Adhyāya 55

च्यवन उवाच । वरश्च गृह्यतां मत्तो यश्च ते संशयो हृदि । तं च ब्रूहि नरश्रेष्ठ सर्वं संपादयामि ते ॥

cyavana uvāca । varaś ca gr̥hyatāṁ matto yaś ca te saṁśayo hr̥di । taṁ ca brūhi naraśreṣṭha sarvaṁ saṁpādayāmi te ॥

कुशिक उवाच । यदि प्रीतोऽसि भगवंस्ततो मे वद भार्गव । कारणं श्रोतुमिच्छामि मद्गृहे वासकारितम् ॥

kuśika uvāca । yadi prīto ’si bhagavaṁs tato me vada bhārgava । kāraṇaṁ śrotum icchāmi madgr̥he vāsakāritam ॥

शयनं चैकपार्श्वेन दिवसानेकविंशतिम् । अकिंचिदुक्त्वा गमनं बहिश्च मुनिपुंगव ॥

śayanaṁ caikapārśvena divasān ekaviṁśatim । akiṁcid uktvā gamanaṁ bahiś ca munipuṁgava ॥

अन्तर्धानमकस्माच्च पुनरेव च दर्शनम् । पुनश्च शयनं विप्र दिवसानेकविंशतिम् ॥

antardhānam akasmāc ca punar eva ca darśanam । punaś ca śayanaṁ vipra divasān ekaviṁśatim ॥

तैलाभ्यक्तस्य गमनं भोजनं च गृहे मम । समुपानीय विविधं यद्दग्धं जातवेदसा । निर्याणं च रथेनाशु सहसा यत्कृतं त्वया ॥

tailābhyaktasya gamanaṁ bhojanaṁ ca gr̥he mama । samupānīya vividhaṁ yad dagdhaṁ jātavedasā । niryāṇaṁ ca rathenāśu sahasā yat kr̥taṁ tvayā ॥

धनानां च विसर्गस्य वनस्यापि च दर्शनम् । प्रासादानां बहूनां च काञ्चनानां महामुने ॥

dhanānāṁ ca visargasya vanasyāpi ca darśanam । prāsādānāṁ bahūnāṁ ca kāñcanānāṁ mahāmune ॥

मणिविद्रुमपादानां पर्यङ्कानां च दर्शनम् । पुनश्चादर्शनं तस्य श्रोतुमिच्छामि कारणम् ॥

maṇividrumapādānāṁ paryaṅkānāṁ ca darśanam । punaś cādarśanaṁ tasya śrotum icchāmi kāraṇam ॥

अतीव ह्यत्र मुह्यामि चिन्तयानो दिवानिशम् । न चैवात्राधिगच्छामि सर्वस्यास्य विनिश्चयम् । एतदिच्छामि कार्त्स्न्येन सत्यं श्रोतुं तपोधन ॥

atīva hy atra muhyāmi cintayāno divāniśam । na caivātrādhigacchāmi sarvasyāsya viniścayam । etad icchāmi kārtsnyena satyaṁ śrotuṁ tapodhana ॥

च्यवन उवाच । शृणु सर्वमशेषेण यदिदं येन हेतुना । न हि शक्यमनाख्यातुमेवं पृष्टेन पार्थिव ॥

cyavana uvāca । śr̥ṇu sarvam aśeṣeṇa yad idaṁ yena hetunā । na hi śakyam anākhyātum evaṁ pr̥ṣṭena pārthiva ॥

पितामहस्य वदतः पुरा देवसमागमे । श्रुतवानस्मि यद्राजंस्तन्मे निगदतः शृणु ॥

pitāmahasya vadataḥ purā devasamāgame । śrutavān asmi yad rājaṁs tan me nigadataḥ śr̥ṇu ॥

ब्रह्मक्षत्रविरोधेन भविता कुलसंकरः । पौत्रस्ते भविता राजंस्तेजोवीर्यसमन्वितः ॥

brahmakṣatravirodhena bhavitā kulasaṁkaraḥ । pautras te bhavitā rājaṁs tejovīryasamanvitaḥ ॥

ततः स्वकुलरक्षार्थमहं त्वा समुपागमम् । चिकीर्षन्कुशिकोच्छेदं संदिधक्षुः कुलं तव ॥

tataḥ svakularakṣārtham ahaṁ tvā samupāgamam । cikīrṣan kuśikocchedaṁ saṁdidhakṣuḥ kulaṁ tava ॥

