Adhyāya 57

युधिष्ठिर उवाच । मुह्यामीव निशम्याद्य चिन्तयानः पुनः पुनः । हीनां पार्थिवसंघातैः श्रीमद्भिः पृथिवीमिमाम् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । muhyāmīva niśamyādya cintayānaḥ punaḥ punaḥ । hīnāṁ pārthivasaṁghātaiḥ śrīmadbhiḥ pr̥thivīm imām ॥

प्राप्य राज्यानि शतशो महीं जित्वापि भारत । कोटिशः पुरुषान्हत्वा परितप्ये पितामह ॥

prāpya rājyāni śataśo mahīṁ jitvāpi bhārata । koṭiśaḥ puruṣān hatvā paritapye pitāmaha ॥

का नु तासां वरस्त्रीणामवस्थाद्य भविष्यति । या हीनाः पतिभिः पुत्रैर्मातुलैर्भ्रातृभिस्तथा ॥

kā nu tāsāṁ varastrīṇām avasthādya bhaviṣyati । yā hīnāḥ patibhiḥ putrair mātulair bhrātr̥bhis tathā ॥

वयं हि तान्गुरून्हत्वा ज्ञातींश्च सुहृदोऽपि च । अवाक्शीर्षाः पतिष्यामो नरके नात्र संशयः ॥

vayaṁ hi tān gurūn hatvā jñātīṁś ca suhr̥do ’pi ca । avākśīrṣāḥ patiṣyāmo narake nātra saṁśayaḥ ॥

शरीरं योक्तुमिच्छामि तपसोग्रेण भारत । उपदिष्टमिहेच्छामि तत्त्वतोऽहं विशां पते ॥

śarīraṁ yoktum icchāmi tapasogreṇa bhārata । upadiṣṭam ihecchāmi tattvato ’haṁ viśāṁ pate ॥

वैशंपायन उवाच । युधिष्ठिरस्य तद्वाक्यं श्रुत्वा भीष्मो महामनाः । परीक्ष्य निपुणं बुद्ध्या युधिष्ठिरमभाषत ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । yudhiṣṭhirasya tad vākyaṁ śrutvā bhīṣmo mahāmanāḥ । parīkṣya nipuṇaṁ buddhyā yudhiṣṭhiram abhāṣata ॥

रहस्यमद्भुतं चैव शृणु वक्ष्यामि यत्त्वयि । या गतिः प्राप्यते येन प्रेत्यभावेषु भारत ॥

rahasyam adbhutaṁ caiva śr̥ṇu vakṣyāmi yat tvayi । yā gatiḥ prāpyate yena pretyabhāveṣu bhārata ॥

तपसा प्राप्यते स्वर्गस्तपसा प्राप्यते यशः । आयुःप्रकर्षो भोगाश्च लभ्यन्ते तपसा विभो ॥

tapasā prāpyate svargas tapasā prāpyate yaśaḥ । āyuḥprakarṣo bhogāś ca labhyante tapasā vibho ॥

ज्ञानं विज्ञानमारोग्यं रूपं संपत्तथैव च । सौभाग्यं चैव तपसा प्राप्यते भरतर्षभ ॥

jñānaṁ vijñānam ārogyaṁ rūpaṁ saṁpat tathaiva ca । saubhāgyaṁ caiva tapasā prāpyate bharatarṣabha ॥

धनं प्राप्नोति तपसा मौनं ज्ञानं प्रयच्छति । उपभोगांस्तु दानेन ब्रह्मचर्येण जीवितम् ॥

dhanaṁ prāpnoti tapasā maunaṁ jñānaṁ prayacchati । upabhogāṁs tu dānena brahmacaryeṇa jīvitam ॥

अहिंसायाः फलं रूपं दीक्षाया जन्म वै कुले । फलमूलाशिनां राज्यं स्वर्गः पर्णाशिनां भवेत् ॥

ahiṁsāyāḥ phalaṁ rūpaṁ dīkṣāyā janma vai kule । phalamūlāśināṁ rājyaṁ svargaḥ parṇāśināṁ bhavet ॥

पयोभक्षो दिवं याति स्नानेन द्रविणाधिकः । गुरुशुश्रूषया विद्या नित्यश्राद्धेन संततिः ॥

payobhakṣo divaṁ yāti snānena draviṇādhikaḥ । guruśuśrūṣayā vidyā nityaśrāddhena saṁtatiḥ ॥

