Adhyāya 52

युधिष्ठिर उवाच । संशयो मे महाप्राज्ञ सुमहान्सागरोपमः । तन्मे शृणु महाबाहो श्रुत्वा चाख्यातुमर्हसि ॥

yudhiṣṭhira uvāca । saṁśayo me mahāprājña sumahān sāgaropamaḥ । tan me śr̥ṇu mahābāho śrutvā cākhyātum arhasi ॥

कौतूहलं मे सुमहज्जामदग्न्यं प्रति प्रभो । रामं धर्मभृतां श्रेष्ठं तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥

kautūhalaṁ me sumahaj jāmadagnyaṁ prati prabho । rāmaṁ dharmabhr̥tāṁ śreṣṭhaṁ tan me vyākhyātum arhasi ॥

कथमेष समुत्पन्नो रामः सत्यपराक्रमः । कथं ब्रह्मर्षिवंशे च क्षत्रधर्मा व्यजायत ॥

katham eṣa samutpanno rāmaḥ satyaparākramaḥ । kathaṁ brahmarṣivaṁśe ca kṣatradharmā vyajāyata ॥

तदस्य संभवं राजन्निखिलेनानुकीर्तय । कौशिकाच्च कथं वंशात्क्षत्राद्वै ब्राह्मणोऽभवत् ॥

tad asya saṁbhavaṁ rājan nikhilenānukīrtaya । kauśikāc ca kathaṁ vaṁśāt kṣatrād vai brāhmaṇo ’bhavat ॥

अहो प्रभावः सुमहानासीद्वै सुमहात्मनोः । रामस्य च नरव्याघ्र विश्वामित्रस्य चैव ह ॥

aho prabhāvaḥ sumahān āsīd vai sumahātmanoḥ । rāmasya ca naravyāghra viśvāmitrasya caiva ha ॥

कथं पुत्रानतिक्रम्य तेषां नप्तृष्वथाभवत् । एष दोषः सुतान्हित्वा तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥

kathaṁ putrān atikramya teṣāṁ naptr̥ṣv athābhavat । eṣa doṣaḥ sutān hitvā tan me vyākhyātum arhasi ॥

भीष्म उवाच । अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । च्यवनस्य च संवादं कुशिकस्य च भारत ॥

bhīṣma uvāca । atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । cyavanasya ca saṁvādaṁ kuśikasya ca bhārata ॥

एतं दोषं पुरा दृष्ट्वा भार्गवश्च्यवनस्तदा । आगामिनं महाबुद्धिः स्ववंशे मुनिपुंगवः ॥

etaṁ doṣaṁ purā dr̥ṣṭvā bhārgavaś cyavanas tadā । āgāminaṁ mahābuddhiḥ svavaṁśe munipuṁgavaḥ ॥

संचिन्त्य मनसा सर्वं गुणदोषबलाबलम् । दग्धुकामः कुलं सर्वं कुशिकानां तपोधनः ॥

saṁcintya manasā sarvaṁ guṇadoṣabalābalam । dagdhukāmaḥ kulaṁ sarvaṁ kuśikānāṁ tapodhanaḥ ॥

च्यवनस्तमनुप्राप्य कुशिकं वाक्यमब्रवीत् । वस्तुमिच्छा समुत्पन्ना त्वया सह ममानघ ॥

cyavanas tam anuprāpya kuśikaṁ vākyam abravīt । vastum icchā samutpannā tvayā saha mamānagha ॥

कुशिक उवाच । भगवन्सहधर्मोऽयं पण्डितैरिह धार्यते । प्रदानकाले कन्यानामुच्यते च सदा बुधैः ॥

kuśika uvāca । bhagavan sahadharmo ’yaṁ paṇḍitair iha dhāryate । pradānakāle kanyānām ucyate ca sadā budhaiḥ ॥

यत्तु तावदतिक्रान्तं धर्मद्वारं तपोधन । तत्कार्यं प्रकरिष्यामि तदनुज्ञातुमर्हसि ॥

yat tu tāvad atikrāntaṁ dharmadvāraṁ tapodhana । tat kāryaṁ prakariṣyāmi tad anujñātum arhasi ॥

भीष्म उवाच । अथासनमुपादाय च्यवनस्य महामुनेः । कुशिको भार्यया सार्धमाजगाम यतो मुनिः ॥

bhīṣma uvāca । athāsanam upādāya cyavanasya mahāmuneḥ । kuśiko bhāryayā sārdham ājagāma yato muniḥ ॥

