Adhyāya 54

भीष्म उवाच । ततः स राजा रात्र्यन्ते प्रतिबुद्धो महामनाः । कृतपूर्वाह्णिकः प्रायात्सभार्यस्तद्वनं प्रति ॥

bhīṣma uvāca । tataḥ sa rājā rātryante pratibuddho mahāmanāḥ । kr̥tapūrvāhṇikaḥ prāyāt sabhāryas tad vanaṁ prati ॥

ततो ददर्श नृपतिः प्रासादं सर्वकाञ्चनम् । मणिस्तम्भसहस्राढ्यं गन्धर्वनगरोपमम् । तत्र दिव्यानभिप्रायान्ददर्श कुशिकस्तदा ॥

tato dadarśa nr̥patiḥ prāsādaṁ sarvakāñcanam । maṇistambhasahasrāḍhyaṁ gandharvanagaropamam । tatra divyān abhiprāyān dadarśa kuśikas tadā ॥

पर्वतान्रम्यसानूंश्च नलिनीश्च सपङ्कजाः । चित्रशालाश्च विविधास्तोरणानि च भारत । शाद्वलोपचितां भूमिं तथा काञ्चनकुट्टिमाम् ॥

parvatān ramyasānūṁś ca nalinīś ca sapaṅkajāḥ । citraśālāś ca vividhās toraṇāni ca bhārata । śādvalopacitāṁ bhūmiṁ tathā kāñcanakuṭṭimām ॥

सहकारान्प्रफुल्लांश्च केतकोद्दालकान्धवान् । अशोकान्मुचुकुन्दांश्च फुल्लांश्चैवातिमुक्तकान् ॥

sahakārān praphullāṁś ca ketakoddālakān dhavān । aśokān mucukundāṁś ca phullāṁś caivātimuktakān ॥

चम्पकांस्तिलकान्भव्यान्पनसान्वञ्जुलानपि । पुष्पितान्कर्णिकारांश्च तत्र तत्र ददर्श ह ॥

campakāṁs tilakān bhavyān panasān vañjulān api । puṣpitān karṇikārāṁś ca tatra tatra dadarśa ha ॥

श्यामां वारणपुष्पीं च तथाष्टापदिकां लताम् । तत्र तत्र परिकॢप्ता ददर्श स महीपतिः ॥

śyāmāṁ vāraṇapuṣpīṁ ca tathāṣṭāpadikāṁ latām । tatra tatra parikl̥ptā dadarśa sa mahīpatiḥ ॥

वृक्षान्पद्मोत्पलधरान्सर्वर्तुकुसुमांस्तथा । विमानच्छन्दकांश्चापि प्रासादान्पद्मसंनिभान् ॥

vr̥kṣān padmotpaladharān sarvartukusumāṁs tathā । vimānacchandakāṁś cāpi prāsādān padmasaṁnibhān ॥

शीतलानि च तोयानि क्वचिदुष्णानि भारत । आसनानि विचित्राणि शयनप्रवराणि च ॥

śītalāni ca toyāni kva cid uṣṇāni bhārata । āsanāni vicitrāṇi śayanapravarāṇi ca ॥

पर्यङ्कान्सर्वसौवर्णान्परार्ध्यास्तरणास्तृतान् । भक्ष्यभोज्यमनन्तं च तत्र तत्रोपकल्पितम् ॥

paryaṅkān sarvasauvarṇān parārdhyāstaraṇāstr̥tān । bhakṣyabhojyam anantaṁ ca tatra tatropakalpitam ॥

वाणीवादाञ्छुकांश्चापि शारिकाभृङ्गराजकान् । कोकिलाञ्छतपत्रांश्च कोयष्टिमककुक्कुटान् ॥

vāṇīvādāñ chukāṁś cāpi śārikābhr̥ṅgarājakān । kokilāñ chatapatrāṁś ca koyaṣṭimakakukkuṭān ॥

मयूरान्कुक्कुटांश्चापि पुत्रकाञ्जीवजीवकान् । चकोरान्वानरान्हंसान्सारसांश्चक्रसाह्वयान् ॥

mayūrān kukkuṭāṁś cāpi putrakāñ jīvajīvakān । cakorān vānarān haṁsān sārasāṁś cakrasāhvayān ॥

समन्ततः प्रणदितान्ददर्श सुमनोहरान् । क्वचिदप्सरसां संघान्गन्धर्वाणां च पार्थिव ॥

samantataḥ praṇaditān dadarśa sumanoharān । kva cid apsarasāṁ saṁghān gandharvāṇāṁ ca pārthiva ॥

कान्ताभिरपरांस्तत्र परिष्वक्तान्ददर्श ह । न ददर्श च तान्भूयो ददर्श च पुनर्नृपः ॥

kāntābhir aparāṁs tatra pariṣvaktān dadarśa ha । na dadarśa ca tān bhūyo dadarśa ca punar nr̥paḥ ॥