गवाढ्यः शाकदीक्षाभिः स्वर्गमाहुस्तृणाशनात् । स्त्रियस्त्रिषवणस्नानाद्वायुं पीत्वा क्रतुं लभेत् ॥

gavāḍhyaḥ śākadīkṣābhiḥ svargam āhus tr̥ṇāśanāt । striyas triṣavaṇasnānād vāyuṁ pītvā kratuṁ labhet ॥

नित्यस्नायी भवेद्दक्षः संध्ये तु द्वे जपन्द्विजः । मरुं साधयतो राज्यं नाकपृष्ठमनाशके ॥

nityasnāyī bhaved dakṣaḥ saṁdhye tu dve japan dvijaḥ । maruṁ sādhayato rājyaṁ nākapr̥ṣṭham anāśake ॥

स्थण्डिले शयमानानां गृहाणि शयनानि च । चीरवल्कलवासोभिर्वासांस्याभरणानि च ॥

sthaṇḍile śayamānānāṁ gr̥hāṇi śayanāni ca । cīravalkalavāsobhir vāsāṁsy ābharaṇāni ca ॥

शय्यासनानि यानानि योगयुक्ते तपोधने । अग्निप्रवेशे नियतं ब्रह्मलोको विधीयते ॥

śayyāsanāni yānāni yogayukte tapodhane । agnipraveśe niyataṁ brahmaloko vidhīyate ॥

रसानां प्रतिसंहारात्सौभाग्यमिह विन्दति । आमिषप्रतिसंहारात्प्रजास्यायुष्मती भवेत् ॥

rasānāṁ pratisaṁhārāt saubhāgyam iha vindati । āmiṣapratisaṁhārāt prajāsyāyuṣmatī bhavet ॥

उदवासं वसेद्यस्तु स नराधिपतिर्भवेत् । सत्यवादी नरश्रेष्ठ दैवतैः सह मोदते ॥

udavāsaṁ vased yas tu sa narādhipatir bhavet । satyavādī naraśreṣṭha daivataiḥ saha modate ॥

कीर्तिर्भवति दानेन तथारोग्यमहिंसया । द्विजशुश्रूषया राज्यं द्विजत्वं वापि पुष्कलम् ॥

kīrtir bhavati dānena tathārogyam ahiṁsayā । dvijaśuśrūṣayā rājyaṁ dvijatvaṁ vāpi puṣkalam ॥

पानीयस्य प्रदानेन कीर्तिर्भवति शाश्वती । अन्नपानप्रदानेन तृप्यते कामभोगतः ॥

pānīyasya pradānena kīrtir bhavati śāśvatī । annapānapradānena tr̥pyate kāmabhogataḥ ॥

सान्त्वदः सर्वभूतानां सर्वशोकैर्विमुच्यते । देवशुश्रूषया राज्यं दिव्यं रूपं नियच्छति ॥

sāntvadaḥ sarvabhūtānāṁ sarvaśokair vimucyate । devaśuśrūṣayā rājyaṁ divyaṁ rūpaṁ niyacchati ॥

दीपालोकप्रदानेन चक्षुष्मान्भवते नरः । प्रेक्षणीयप्रदानेन स्मृतिं मेधां च विन्दति ॥

dīpālokapradānena cakṣuṣmān bhavate naraḥ । prekṣaṇīyapradānena smr̥tiṁ medhāṁ ca vindati ॥

गन्धमाल्यनिवृत्त्या तु कीर्तिर्भवति पुष्कला । केशश्मश्रून्धारयतामग्र्या भवति संततिः ॥

gandhamālyanivr̥ttyā tu kīrtir bhavati puṣkalā । keśaśmaśrūn dhārayatām agryā bhavati saṁtatiḥ ॥

उपवासं च दीक्षां च अभिषेकं च पार्थिव । कृत्वा द्वादश वर्षाणि वीरस्थानाद्विशिष्यते ॥

upavāsaṁ ca dīkṣāṁ ca abhiṣekaṁ ca pārthiva । kr̥tvā dvādaśa varṣāṇi vīrasthānād viśiṣyate ॥