ततोऽहमागम्य पुरा त्वामवोचं महीपते । नियमं कंचिदारप्स्ये शुश्रूषा क्रियतामिति ॥

tato ’ham āgamya purā tvām avocaṁ mahīpate । niyamaṁ kaṁ cid ārapsye śuśrūṣā kriyatām iti ॥

न च ते दुष्कृतं किंचिदहमासादयं गृहे । तेन जीवसि राजर्षे न भवेथास्ततोऽन्यथा ॥

na ca te duṣkr̥taṁ kiṁ cid aham āsādayaṁ gr̥he । tena jīvasi rājarṣe na bhavethās tato ’nyathā ॥

एतां बुद्धिं समास्थाय दिवसानेकविंशतिम् । सुप्तोऽस्मि यदि मां कश्चिद्बोधयेदिति पार्थिव ॥

etāṁ buddhiṁ samāsthāya divasān ekaviṁśatim । supto ’smi yadi māṁ kaś cid bodhayed iti pārthiva ॥

यदा त्वया सभार्येण संसुप्तो न प्रबोधितः । अहं तदैव ते प्रीतो मनसा राजसत्तम ॥

yadā tvayā sabhāryeṇa saṁsupto na prabodhitaḥ । ahaṁ tadaiva te prīto manasā rājasattama ॥

उत्थाय चास्मि निष्क्रान्तो यदि मां त्वं महीपते । पृच्छेः क्व यास्यसीत्येवं शपेयं त्वामिति प्रभो ॥

utthāya cāsmi niṣkrānto yadi māṁ tvaṁ mahīpate । pr̥ccheḥ kva yāsyasīty evaṁ śapeyaṁ tvām iti prabho ॥

अन्तर्हितश्चास्मि पुनः पुनरेव च ते गृहे । योगमास्थाय संविष्टो दिवसानेकविंशतिम् ॥

antarhitaś cāsmi punaḥ punar eva ca te gr̥he । yogam āsthāya saṁviṣṭo divasān ekaviṁśatim ॥

क्षुधितो मामसूयेथाः श्रमाद्वेति नराधिप । एतां बुद्धिं समास्थाय कर्शितौ वां मया क्षुधा ॥

kṣudhito mām asūyethāḥ śramād veti narādhipa । etāṁ buddhiṁ samāsthāya karśitau vāṁ mayā kṣudhā ॥

न च तेऽभूत्सुसूक्ष्मोऽपि मन्युर्मनसि पार्थिव । सभार्यस्य नरश्रेष्ठ तेन ते प्रीतिमानहम् ॥

na ca te ’bhūt susūkṣmo ’pi manyur manasi pārthiva । sabhāryasya naraśreṣṭha tena te prītimān aham ॥

भोजनं च समानाय्य यत्तदादीपितं मया । क्रुध्येथा यदि मात्सर्यादिति तन्मर्षितं च ते ॥

bhojanaṁ ca samānāyya yat tad ādīpitaṁ mayā । krudhyethā yadi mātsaryād iti tan marṣitaṁ ca te ॥

ततोऽहं रथमारुह्य त्वामवोचं नराधिप । सभार्यो मां वहस्वेति तच्च त्वं कृतवांस्तथा ॥

tato ’haṁ ratham āruhya tvām avocaṁ narādhipa । sabhāryo māṁ vahasveti tac ca tvaṁ kr̥tavāṁs tathā ॥

अविशङ्को नरपते प्रीतोऽहं चापि तेन ते । धनोत्सर्गेऽपि च कृते न त्वां क्रोधः प्रधर्षयत् ॥

aviśaṅko narapate prīto ’haṁ cāpi tena te । dhanotsarge ’pi ca kr̥te na tvāṁ krodhaḥ pradharṣayat ॥

ततः प्रीतेन ते राजन्पुनरेतत्कृतं तव । सभार्यस्य वनं भूयस्तद्विद्धि मनुजाधिप ॥

tataḥ prītena te rājan punar etat kr̥taṁ tava । sabhāryasya vanaṁ bhūyas tad viddhi manujādhipa ॥