प्रगृह्य राजा भृङ्गारं पाद्यमस्मै न्यवेदयत् । कारयामास सर्वाश्च क्रियास्तस्य महात्मनः ॥

pragr̥hya rājā bhr̥ṅgāraṁ pādyam asmai nyavedayat । kārayām āsa sarvāś ca kriyās tasya mahātmanaḥ ॥

ततः स राजा च्यवनं मधुपर्कं यथाविधि । प्रत्यग्राहयदव्यग्रो महात्मा नियतव्रतः ॥

tataḥ sa rājā cyavanaṁ madhuparkaṁ yathāvidhi । pratyagrāhayad avyagro mahātmā niyatavrataḥ ॥

सत्कृत्य स तथा विप्रमिदं वचनमब्रवीत् । भगवन्परवन्तौ स्वो ब्रूहि किं करवावहे ॥

satkr̥tya sa tathā vipram idaṁ vacanam abravīt । bhagavan paravantau svo brūhi kiṁ karavāvahe ॥

यदि राज्यं यदि धनं यदि गाः संशितव्रत । यज्ञदानानि च तथा ब्रूहि सर्वं ददामि ते ॥

yadi rājyaṁ yadi dhanaṁ yadi gāḥ saṁśitavrata । yajñadānāni ca tathā brūhi sarvaṁ dadāmi te ॥

इदं गृहमिदं राज्यमिदं धर्मासनं च ते । राजा त्वमसि शाध्युर्वीं भृत्योऽहं परवांस्त्वयि ॥

idaṁ gr̥ham idaṁ rājyam idaṁ dharmāsanaṁ ca te । rājā tvam asi śādhy urvīṁ bhr̥tyo ’haṁ paravāṁs tvayi ॥

एवमुक्ते ततो वाक्ये च्यवनो भार्गवस्तदा । कुशिकं प्रत्युवाचेदं मुदा परमया युतः ॥

evam ukte tato vākye cyavano bhārgavas tadā । kuśikaṁ pratyuvācedaṁ mudā paramayā yutaḥ ॥

न राज्यं कामये राजन्न धनं न च योषितः । न च गा न च ते देशान्न यज्ञाञ्श्रूयतामिदम् ॥

na rājyaṁ kāmaye rājan na dhanaṁ na ca yoṣitaḥ । na ca gā na ca te deśān na yajñāñ śrūyatām idam ॥

नियमं कंचिदारप्स्ये युवयोर्यदि रोचते । परिचर्योऽस्मि यत्ताभ्यां युवाभ्यामविशङ्कया ॥

niyamaṁ kaṁ cid ārapsye yuvayor yadi rocate । paricaryo ’smi yat tābhyāṁ yuvābhyām aviśaṅkayā ॥

एवमुक्ते तदा तेन दंपती तौ जहर्षतुः । प्रत्यब्रूतां च तमृषिमेवमस्त्विति भारत ॥

evam ukte tadā tena daṁpatī tau jaharṣatuḥ । pratyabrūtāṁ ca tam r̥ṣim evam astv iti bhārata ॥

अथ तं कुशिको हृष्टः प्रावेशयदनुत्तमम् । गृहोद्देशं ततस्तत्र दर्शनीयमदर्शयत् ॥

atha taṁ kuśiko hr̥ṣṭaḥ prāveśayad anuttamam । gr̥hoddeśaṁ tatas tatra darśanīyam adarśayat ॥

इयं शय्या भगवतो यथाकाममिहोष्यताम् । प्रयतिष्यावहे प्रीतिमाहर्तुं ते तपोधन ॥

iyaṁ śayyā bhagavato yathākāmam ihoṣyatām । prayatiṣyāvahe prītim āhartuṁ te tapodhana ॥

अथ सूर्योऽतिचक्राम तेषां संवदतां तथा । अथर्षिश्चोदयामास पानमन्नं तथैव च ॥

atha sūryo ’ticakrāma teṣāṁ saṁvadatāṁ tathā । atharṣiś codayām āsa pānam annaṁ tathaiva ca ॥

तमपृच्छत्ततो राजा कुशिकः प्रणतस्तदा । किमन्नजातमिष्टं ते किमुपस्थापयाम्यहम् ॥

tam apr̥cchat tato rājā kuśikaḥ praṇatas tadā । kim annajātam iṣṭaṁ te kim upasthāpayāmy aham ॥

