Adhyāya 53

युधिष्ठिर उवाच । तस्मिन्नन्तर्हिते विप्रे राजा किमकरोत्तदा । भार्या चास्य महाभागा तन्मे ब्रूहि पितामह ॥

yudhiṣṭhira uvāca । tasminn antarhite vipre rājā kim akarot tadā । bhāryā cāsya mahābhāgā tan me brūhi pitāmaha ॥

भीष्म उवाच । अदृष्ट्वा स महीपालस्तमृषिं सह भार्यया । परिश्रान्तो निववृते व्रीडितो नष्टचेतनः ॥

bhīṣma uvāca । adr̥ṣṭvā sa mahīpālas tam r̥ṣiṁ saha bhāryayā । pariśrānto nivavr̥te vrīḍito naṣṭacetanaḥ ॥

स प्रविश्य पुरीं दीनो नाभ्यभाषत किंचन । तदेव चिन्तयामास च्यवनस्य विचेष्टितम् ॥

sa praviśya purīṁ dīno nābhyabhāṣata kiṁ cana । tad eva cintayām āsa cyavanasya viceṣṭitam ॥

अथ शून्येन मनसा प्रविवेश गृहं नृपः । ददर्श शयने तस्मिञ्शयानं भृगुनन्दनम् ॥

atha śūnyena manasā praviveśa gr̥haṁ nr̥paḥ । dadarśa śayane tasmiñ śayānaṁ bhr̥gunandanam ॥

विस्मितौ तौ तु दृष्ट्वा तं तदाश्चर्यं विचिन्त्य च । दर्शनात्तस्य च मुनेर्विश्रान्तौ संबभूवतुः ॥

vismitau tau tu dr̥ṣṭvā taṁ tad āścaryaṁ vicintya ca । darśanāt tasya ca muner viśrāntau saṁbabhūvatuḥ ॥

यथास्थानं तु तौ स्थित्वा भूयस्तं संववाहतुः । अथापरेण पार्श्वेन सुष्वाप स महामुनिः ॥

yathāsthānaṁ tu tau sthitvā bhūyas taṁ saṁvavāhatuḥ । athāpareṇa pārśvena suṣvāpa sa mahāmuniḥ ॥

तेनैव च स कालेन प्रत्यबुध्यत वीर्यवान् । न च तौ चक्रतुः किंचिद्विकारं भयशङ्कितौ ॥

tenaiva ca sa kālena pratyabudhyata vīryavān । na ca tau cakratuḥ kiṁ cid vikāraṁ bhayaśaṅkitau ॥

प्रतिबुद्धस्तु स मुनिस्तौ प्रोवाच विशां पते । तैलाभ्यङ्गो दीयतां मे स्नास्येऽहमिति भारत ॥

pratibuddhas tu sa munis tau provāca viśāṁ pate । tailābhyaṅgo dīyatāṁ me snāsye ’ham iti bhārata ॥

तथेति तौ प्रतिश्रुत्य क्षुधितौ श्रमकर्शितौ । शतपाकेन तैलेन महार्हेणोपतस्थतुः ॥

tatheti tau pratiśrutya kṣudhitau śramakarśitau । śatapākena tailena mahārheṇopatasthatuḥ ॥

ततः सुखासीनमृषिं वाग्यतौ संववाहतुः । न च पर्याप्तमित्याह भार्गवः सुमहातपाः ॥

tataḥ sukhāsīnam r̥ṣiṁ vāgyatau saṁvavāhatuḥ । na ca paryāptam ity āha bhārgavaḥ sumahātapāḥ ॥

यदा तौ निर्विकारौ तु लक्षयामास भार्गवः । तत उत्थाय सहसा स्नानशालां विवेश ह । कॢप्तमेव तु तत्रासीत्स्नानीयं पार्थिवोचितम् ॥

yadā tau nirvikārau tu lakṣayām āsa bhārgavaḥ । tata utthāya sahasā snānaśālāṁ viveśa ha । kl̥ptam eva tu tatrāsīt snānīyaṁ pārthivocitam ॥