प्रीत्यर्थं तव चैतन्मे स्वर्गसंदर्शनं कृतम् । यत्ते वनेऽस्मिन्नृपते दृष्टं दिव्यं निदर्शनम् ॥

prītyarthaṁ tava caitan me svargasaṁdarśanaṁ kr̥tam । yat te vane ’smin nr̥pate dr̥ṣṭaṁ divyaṁ nidarśanam ॥

स्वर्गोद्देशस्त्वया राजन्सशरीरेण पार्थिव । मुहूर्तमनुभूतोऽसौ सभार्येण नृपोत्तम ॥

svargoddeśas tvayā rājan saśarīreṇa pārthiva । muhūrtam anubhūto ’sau sabhāryeṇa nr̥pottama ॥

निदर्शनार्थं तपसो धर्मस्य च नराधिप । तत्र यासीत्स्पृहा राजंस्तच्चापि विदितं मम ॥

nidarśanārthaṁ tapaso dharmasya ca narādhipa । tatra yāsīt spr̥hā rājaṁs tac cāpi viditaṁ mama ॥

ब्राह्मण्यं काङ्क्षसे हि त्वं तपश्च पृथिवीपते । अवमन्य नरेन्द्रत्वं देवेन्द्रत्वं च पार्थिव ॥

brāhmaṇyaṁ kāṅkṣase hi tvaṁ tapaś ca pr̥thivīpate । avamanya narendratvaṁ devendratvaṁ ca pārthiva ॥

एवमेतद्यथात्थ त्वं ब्राह्मण्यं तात दुर्लभम् । ब्राह्मण्ये सति चर्षित्वमृषित्वे च तपस्विता ॥

evam etad yathāttha tvaṁ brāhmaṇyaṁ tāta durlabham । brāhmaṇye sati carṣitvam r̥ṣitve ca tapasvitā ॥

भविष्यत्येष ते कामः कुशिकात्कौशिको द्विजः । तृतीयं पुरुषं प्राप्य ब्राह्मणत्वं गमिष्यति ॥

bhaviṣyaty eṣa te kāmaḥ kuśikāt kauśiko dvijaḥ । tr̥tīyaṁ puruṣaṁ prāpya brāhmaṇatvaṁ gamiṣyati ॥

वंशस्ते पार्थिवश्रेष्ठ भृगूणामेव तेजसा । पौत्रस्ते भविता विप्र तपस्वी पावकद्युतिः ॥

vaṁśas te pārthivaśreṣṭha bhr̥gūṇām eva tejasā । pautras te bhavitā vipra tapasvī pāvakadyutiḥ ॥

यः स देवमनुष्याणां भयमुत्पादयिष्यति । त्रयाणां चैव लोकानां सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥

yaḥ sa devamanuṣyāṇāṁ bhayam utpādayiṣyati । trayāṇāṁ caiva lokānāṁ satyam etad bravīmi te ॥

वरं गृहाण राजर्षे यस्ते मनसि वर्तते । तीर्थयात्रां गमिष्यामि पुरा कालोऽतिवर्तते ॥

varaṁ gr̥hāṇa rājarṣe yas te manasi vartate । tīrthayātrāṁ gamiṣyāmi purā kālo ’tivartate ॥

कुशिक उवाच । एष एव वरो मेऽद्य यत्त्वं प्रीतो महामुने । भवत्वेतद्यथात्थ त्वं तपः पौत्रे ममानघ । ब्राह्मण्यं मे कुलस्यास्तु भगवन्नेष मे वरः ॥

kuśika uvāca । eṣa eva varo me ’dya yat tvaṁ prīto mahāmune । bhavatv etad yathāttha tvaṁ tapaḥ pautre mamānagha । brāhmaṇyaṁ me kulasyāstu bhagavann eṣa me varaḥ ॥

पुनश्चाख्यातुमिच्छामि भगवन्विस्तरेण वै । कथमेष्यति विप्रत्वं कुलं मे भृगुनन्दन । कश्चासौ भविता बन्धुर्मम कश्चापि संमतः ॥

punaś cākhyātum icchāmi bhagavan vistareṇa vai । katham eṣyati vipratvaṁ kulaṁ me bhr̥gunandana । kaś cāsau bhavitā bandhur mama kaś cāpi saṁmataḥ ॥