̥śaṁso yudhiṣṭhira ॥

अमित्रमपि चेद्दीनं शरणैषिणमागतम् । व्यसने योऽनुगृह्णाति स वै पुरुषसत्तमः ॥

amitram api ced dīnaṁ śaraṇaiṣiṇam āgatam । vyasane yo ’nugr̥hṇāti sa vai puruṣasattamaḥ ॥

कृशाय ह्रीमते तात वृत्तिक्षीणाय सीदते । अपहन्यात्क्षुधं यस्तु न तेन पुरुषः समः ॥

kr̥śāya hrīmate tāta vr̥ttikṣīṇāya sīdate । apahanyāt kṣudhaṁ yas tu na tena puruṣaḥ samaḥ ॥

ह्रिया तु नियतान्साधून्पुत्रदारैश्च कर्शितान् । अयाचमानान्कौन्तेय सर्वोपायैर्निमन्त्रय ॥

hriyā tu niyatān sādhūn putradāraiś ca karśitān । ayācamānān kaunteya sarvopāyair nimantraya ॥

आशिषं ये न देवेषु न मर्त्येषु च कुर्वते । अर्हन्तो नित्यसत्त्वस्था यथालब्धोपजीविनः ॥

āśiṣaṁ ye na deveṣu na martyeṣu ca kurvate । arhanto nityasattvasthā yathālabdhopajīvinaḥ ॥

आशीविषसमेभ्यश्च तेभ्यो रक्षस्व भारत । तान्युक्तैरुपजिज्ञास्य तथा द्विजवरोत्तमान् ॥

āśīviṣasamebhyaś ca tebhyo rakṣasva bhārata । tāny uktair upajijñāsya tathā dvijavarottamān ॥

कृतैरावसथैर्नित्यं सप्रेष्यैः सपरिच्छदैः । निमन्त्रयेथाः कौरव्य सर्वकामसुखावहैः ॥

kr̥tair āvasathair nityaṁ sapreṣyaiḥ saparicchadaiḥ । nimantrayethāḥ kauravya sarvakāmasukhāvahaiḥ ॥

यदि ते प्रतिगृह्णीयुः श्रद्धापूतं युधिष्ठिर । कार्यमित्येव मन्वाना धार्मिकाः पुण्यकर्मिणः ॥

yadi te pratigr̥hṇīyuḥ śraddhāpūtaṁ yudhiṣṭhira । kāryam ity eva manvānā dhārmikāḥ puṇyakarmiṇaḥ ॥

विद्यास्नाता व्रतस्नाता ये व्यपाश्रित्यजीविनः । गूढस्वाध्यायतपसो ब्राह्मणाः संशितव्रताः ॥

vidyāsnātā vratasnātā ye vyapāśrityajīvinaḥ । gūḍhasvādhyāyatapaso brāhmaṇāḥ saṁśitavratāḥ ॥

तेषु शुद्धेषु दान्तेषु स्वदारनिरतेषु च । यत्करिष्यसि कल्याणं तत्त्वा लोकेषु धास्यति ॥

teṣu śuddheṣu dānteṣu svadāranirateṣu ca । yat kariṣyasi kalyāṇaṁ tat tvā lokeṣu dhāsyati ॥

यथाग्निहोत्रं सुहुतं सायं प्रातर्द्विजातिना । तथा भवति दत्तं वै द्विजेभ्योऽथ कृतात्मना ॥

yathāgnihotraṁ suhutaṁ sāyaṁ prātar dvijātinā । tathā bhavati dattaṁ vai dvijebhyo ’tha kr̥tātmanā ॥

एष ते विततो यज्ञः श्रद्धापूतः सदक्षिणः । विशिष्टः सर्वयज्ञेभ्यो ददतस्तात वर्तताम् ॥

eṣa te vitato yajñaḥ śraddhāpūtaḥ sadakṣiṇaḥ । viśiṣṭaḥ sarvayajñebhyo dadatas tāta vartatām ॥

निवापो दानसदृशस्तादृशेषु युधिष्ठिर । निवपन्पूजयंश्चैव तेष्वानृण्यं निगच्छति ॥

nivāpo dānasadr̥śas tādr̥śeṣu yudhiṣṭhira । nivapan pūjayaṁś caiva teṣv ānr̥ṇyaṁ nigacchati ॥

य एव नो न कुप्यन्ति न लुभ्यन्ति तृणेष्वपि । त एव नः पूज्यतमा ये चान्ये प्रियवादिनः ॥

ya eva no na kupyanti na lubhyanti tr̥ṇeṣv api । ta eva naḥ pūjyatamā ye cānye priyavādinaḥ ॥

ये नो न बहु मन्यन्ते न प्रवर्तन्ति चापरे । पुत्रवत्परिपाल्यास्ते नमस्तेभ्यस्तथाभयम् ॥

ye no na bahu manyante na pravartanti cāpare । putravat paripālyās te namas tebhyas tathābhayam ॥

ऋत्विक्पुरोहिताचार्या मृदुब्रह्मधरा हि ते । क्षत्रेणापि हि संसृष्टं तेजः शाम्यति वै द्विजे ॥

r̥tvikpurohitācāryā mr̥dubrahmadharā hi te । kṣatreṇāpi hi saṁsr̥ṣṭaṁ tejaḥ śāmyati vai dvije ॥

अस्ति मे बलवानस्मि राजास्मीति युधिष्ठिर । ब्राह्मणान्मा स्म पर्यश्नीर्वासोभिरशनेन च ॥

asti me balavān asmi rājāsmīti yudhiṣṭhira । brāhmaṇān mā sma paryaśnīr vāsobhir aśanena ca ॥