गीतध्वनिं सुमधुरं तथैवाध्ययनध्वनिम् । हंसान्सुमधुरांश्चापि तत्र शुश्राव पार्थिवः ॥

gītadhvaniṁ sumadhuraṁ tathaivādhyayanadhvanim । haṁsān sumadhurāṁś cāpi tatra śuśrāva pārthivaḥ ॥

तं दृष्ट्वात्यद्भुतं राजा मनसाचिन्तयत्तदा । स्वप्नोऽयं चित्तविभ्रंश उताहो सत्यमेव तु ॥

taṁ dr̥ṣṭvātyadbhutaṁ rājā manasācintayat tadā । svapno ’yaṁ cittavibhraṁśa utāho satyam eva tu ॥

अहो सह शरीरेण प्राप्तोऽस्मि परमां गतिम् । उत्तरान्वा कुरून्पुण्यानथ वाप्यमरावतीम् ॥

aho saha śarīreṇa prāpto ’smi paramāṁ gatim । uttarān vā kurūn puṇyān atha vāpy amarāvatīm ॥

किं त्विदं महदाश्चर्यं संपश्यामीत्यचिन्तयत् । एवं संचिन्तयन्नेव ददर्श मुनिपुंगवम् ॥

kiṁ tv idaṁ mahad āścaryaṁ saṁpaśyāmīty acintayat । evaṁ saṁcintayann eva dadarśa munipuṁgavam ॥

तस्मिन्विमाने सौवर्णे मणिस्तम्भसमाकुले । महार्हे शयने दिव्ये शयानं भृगुनन्दनम् ॥

tasmin vimāne sauvarṇe maṇistambhasamākule । mahārhe śayane divye śayānaṁ bhr̥gunandanam ॥

तमभ्ययात्प्रहर्षेण नरेन्द्रः सह भार्यया । अन्तर्हितस्ततो भूयश्च्यवनः शयनं च तत् ॥

tam abhyayāt praharṣeṇa narendraḥ saha bhāryayā । antarhitas tato bhūyaś cyavanaḥ śayanaṁ ca tat ॥

ततोऽन्यस्मिन्वनोद्देशे पुनरेव ददर्श तम् । कौश्यां बृस्यां समासीनं जपमानं महाव्रतम् । एवं योगबलाद्विप्रो मोहयामास पार्थिवम् ॥

tato ’nyasmin vanoddeśe punar eva dadarśa tam । kauśyāṁ br̥syāṁ samāsīnaṁ japamānaṁ mahāvratam । evaṁ yogabalād vipro mohayām āsa pārthivam ॥

क्षणेन तद्वनं चैव ते चैवाप्सरसां गणाः । गन्धर्वाः पादपाश्चैव सर्वमन्तरधीयत ॥

kṣaṇena tad vanaṁ caiva te caivāpsarasāṁ gaṇāḥ । gandharvāḥ pādapāś caiva sarvam antaradhīyata ॥

निःशब्दमभवच्चापि गङ्गाकूलं पुनर्नृप । कुशवल्मीकभूयिष्ठं बभूव च यथा पुरा ॥

niḥśabdam abhavac cāpi gaṅgākūlaṁ punar nr̥pa । kuśavalmīkabhūyiṣṭhaṁ babhūva ca yathā purā ॥

ततः स राजा कुशिकः सभार्यस्तेन कर्मणा । विस्मयं परमं प्राप्तस्तद्दृष्ट्वा महदद्भुतम् ॥

tataḥ sa rājā kuśikaḥ sabhāryas tena karmaṇā । vismayaṁ paramaṁ prāptas tad dr̥ṣṭvā mahad adbhutam ॥

ततः प्रोवाच कुशिको भार्यां हर्षसमन्वितः । पश्य भद्रे यथा भावाश्चित्रा दृष्टाः सुदुर्लभाः ॥

tataḥ provāca kuśiko bhāryāṁ harṣasamanvitaḥ । paśya bhadre yathā bhāvāś citrā dr̥ṣṭāḥ sudurlabhāḥ ॥

प्रसादाद्भृगुमुख्यस्य किमन्यत्र तपोबलात् । तपसा तदवाप्यं हि यन्न शक्यं मनोरथैः ॥

prasādād bhr̥gumukhyasya kim anyatra tapobalāt । tapasā tad avāpyaṁ hi yan na śakyaṁ manorathaiḥ ॥

त्रैलोक्यराज्यादपि हि तप एव विशिष्यते । तपसा हि सुतप्तेन क्रीडत्येष तपोधनः ॥

trailokyarājyād api hi tapa eva viśiṣyate । tapasā hi sutaptena krīḍaty eṣa tapodhanaḥ ॥