असत्कृत्य तु तत्सर्वं तत्रैवान्तरधीयत । स मुनिः पुनरेवाथ नृपतेः पश्यतस्तदा । नासूयां चक्रतुस्तौ च दंपती भरतर्षभ ॥

asatkr̥tya tu tat sarvaṁ tatraivāntaradhīyata । sa muniḥ punar evātha nr̥pateḥ paśyatas tadā । nāsūyāṁ cakratus tau ca daṁpatī bharatarṣabha ॥

अथ स्नातः स भगवान्सिंहासनगतः प्रभुः । दर्शयामास कुशिकं सभार्यं भृगुनन्दनः ॥

atha snātaḥ sa bhagavān siṁhāsanagataḥ prabhuḥ । darśayām āsa kuśikaṁ sabhāryaṁ bhr̥gunandanaḥ ॥

संहृष्टवदनो राजा सभार्यः कुशिको मुनिम् । सिद्धमन्नमिति प्रह्वो निर्विकारो न्यवेदयत् ॥

saṁhr̥ṣṭavadano rājā sabhāryaḥ kuśiko munim । siddham annam iti prahvo nirvikāro nyavedayat ॥

आनीयतामिति मुनिस्तं चोवाच नराधिपम् । राजा च समुपाजह्रे तदन्नं सह भार्यया ॥

ānīyatām iti munis taṁ covāca narādhipam । rājā ca samupājahre tadannaṁ saha bhāryayā ॥

मांसप्रकारान्विविधाञ्शाकानि विविधानि च । वेसवारविकारांश्च पानकानि लघूनि च ॥

māṁsaprakārān vividhāñ śākāni vividhāni ca । vesavāravikārāṁś ca pānakāni laghūni ca ॥

रसालापूपकांश्चित्रान्मोदकानथ षाडवान् । रसान्नानाप्रकारांश्च वन्यं च मुनिभोजनम् ॥

rasālāpūpakāṁś citrān modakān atha ṣāḍavān । rasān nānāprakārāṁś ca vanyaṁ ca munibhojanam ॥

फलानि च विचित्राणि तथा भोज्यानि भूरिशः । बदरेङ्गुदकाश्मर्यभल्लातकवटानि च ॥

phalāni ca vicitrāṇi tathā bhojyāni bhūriśaḥ । badareṅgudakāśmaryabhallātakavaṭāni ca ॥

गृहस्थानां च यद्भोज्यं यच्चापि वनवासिनाम् । सर्वमाहारयामास राजा शापभयान्मुनेः ॥

gr̥hasthānāṁ ca yad bhojyaṁ yac cāpi vanavāsinām । sarvam āhārayām āsa rājā śāpabhayān muneḥ ॥

अथ सर्वमुपन्यस्तमग्रतश्च्यवनस्य तत् । ततः सर्वं समानीय तच्च शय्यासनं मुनिः ॥

atha sarvam upanyastam agrataś cyavanasya tat । tataḥ sarvaṁ samānīya tac ca śayyāsanaṁ muniḥ ॥

वस्त्रैः शुभैरवच्छाद्य भोजनोपस्करैः सह । सर्वमादीपयामास च्यवनो भृगुनन्दनः ॥

vastraiḥ śubhair avacchādya bhojanopaskaraiḥ saha । sarvam ādīpayām āsa cyavano bhr̥gunandanaḥ ॥

न च तौ चक्रतुः कोपं दंपती सुमहाव्रतौ । तयोः संप्रेक्षतोरेव पुनरन्तर्हितोऽभवत् ॥

na ca tau cakratuḥ kopaṁ daṁpatī sumahāvratau । tayoḥ saṁprekṣator eva punar antarhito ’bhavat ॥

तत्रैव च स राजर्षिस्तस्थौ तां रजनीं तदा । सभार्यो वाग्यतः श्रीमान्न च तं कोप आविशत् ॥

tatraiva ca sa rājarṣis tasthau tāṁ rajanīṁ tadā । sabhāryo vāgyataḥ śrīmān na ca taṁ kopa āviśat ॥