दासीदासमलंकारान्क्षेत्राणि च गृहाणि च । ब्रह्मदेयां सुतां दत्त्वा प्राप्नोति मनुजर्षभ ॥

dāsīdāsam alaṁkārān kṣetrāṇi ca gr̥hāṇi ca । brahmadeyāṁ sutāṁ dattvā prāpnoti manujarṣabha ॥

क्रतुभिश्चोपवासैश्च त्रिदिवं याति भारत । लभते च चिरं स्थानं बलिपुष्पप्रदो नरः ॥

kratubhiś copavāsaiś ca tridivaṁ yāti bhārata । labhate ca ciraṁ sthānaṁ balipuṣpaprado naraḥ ॥

सुवर्णशृङ्गैस्तु विभूषितानां; गवां सहस्रस्य नरः प्रदाता । प्राप्नोति पुण्यं दिवि देवलोक;मित्येवमाहुर्मुनिदेवसंघाः ॥

suvarṇaśr̥ṅgais tu vibhūṣitānāṁ; gavāṁ sahasrasya naraḥ pradātā । prāpnoti puṇyaṁ divi devalokam; ity evam āhur munidevasaṁghāḥ ॥

प्रयच्छते यः कपिलां सचैलां; कांस्योपदोहां कनकाग्रशृङ्गीम् । तैस्तैर्गुणैः कामदुघास्य भूत्वा; नरं प्रदातारमुपैति सा गौः ॥

prayacchate yaḥ kapilāṁ sacailāṁ; kāṁsyopadohāṁ kanakāgraśr̥ṅgīm । tais tair guṇaiḥ kāmadughāsya bhūtvā; naraṁ pradātāram upaiti sā gauḥ ॥

यावन्ति लोमानि भवन्ति धेन्वा;स्तावत्फलं प्राप्नुते गोप्रदाता । पुत्रांश्च पौत्रांश्च कुलं च सर्व;मासप्तमं तारयते परत्र ॥

yāvanti lomāni bhavanti dhenvās; tāvat phalaṁ prāpnute gopradātā । putrāṁś ca pautrāṁś ca kulaṁ ca sarvam; āsaptamaṁ tārayate paratra ॥

सदक्षिणां काञ्चनचारुशृङ्गीं; कांस्योपदोहां द्रविणोत्तरीयाम् । धेनुं तिलानां ददतो द्विजाय; लोका वसूनां सुलभा भवन्ति ॥

sadakṣiṇāṁ kāñcanacāruśr̥ṅgīṁ; kāṁsyopadohāṁ draviṇottarīyām । dhenuṁ tilānāṁ dadato dvijāya; lokā vasūnāṁ sulabhā bhavanti ॥

स्वकर्मभिर्मानवं संनिबद्धं; तीव्रान्धकारे नरके पतन्तम् । महार्णवे नौरिव वायुयुक्ता; दानं गवां तारयते परत्र ॥

svakarmabhir mānavaṁ saṁnibaddhaṁ; tīvrāndhakāre narake patantam । mahārṇave naur iva vāyuyuktā; dānaṁ gavāṁ tārayate paratra ॥

यो ब्रह्मदेयां तु ददाति कन्यां; भूमिप्रदानं च करोति विप्रे । ददाति चान्नं विधिवच्च यश्च; स लोकमाप्नोति पुरंदरस्य ॥

yo brahmadeyāṁ tu dadāti kanyāṁ; bhūmipradānaṁ ca karoti vipre । dadāti cānnaṁ vidhivac ca yaś ca; sa lokam āpnoti puraṁdarasya ॥

नैवेशिकं सर्वगुणोपपन्नं; ददाति वै यस्तु नरो द्विजाय । स्वाध्यायचारित्रगुणान्विताय; तस्यापि लोकाः कुरुषूत्तरेषु ॥

naiveśikaṁ sarvaguṇopapannaṁ; dadāti vai yas tu naro dvijāya । svādhyāyacāritraguṇānvitāya; tasyāpi lokāḥ kuruṣūttareṣu ॥

धुर्यप्रदानेन गवां तथाश्वै;र्लोकानवाप्नोति नरो वसूनाम् । स्वर्गाय चाहुर्हि हिरण्यदानं; ततो विशिष्टं कनकप्रदानम् ॥

dhuryapradānena gavāṁ tathāśvair; lokān avāpnoti naro vasūnām । svargāya cāhur hi hiraṇyadānaṁ; tato viśiṣṭaṁ kanakapradānam ॥