अहो प्रभावो ब्रह्मर्षेश्च्यवनस्य महात्मनः । इच्छन्नेष तपोवीर्यादन्याँल्लोकान्सृजेदपि ॥

aho prabhāvo brahmarṣeś cyavanasya mahātmanaḥ । icchann eṣa tapovīryād anyām̐l lokān sr̥jed api ॥

ब्राह्मणा एव जायेरन्पुण्यवाग्बुद्धिकर्मणः । उत्सहेदिह कर्तुं हि कोऽन्यो वै च्यवनादृते ॥

brāhmaṇā eva jāyeran puṇyavāgbuddhikarmaṇaḥ । utsahed iha kartuṁ hi ko ’nyo vai cyavanād r̥te ॥

ब्राह्मण्यं दुर्लभं लोके राज्यं हि सुलभं नरैः । ब्राह्मण्यस्य प्रभावाद्धि रथे युक्तौ स्वधुर्यवत् ॥

brāhmaṇyaṁ durlabhaṁ loke rājyaṁ hi sulabhaṁ naraiḥ । brāhmaṇyasya prabhāvād dhi rathe yuktau svadhuryavat ॥

इत्येवं चिन्तयानः स विदितश्च्यवनस्य वै । संप्रेक्ष्योवाच स नृपं क्षिप्रमागम्यतामिति ॥

ity evaṁ cintayānaḥ sa viditaś cyavanasya vai । saṁprekṣyovāca sa nr̥paṁ kṣipram āgamyatām iti ॥

इत्युक्तः सहभार्यस्तमभ्यगच्छन्महामुनिम् । शिरसा वन्दनीयं तमवन्दत स पार्थिवः ॥

ity uktaḥ sahabhāryas tam abhyagacchan mahāmunim । śirasā vandanīyaṁ tam avandata sa pārthivaḥ ॥

तस्याशिषः प्रयुज्याथ स मुनिस्तं नराधिपम् । निषीदेत्यब्रवीद्धीमान्सान्त्वयन्पुरुषर्षभ ॥

tasyāśiṣaḥ prayujyātha sa munis taṁ narādhipam । niṣīdety abravīd dhīmān sāntvayan puruṣarṣabha ॥

ततः प्रकृतिमापन्नो भार्गवो नृपते नृपम् । उवाच श्लक्ष्णया वाचा तर्पयन्निव भारत ॥

tataḥ prakr̥tim āpanno bhārgavo nr̥pate nr̥pam । uvāca ślakṣṇayā vācā tarpayann iva bhārata ॥

राजन्सम्यग्जितानीह पञ्च पञ्चसु यत्त्वया । मनःषष्ठानीन्द्रियाणि कृच्छ्रान्मुक्तोऽसि तेन वै ॥

rājan samyag jitānīha pañca pañcasu yat tvayā । manaḥṣaṣṭhānīndriyāṇi kr̥cchrān mukto ’si tena vai ॥

सम्यगाराधितः पुत्र त्वयाहं वदतां वर । न हि ते वृजिनं किंचित्सुसूक्ष्ममपि विद्यते ॥

samyag ārādhitaḥ putra tvayāhaṁ vadatāṁ vara । na hi te vr̥jinaṁ kiṁ cit susūkṣmam api vidyate ॥

अनुजानीहि मां राजन्गमिष्यामि यथागतम् । प्रीतोऽस्मि तव राजेन्द्र वरश्च प्रतिगृह्यताम् ॥

anujānīhi māṁ rājan gamiṣyāmi yathāgatam । prīto ’smi tava rājendra varaś ca pratigr̥hyatām ॥

कुशिक उवाच । अग्निमध्यगतेनेदं भगवन्संनिधौ मया । वर्तितं भृगुशार्दूल यन्न दग्धोऽस्मि तद्बहु ॥

kuśika uvāca । agnimadhyagatenedaṁ bhagavan saṁnidhau mayā । vartitaṁ bhr̥guśārdūla yan na dagdho ’smi tad bahu ॥

एष एव वरो मुख्यः प्राप्तो मे भृगुनन्दन । यत्प्रीतोऽसि समाचारात्कुलं पूतं ममानघ ॥

eṣa eva varo mukhyaḥ prāpto me bhr̥gunandana । yat prīto ’si samācārāt kulaṁ pūtaṁ mamānagha ॥

एष मेऽनुग्रहो विप्र जीविते च प्रयोजनम् । एतद्राज्यफलं चैव तपश्चैतत्परं मम ॥

eṣa me ’nugraho vipra jīvite ca prayojanam । etad rājyaphalaṁ caiva tapaś caitat paraṁ mama ॥

यदि तु प्रीतिमान्विप्र मयि त्वं भृगुनन्दन । अस्ति मे संशयः कश्चित्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥

yadi tu prītimān vipra mayi tvaṁ bhr̥gunandana । asti me saṁśayaḥ kaś cit tan me vyākhyātum arhasi ॥