नित्यं संस्कृतमन्नं तु विविधं राजवेश्मनि । शयनानि च मुख्यानि परिषेकाश्च पुष्कलाः ॥

nityaṁ saṁskr̥tam annaṁ tu vividhaṁ rājaveśmani । śayanāni ca mukhyāni pariṣekāś ca puṣkalāḥ ॥

वस्त्रं च विविधाकारमभवत्समुपार्जितम् । न शशाक ततो द्रष्टुमन्तरं च्यवनस्तदा ॥

vastraṁ ca vividhākāram abhavat samupārjitam । na śaśāka tato draṣṭum antaraṁ cyavanas tadā ॥

पुनरेव च विप्रर्षिः प्रोवाच कुशिकं नृपम् । सभार्यो मां रथेनाशु वह यत्र ब्रवीम्यहम् ॥

punar eva ca viprarṣiḥ provāca kuśikaṁ nr̥pam । sabhāryo māṁ rathenāśu vaha yatra bravīmy aham ॥

तथेति च प्राह नृपो निर्विशङ्कस्तपोधनम् । क्रीडारथोऽस्तु भगवन्नुत सांग्रामिको रथः ॥

tatheti ca prāha nr̥po nirviśaṅkas tapodhanam । krīḍāratho ’stu bhagavann uta sāṁgrāmiko rathaḥ ॥

इत्युक्तः स मुनिस्तेन राज्ञा हृष्टेन तद्वचः । च्यवनः प्रत्युवाचेदं हृष्टः परपुरंजयम् ॥

ity uktaḥ sa munis tena rājñā hr̥ṣṭena tad vacaḥ । cyavanaḥ pratyuvācedaṁ hr̥ṣṭaḥ parapuraṁjayam ॥

सज्जीकुरु रथं क्षिप्रं यस्ते सांग्रामिको मतः । सायुधः सपताकश्च सशक्तिः कणयष्टिमान् ॥

sajjīkuru rathaṁ kṣipraṁ yas te sāṁgrāmiko mataḥ । sāyudhaḥ sapatākaś ca saśaktiḥ kaṇayaṣṭimān ॥

किङ्किणीशतनिर्घोषो युक्तस्तोमरकल्पनैः । गदाखड्गनिबद्धश्च परमेषुशतान्वितः ॥

kiṅkiṇīśatanirghoṣo yuktas tomarakalpanaiḥ । gadākhaḍganibaddhaś ca parameṣuśatānvitaḥ ॥

ततः स तं तथेत्युक्त्वा कल्पयित्वा महारथम् । भार्यां वामे धुरि तदा चात्मानं दक्षिणे तथा ॥

tataḥ sa taṁ tathety uktvā kalpayitvā mahāratham । bhāryāṁ vāme dhuri tadā cātmānaṁ dakṣiṇe tathā ॥

त्रिदंष्ट्रं वज्रसूच्यग्रं प्रतोदं तत्र चादधत् । सर्वमेतत्ततो दत्त्वा नृपो वाक्यमथाब्रवीत् ॥

tridaṁṣṭraṁ vajrasūcyagraṁ pratodaṁ tatra cādadhat । sarvam etat tato dattvā nr̥po vākyam athābravīt ॥

भगवन्क्व रथो यातु ब्रवीतु भृगुनन्दनः । यत्र वक्ष्यसि विप्रर्षे तत्र यास्यति ते रथः ॥

bhagavan kva ratho yātu bravītu bhr̥gunandanaḥ । yatra vakṣyasi viprarṣe tatra yāsyati te rathaḥ ॥

एवमुक्तस्तु भगवान्प्रत्युवाचाथ तं नृपम् । इतःप्रभृति यातव्यं पदकं पदकं शनैः ॥

evam uktas tu bhagavān pratyuvācātha taṁ nr̥pam । itaḥprabhr̥ti yātavyaṁ padakaṁ padakaṁ śanaiḥ ॥

श्रमो मम यथा न स्यात्तथा मे छन्दचारिणौ । सुखं चैवास्मि वोढव्यो जनः सर्वश्च पश्यतु ॥

śramo mama yathā na syāt tathā me chandacāriṇau । sukhaṁ caivāsmi voḍhavyo janaḥ sarvaś ca paśyatu ॥