ततः स परया प्रीत्या प्रत्युवाच जनाधिपम् । औपपत्तिकमाहारं प्रयच्छस्वेति भारत ॥

tataḥ sa parayā prītyā pratyuvāca janādhipam । aupapattikam āhāraṁ prayacchasveti bhārata ॥

तद्वचः पूजयित्वा तु तथेत्याह स पार्थिवः । यथोपपन्नं चाहारं तस्मै प्रादाज्जनाधिपः ॥

tad vacaḥ pūjayitvā tu tathety āha sa pārthivaḥ । yathopapannaṁ cāhāraṁ tasmai prādāj janādhipaḥ ॥

ततः स भगवान्भुक्त्वा दंपती प्राह धर्मवित् । स्वप्तुमिच्छाम्यहं निद्रा बाधते मामिति प्रभो ॥

tataḥ sa bhagavān bhuktvā daṁpatī prāha dharmavit । svaptum icchāmy ahaṁ nidrā bādhate mām iti prabho ॥

ततः शय्यागृहं प्राप्य भगवानृषिसत्तमः । संविवेश नरेन्द्रस्तु सपत्नीकः स्थितोऽभवत् ॥

tataḥ śayyāgr̥haṁ prāpya bhagavān r̥ṣisattamaḥ । saṁviveśa narendras tu sapatnīkaḥ sthito ’bhavat ॥

न प्रबोध्योऽस्मि संसुप्त इत्युवाचाथ भार्गवः । संवाहितव्यौ पादौ मे जागर्तव्यं च वां निशि ॥

na prabodhyo ’smi saṁsupta ity uvācātha bhārgavaḥ । saṁvāhitavyau pādau me jāgartavyaṁ ca vāṁ niśi ॥

अविशङ्कश्च कुशिकस्तथेत्याह स धर्मवित् । न प्रबोधयतां तं च तौ तदा रजनीक्षये ॥

aviśaṅkaś ca kuśikas tathety āha sa dharmavit । na prabodhayatāṁ taṁ ca tau tadā rajanīkṣaye ॥

यथादेशं महर्षेस्तु शुश्रूषापरमौ तदा । बभूवतुर्महाराज प्रयतावथ दंपती ॥

yathādeśaṁ maharṣes tu śuśrūṣāparamau tadā । babhūvatur mahārāja prayatāv atha daṁpatī ॥

ततः स भगवान्विप्रः समादिश्य नराधिपम् । सुष्वापैकेन पार्श्वेन दिवसानेकविंशतिम् ॥

tataḥ sa bhagavān vipraḥ samādiśya narādhipam । suṣvāpaikena pārśvena divasān ekaviṁśatim ॥

स तु राजा निराहारः सभार्यः कुरुनन्दन । पर्युपासत तं हृष्टश्च्यवनाराधने रतः ॥

sa tu rājā nirāhāraḥ sabhāryaḥ kurunandana । paryupāsata taṁ hr̥ṣṭaś cyavanārādhane rataḥ ॥

भार्गवस्तु समुत्तस्थौ स्वयमेव तपोधनः । अकिंचिदुक्त्वा तु गृहान्निश्चक्राम महातपाः ॥

bhārgavas tu samuttasthau svayam eva tapodhanaḥ । akiṁcid uktvā tu gr̥hān niścakrāma mahātapāḥ ॥

तमन्वगच्छतां तौ तु क्षुधितौ श्रमकर्शितौ । भार्यापती मुनिश्रेष्ठो न च ताववलोकयत् ॥

tam anvagacchatāṁ tau tu kṣudhitau śramakarśitau । bhāryāpatī muniśreṣṭho na ca tāv avalokayat ॥

तयोस्तु प्रेक्षतोरेव भार्गवाणां कुलोद्वहः । अन्तर्हितोऽभूद्राजेन्द्र ततो राजापतत्क्षितौ ॥

tayos tu prekṣator eva bhārgavāṇāṁ kulodvahaḥ । antarhito ’bhūd rājendra tato rājāpatat kṣitau ॥

स मुहूर्तं समाश्वस्य सह देव्या महाद्युतिः । पुनरन्वेषणे यत्नमकरोत्परमं तदा ॥

sa muhūrtaṁ samāśvasya saha devyā mahādyutiḥ । punar anveṣaṇe yatnam akarot paramaṁ tadā ॥