छत्रप्रदानेन गृहं वरिष्ठं; यानं तथोपानहसंप्रदाने । वस्त्रप्रदानेन फलं सुरूपं; गन्धप्रदाने सुरभिर्नरः स्यात् ॥

chatrapradānena gr̥haṁ variṣṭhaṁ; yānaṁ tathopānahasaṁpradāne । vastrapradānena phalaṁ surūpaṁ; gandhapradāne surabhir naraḥ syāt ॥

पुष्पोपगं वाथ फलोपगं वा; यः पादपं स्पर्शयते द्विजाय । स स्त्रीसमृद्धं बहुरत्नपूर्णं; लभत्ययत्नोपगतं गृहं वै ॥

puṣpopagaṁ vātha phalopagaṁ vā; yaḥ pādapaṁ sparśayate dvijāya । sa strīsamr̥ddhaṁ bahuratnapūrṇaṁ; labhaty ayatnopagataṁ gr̥haṁ vai ॥

भक्षान्नपानीयरसप्रदाता; सर्वानवाप्नोति रसान्प्रकामम् । प्रतिश्रयाच्छादनसंप्रदाता; प्राप्नोति तानेव न संशयोऽत्र ॥

bhakṣānnapānīyarasapradātā; sarvān avāpnoti rasān prakāmam । pratiśrayācchādanasaṁpradātā; prāpnoti tān eva na saṁśayo ’tra ॥

स्रग्धूपगन्धान्यनुलेपनानि; स्नानानि माल्यानि च मानवो यः । दद्याद्द्विजेभ्यः स भवेदरोग;स्तथाभिरूपश्च नरेन्द्रलोके ॥

sragdhūpagandhāny anulepanāni; snānāni mālyāni ca mānavo yaḥ । dadyād dvijebhyaḥ sa bhaved arogas; tathābhirūpaś ca narendraloke ॥

बीजैरशून्यं शयनैरुपेतं; दद्याद्गृहं यः पुरुषो द्विजाय । पुण्याभिरामं बहुरत्नपूर्णं; लभत्यधिष्ठानवरं स राजन् ॥

bījair aśūnyaṁ śayanair upetaṁ; dadyād gr̥haṁ yaḥ puruṣo dvijāya । puṇyābhirāmaṁ bahuratnapūrṇaṁ; labhaty adhiṣṭhānavaraṁ sa rājan ॥

सुगन्धचित्रास्तरणोपपन्नं; दद्यान्नरो यः शयनं द्विजाय । रूपान्वितां पक्षवतीं मनोज्ञां; भार्यामयत्नोपगतां लभेत्सः ॥

sugandhacitrāstaraṇopapannaṁ; dadyān naro yaḥ śayanaṁ dvijāya । rūpānvitāṁ pakṣavatīṁ manojñāṁ; bhāryām ayatnopagatāṁ labhet saḥ ॥

पितामहस्यानुचरो वीरशायी भवेन्नरः । नाधिकं विद्यते तस्मादित्याहुः परमर्षयः ॥

pitāmahasyānucaro vīraśāyī bhaven naraḥ । nādhikaṁ vidyate tasmād ity āhuḥ paramarṣayaḥ ॥

वैशंपायन उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्रीतात्मा कुरुनन्दनः । नाश्रमेऽरोचयद्वासं वीरमार्गाभिकाङ्क्षया ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tasya tad vacanaṁ śrutvā prītātmā kurunandanaḥ । nāśrame ’rocayad vāsaṁ vīramārgābhikāṅkṣayā ॥

ततो युधिष्ठिरः प्राह पाण्डवान्भरतर्षभ । पितामहस्य यद्वाक्यं तद्वो रोचत्विति प्रभुः ॥

tato yudhiṣṭhiraḥ prāha pāṇḍavān bharatarṣabha । pitāmahasya yad vākyaṁ tad vo rocatv iti prabhuḥ ॥

ततस्तु पाण्डवाः सर्वे द्रौपदी च यशस्विनी । युधिष्ठिरस्य तद्वाक्यं बाढमित्यभ्यपूजयन् ॥

tatas tu pāṇḍavāḥ sarve draupadī ca yaśasvinī । yudhiṣṭhirasya tad vākyaṁ bāḍham ity abhyapūjayan ॥