नोत्सार्यः पथिकः कश्चित्तेभ्यो दास्याम्यहं वसु । ब्राह्मणेभ्यश्च ये कामानर्थयिष्यन्ति मां पथि ॥

notsāryaḥ pathikaḥ kaś cit tebhyo dāsyāmy ahaṁ vasu । brāhmaṇebhyaś ca ye kāmān arthayiṣyanti māṁ pathi ॥

सर्वं दास्याम्यशेषेण धनं रत्नानि चैव हि । क्रियतां निखिलेनैतन्मा विचारय पार्थिव ॥

sarvaṁ dāsyāmy aśeṣeṇa dhanaṁ ratnāni caiva hi । kriyatāṁ nikhilenaitan mā vicāraya pārthiva ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजा भृत्यानथाब्रवीत् । यद्यद्ब्रूयान्मुनिस्तत्तत्सर्वं देयमशङ्कितैः ॥

tasya tad vacanaṁ śrutvā rājā bhr̥tyān athābravīt । yad yad brūyān munis tat tat sarvaṁ deyam aśaṅkitaiḥ ॥

ततो रत्नान्यनेकानि स्त्रियो युग्यमजाविकम् । कृताकृतं च कनकं गजेन्द्राश्चाचलोपमाः ॥

tato ratnāny anekāni striyo yugyam ajāvikam । kr̥tākr̥taṁ ca kanakaṁ gajendrāś cācalopamāḥ ॥

अन्वगच्छन्त तमृषिं राजामात्याश्च सर्वशः । हाहाभूतं च तत्सर्वमासीन्नगरमार्तिमत् ॥

anvagacchanta tam r̥ṣiṁ rājāmātyāś ca sarvaśaḥ । hāhābhūtaṁ ca tat sarvam āsīn nagaram ārtimat ॥

तौ तीक्ष्णाग्रेण सहसा प्रतोदेन प्रचोदितौ । पृष्ठे विद्धौ कटे चैव निर्विकारौ तमूहतुः ॥

tau tīkṣṇāgreṇa sahasā pratodena pracoditau । pr̥ṣṭhe viddhau kaṭe caiva nirvikārau tam ūhatuḥ ॥

वेपमानौ विराहारौ पञ्चाशद्रात्रकर्शितौ । कथंचिदूहतुर्वीरौ दंपती तं रथोत्तमम् ॥

vepamānau virāhārau pañcāśad rātrakarśitau । kathaṁ cid ūhatur vīrau daṁpatī taṁ rathottamam ॥

बहुशो भृशविद्धौ तौ क्षरमाणौ क्षतोद्भवम् । ददृशाते महाराज पुष्पिताविव किंशुकौ ॥

bahuśo bhr̥śaviddhau tau kṣaramāṇau kṣatodbhavam । dadr̥śāte mahārāja puṣpitāv iva kiṁśukau ॥

तौ दृष्ट्वा पौरवर्गस्तु भृशं शोकपरायणः । अभिशापभयात्त्रस्तो न च किंचिदुवाच ह ॥

tau dr̥ṣṭvā pauravargas tu bhr̥śaṁ śokaparāyaṇaḥ । abhiśāpabhayāt trasto na ca kiṁ cid uvāca ha ॥

द्वन्द्वशश्चाब्रुवन्सर्वे पश्यध्वं तपसो बलम् । क्रुद्धा अपि मुनिश्रेष्ठं वीक्षितुं नैव शक्नुमः ॥

dvandvaśaś cābruvan sarve paśyadhvaṁ tapaso balam । kruddhā api muniśreṣṭhaṁ vīkṣituṁ naiva śaknumaḥ ॥

अहो भगवतो वीर्यं महर्षेर्भावितात्मनः । राज्ञश्चापि सभार्यस्य धैर्यं पश्यत यादृशम् ॥

aho bhagavato vīryaṁ maharṣer bhāvitātmanaḥ । rājñaś cāpi sabhāryasya dhairyaṁ paśyata yādr̥śam ॥

श्रान्तावपि हि कृच्छ्रेण रथमेतं समूहतुः । न चैतयोर्विकारं वै ददर्श भृगुनन्दनः ॥

śrāntāv api hi kr̥cchreṇa ratham etaṁ samūhatuḥ । na caitayor vikāraṁ vai dadarśa bhr̥gunandanaḥ ॥