यच्छोभार्थं बलार्थं वा वित्तमस्ति तवानघ । तेन ते ब्राह्मणाः पूज्याः स्वधर्ममनुतिष्ठता ॥

yac chobhārthaṁ balārthaṁ vā vittam asti tavānagha । tena te brāhmaṇāḥ pūjyāḥ svadharmam anutiṣṭhatā ॥

नमस्कार्यास्त्वया विप्रा वर्तमाना यथातथम् । यथासुखं यथोत्साहं ललन्तु त्वयि पुत्रवत् ॥

namaskāryās tvayā viprā vartamānā yathātatham । yathāsukhaṁ yathotsāhaṁ lalantu tvayi putravat ॥

को ह्यन्यः सुप्रसादानां सुहृदामल्पतोषिणाम् । वृत्तिमर्हत्युपक्षेप्तुं त्वदन्यः कुरुसत्तम ॥

ko hy anyaḥ suprasādānāṁ suhr̥dām alpatoṣiṇām । vr̥ttim arhaty upakṣeptuṁ tvad anyaḥ kurusattama ॥

यथा पत्याश्रयो धर्मः स्त्रीणां लोके सनातनः । स देवः सा गतिर्नान्या तथास्माकं द्विजातयः ॥

yathā patyāśrayo dharmaḥ strīṇāṁ loke sanātanaḥ । sa devaḥ sā gatir nānyā tathāsmākaṁ dvijātayaḥ ॥

यदि नो ब्राह्मणास्तात संत्यजेयुरपूजिताः । पश्यन्तो दारुणं कर्म सततं क्षत्रिये स्थितम् ॥

yadi no brāhmaṇās tāta saṁtyajeyur apūjitāḥ । paśyanto dāruṇaṁ karma satataṁ kṣatriye sthitam ॥

अवेदानामकीर्तीनामलोकानामयज्वनाम् । कोऽस्माकं जीवितेनार्थस्तद्धि नो ब्राह्मणाश्रयम् ॥

avedānām akīrtīnām alokānām ayajvanām । ko ’smākaṁ jīvitenārthas tad dhi no brāhmaṇāśrayam ॥

अत्र ते वर्तयिष्यामि यथा धर्मः सनातनः । राजन्यो ब्राह्मणं राजन्पुरा परिचचार ह । वैश्यो राजन्यमित्येव शूद्रो वैश्यमिति श्रुतिः ॥

atra te vartayiṣyāmi yathā dharmaḥ sanātanaḥ । rājanyo brāhmaṇaṁ rājan purā paricacāra ha । vaiśyo rājanyam ity eva śūdro vaiśyam iti śrutiḥ ॥

दूराच्छूद्रेणोपचर्यो ब्राह्मणोऽग्निरिव ज्वलन् । संस्पर्शपरिचर्यस्तु वैश्येन क्षत्रियेण च ॥

dūrāc chūdreṇopacaryo brāhmaṇo ’gnir iva jvalan । saṁsparśaparicaryas tu vaiśyena kṣatriyeṇa ca ॥

मृदुभावान्सत्यशीलान्सत्यधर्मानुपालकान् । आशीविषानिव क्रुद्धांस्तानुपाचरत द्विजान् ॥

mr̥dubhāvān satyaśīlān satyadharmānupālakān । āśīviṣān iva kruddhāṁs tān upācarata dvijān ॥

अपरेषां परेषां च परेभ्यश्चैव ये परे । क्षत्रियाणां प्रतपतां तेजसा च बलेन च । ब्राह्मणेष्वेव शाम्यन्ति तेजांसि च तपांसि च ॥

apareṣāṁ pareṣāṁ ca parebhyaś caiva ye pare । kṣatriyāṇāṁ pratapatāṁ tejasā ca balena ca । brāhmaṇeṣv eva śāmyanti tejāṁsi ca tapāṁsi ca ॥

न मे पिता प्रियतरो न त्वं तात तथा प्रियः । न मे पितुः पिता राजन्न चात्मा न च जीवितम् ॥

na me pitā priyataro na tvaṁ tāta tathā priyaḥ । na me pituḥ pitā rājan na cātmā na ca jīvitam ॥

त्वत्तश्च मे प्रियतरः पृथिव्यां नास्ति कश्चन । त्वत्तोऽपि मे प्रियतरा ब्राह्मणा भरतर्षभ ॥

tvattaś ca me priyataraḥ pr̥thivyāṁ nāsti kaś cana । tvatto ’pi me priyatarā brāhmaṇā bharatarṣabha ॥

ब्रवीमि सत्यमेतच्च यथाहं पाण्डुनन्दन । तेन सत्येन गच्छेयं लोकान्यत्र स शंतनुः ॥

bravīmi satyam etac ca yathāhaṁ pāṇḍunandana । tena satyena gaccheyaṁ lokān yatra sa śaṁtanuḥ ॥

पश्येयं च सतां लोकाञ्छुचीन्ब्रह्मपुरस्कृतान् । तत्र मे तात गन्तव्यमह्नाय च चिराय च ॥

paśyeyaṁ ca satāṁ lokāñ chucīn brahmapuraskr̥tān । tatra me tāta gantavyam ahnāya ca cirāya ca ॥

सोऽहमेतादृशाँल्लोकान्दृष्ट्वा भरतसत्तम । यन्मे कृतं ब्राह्मणेषु न तप्ये तेन पार्थिव ॥

so ’ham etādr̥śām̐l lokān dr̥ṣṭvā bharatasattama । yan me kr̥taṁ brāhmaṇeṣu na tapye tena pārthiva ॥