भीष्म उवाच । ततः स निर्विकारौ तौ दृष्ट्वा भृगुकुलोद्वहः । वसु विश्राणयामास यथा वैश्रवणस्तथा ॥

bhīṣma uvāca । tataḥ sa nirvikārau tau dr̥ṣṭvā bhr̥gukulodvahaḥ । vasu viśrāṇayām āsa yathā vaiśravaṇas tathā ॥

तत्रापि राजा प्रीतात्मा यथाज्ञप्तमथाकरोत् । ततोऽस्य भगवान्प्रीतो बभूव मुनिसत्तमः ॥

tatrāpi rājā prītātmā yathājñaptam athākarot । tato ’sya bhagavān prīto babhūva munisattamaḥ ॥

अवतीर्य रथश्रेष्ठाद्दंपती तौ मुमोच ह । विमोच्य चैतौ विधिवत्ततो वाक्यमुवाच ह ॥

avatīrya rathaśreṣṭhād daṁpatī tau mumoca ha । vimocya caitau vidhivat tato vākyam uvāca ha ॥

स्निग्धगम्भीरया वाचा भार्गवः सुप्रसन्नया । ददानि वां वरं श्रेष्ठं तद्ब्रूतामिति भारत ॥

snigdhagambhīrayā vācā bhārgavaḥ suprasannayā । dadāni vāṁ varaṁ śreṣṭhaṁ tad brūtām iti bhārata ॥

सुकुमारौ च तौ विद्वान्कराभ्यां मुनिसत्तमः । पस्पर्शामृतकल्पाभ्यां स्नेहाद्भरतसत्तम ॥

sukumārau ca tau vidvān karābhyāṁ munisattamaḥ । pasparśāmr̥takalpābhyāṁ snehād bharatasattama ॥

अथाब्रवीन्नृपो वाक्यं श्रमो नास्त्यावयोरिह । विश्रान्तौ स्वः प्रभावात्ते ध्यानेनैवेति भार्गव ॥

athābravīn nr̥po vākyaṁ śramo nāsty āvayor iha । viśrāntau svaḥ prabhāvāt te dhyānenaiveti bhārgava ॥

अथ तौ भगवान्प्राह प्रहृष्टश्च्यवनस्तदा । न वृथा व्याहृतं पूर्वं यन्मया तद्भविष्यति ॥

atha tau bhagavān prāha prahr̥ṣṭaś cyavanas tadā । na vr̥thā vyāhr̥taṁ pūrvaṁ yan mayā tad bhaviṣyati ॥

रमणीयः समुद्देशो गङ्गातीरमिदं शुभम् । कंचित्कालं व्रतपरो निवत्स्यामीह पार्थिव ॥

ramaṇīyaḥ samuddeśo gaṅgātīram idaṁ śubham । kaṁ cit kālaṁ vrataparo nivatsyāmīha pārthiva ॥

गम्यतां स्वपुरं पुत्र विश्रान्तः पुनरेष्यसि । इहस्थं मां सभार्यस्त्वं द्रष्टासि श्वो नराधिप ॥

gamyatāṁ svapuraṁ putra viśrāntaḥ punar eṣyasi । ihasthaṁ māṁ sabhāryas tvaṁ draṣṭāsi śvo narādhipa ॥

न च मन्युस्त्वया कार्यः श्रेयस्ते समुपस्थितम् । यत्काङ्क्षितं हृदिस्थं ते तत्सर्वं संभविष्यति ॥

na ca manyus tvayā kāryaḥ śreyas te samupasthitam । yat kāṅkṣitaṁ hr̥disthaṁ te tat sarvaṁ saṁbhaviṣyati ॥

इत्येवमुक्तः कुशिकः प्रहृष्टेनान्तरात्मना । प्रोवाच मुनिशार्दूलमिदं वचनमर्थवत् ॥

ity evam uktaḥ kuśikaḥ prahr̥ṣṭenāntarātmanā । provāca muniśārdūlam idaṁ vacanam arthavat ॥

न मे मन्युर्महाभाग पूतोऽस्मि भगवंस्त्वया । संवृत्तौ यौवनस्थौ स्वो वपुष्मन्तौ बलान्वितौ ॥

na me manyur mahābhāga pūto ’smi bhagavaṁs tvayā । saṁvr̥ttau yauvanasthau svo vapuṣmantau balānvitau ॥

प्रतोदेन व्रणा ये मे सभार्यस्य कृतास्त्वया । तान्न पश्यामि गात्रेषु स्वस्थोऽस्मि सह भार्यया ॥

pratodena vraṇā ye me sabhāryasya kr̥tās tvayā । tān na paśyāmi gātreṣu svastho ’smi saha bhāryayā ॥

इमां च देवीं पश्यामि मुने दिव्याप्सरोपमाम् । श्रिया परमया युक्तां यथादृष्टां मया पुरा ॥

imāṁ ca devīṁ paśyāmi mune divyāpsaropamām । śriyā paramayā yuktāṁ yathādr̥ṣṭāṁ mayā purā ॥

तव प्रसादात्संवृत्तमिदं सर्वं महामुने । नैतच्चित्रं तु भगवंस्त्वयि सत्यपराक्रम ॥

tava prasādāt saṁvr̥ttam idaṁ sarvaṁ mahāmune । naitac citraṁ tu bhagavaṁs tvayi satyaparākrama ॥

इत्युक्तः प्रत्युवाचेदं च्यवनः कुशिकं तदा । आगच्छेथाः सभार्यश्च त्वमिहेति नराधिप ॥

ity uktaḥ pratyuvācedaṁ cyavanaḥ kuśikaṁ tadā । āgacchethāḥ sabhāryaś ca tvam iheti narādhipa ॥

इत्युक्तः समनुज्ञातो राजर्षिरभिवाद्य तम् । प्रययौ वपुषा युक्तो नगरं देवराजवत् ॥

ity uktaḥ samanujñāto rājarṣir abhivādya tam । prayayau vapuṣā yukto nagaraṁ devarājavat ॥

तत एनमुपाजग्मुरमात्याः सपुरोहिताः । बलस्था गणिकायुक्ताः सर्वाः प्रकृतयस्तथा ॥

tata enam upājagmur amātyāḥ sapurohitāḥ । balasthā gaṇikāyuktāḥ sarvāḥ prakr̥tayas tathā ॥

तैर्वृतः कुशिको राजा श्रिया परमया ज्वलन् । प्रविवेश पुरं हृष्टः पूज्यमानोऽथ बन्दिभिः ॥

tair vr̥taḥ kuśiko rājā śriyā paramayā jvalan । praviveśa puraṁ hr̥ṣṭaḥ pūjyamāno ’tha bandibhiḥ ॥

ततः प्रविश्य नगरं कृत्वा सर्वाह्णिकक्रियाः । भुक्त्वा सभार्यो रजनीमुवास स महीपतिः ॥

tataḥ praviśya nagaraṁ kr̥tvā sarvāhṇikakriyāḥ । bhuktvā sabhāryo rajanīm uvāsa sa mahīpatiḥ ॥

ततस्तु तौ नवमभिवीक्ष्य यौवनं; परस्परं विगतजराविवामरौ । ननन्दतुः शयनगतौ वपुर्धरौ; श्रिया युतौ द्विजवरदत्तया तया ॥

tatas tu tau navam abhivīkṣya yauvanaṁ; parasparaṁ vigatajarāv ivāmarau । nanandatuḥ śayanagatau vapurdharau; śriyā yutau dvijavaradattayā tayā ॥

स चाप्यृषिर्भृगुकुलकीर्तिवर्धन;स्तपोधनो वनमभिराममृद्धिमत् । मनीषया बहुविधरत्नभूषितं; ससर्ज यन्नास्ति शतक्रतोरपि ॥

sa cāpy r̥ṣir bhr̥gukulakīrtivardhanas; tapodhano vanam abhirāmam r̥ddhimat । manīṣayā bahuvidharatnabhūṣitaṁ; sasarja yan nāsti śatakrator api ॥