Adhyāya 51

भीष्म उवाच । नहुषस्तु ततः श्रुत्वा च्यवनं तं तथागतम् । त्वरितः प्रययौ तत्र सहामात्यपुरोहितः ॥

bhīṣma uvāca । nahuṣas tu tataḥ śrutvā cyavanaṁ taṁ tathāgatam । tvaritaḥ prayayau tatra sahāmātyapurohitaḥ ॥

शौचं कृत्वा यथान्यायं प्राञ्जलिः प्रयतो नृपः । आत्मानमाचचक्षे च च्यवनाय महात्मने ॥

śaucaṁ kr̥tvā yathānyāyaṁ prāñjaliḥ prayato nr̥paḥ । ātmānam ācacakṣe ca cyavanāya mahātmane ॥

अर्चयामास तं चापि तस्य राज्ञः पुरोहितः । सत्यव्रतं महाभागं देवकल्पं विशां पते ॥

arcayām āsa taṁ cāpi tasya rājñaḥ purohitaḥ । satyavrataṁ mahābhāgaṁ devakalpaṁ viśāṁ pate ॥

नहुष उवाच । करवाणि प्रियं किं ते तन्मे व्याख्यातुमर्हसि । सर्वं कर्तास्मि भगवन्यद्यपि स्यात्सुदुष्करम् ॥

nahuṣa uvāca । karavāṇi priyaṁ kiṁ te tan me vyākhyātum arhasi । sarvaṁ kartāsmi bhagavan yady api syāt suduṣkaram ॥

च्यवन उवाच । श्रमेण महता युक्ताः कैवर्ता मत्स्यजीविनः । मम मूल्यं प्रयच्छैभ्यो मत्स्यानां विक्रयैः सह ॥

cyavana uvāca । śrameṇa mahatā yuktāḥ kaivartā matsyajīvinaḥ । mama mūlyaṁ prayacchaibhyo matsyānāṁ vikrayaiḥ saha ॥

नहुष उवाच । सहस्रं दीयतां मूल्यं निषादेभ्यः पुरोहित । निष्क्रयार्थं भगवतो यथाह भृगुनन्दनः ॥

nahuṣa uvāca । sahasraṁ dīyatāṁ mūlyaṁ niṣādebhyaḥ purohita । niṣkrayārthaṁ bhagavato yathāha bhr̥gunandanaḥ ॥

च्यवन उवाच । सहस्रं नाहमर्हामि किं वा त्वं मन्यसे नृप । सदृशं दीयतां मूल्यं स्वबुद्ध्या निश्चयं कुरु ॥

cyavana uvāca । sahasraṁ nāham arhāmi kiṁ vā tvaṁ manyase nr̥pa । sadr̥śaṁ dīyatāṁ mūlyaṁ svabuddhyā niścayaṁ kuru ॥

नहुष उवाच । सहस्राणां शतं क्षिप्रं निषादेभ्यः प्रदीयताम् । स्यादेतत्तु भवेन्मूल्यं किं वान्यन्मन्यते भवान् ॥

nahuṣa uvāca । sahasrāṇāṁ śataṁ kṣipraṁ niṣādebhyaḥ pradīyatām । syād etat tu bhaven mūlyaṁ kiṁ vānyan manyate bhavān ॥

च्यवन उवाच । नाहं शतसहस्रेण निमेयः पार्थिवर्षभ । दीयतां सदृशं मूल्यममात्यैः सह चिन्तय ॥

cyavana uvāca । nāhaṁ śatasahasreṇa nimeyaḥ pārthivarṣabha । dīyatāṁ sadr̥śaṁ mūlyam amātyaiḥ saha cintaya ॥

नहुष उवाच । कोटिः प्रदीयतां मूल्यं निषादेभ्यः पुरोहित । यदेतदपि नौपम्यमतो भूयः प्रदीयताम् ॥

nahuṣa uvāca । koṭiḥ pradīyatāṁ mūlyaṁ niṣādebhyaḥ purohita । yad etad api naupamyam ato bhūyaḥ pradīyatām ॥

च्यवन उवाच । राजन्नार्हाम्यहं कोटिं भूयो वापि महाद्युते । सदृशं दीयतां मूल्यं ब्राह्मणैः सह चिन्तय ॥

cyavana uvāca । rājan nārhāmy ahaṁ koṭiṁ bhūyo vāpi mahādyute । sadr̥śaṁ dīyatāṁ mūlyaṁ brāhmaṇaiḥ saha cintaya ॥

नहुष उवाच । अर्धराज्यं समग्रं वा निषादेभ्यः प्रदीयताम् । एतन्मूल्यमहं मन्ये किं वान्यन्मन्यसे द्विज ॥

nahuṣa uvāca । ardharājyaṁ samagraṁ vā niṣādebhyaḥ pradīyatām । etan mūlyam ahaṁ manye kiṁ vānyan manyase dvija ॥

च्यवन उवाच । अर्धराज्यं समग्रं वा नाहमर्हामि पार्थिव । सदृशं दीयतां मूल्यमृषिभिः सह चिन्त्यताम् ॥

cyavana uvāca । ardharājyaṁ samagraṁ vā nāham arhāmi pārthiva । sadr̥śaṁ dīyatāṁ mūlyam r̥ṣibhiḥ saha cintyatām ॥

भीष्म उवाच । महर्षेर्वचनं श्रुत्वा नहुषो दुःखकर्शितः । स चिन्तयामास तदा सहामात्यपुरोहितः ॥

bhīṣma uvāca । maharṣer vacanaṁ śrutvā nahuṣo duḥkhakarśitaḥ । sa cintayām āsa tadā sahāmātyapurohitaḥ ॥

तत्र त्वन्यो वनचरः कश्चिन्मूलफलाशनः । नहुषस्य समीपस्थो गविजातोऽभवन्मुनिः ॥

tatra tv anyo vanacaraḥ kaś cin mūlaphalāśanaḥ । nahuṣasya samīpastho gavijāto ’bhavan muniḥ ॥

स समाभाष्य राजानमब्रवीद्द्विजसत्तमः । तोषयिष्याम्यहं विप्रं यथा तुष्टो भविष्यति ॥

sa samābhāṣya rājānam abravīd dvijasattamaḥ । toṣayiṣyāmy ahaṁ vipraṁ yathā tuṣṭo bhaviṣyati ॥

नाहं मिथ्यावचो ब्रूयां स्वैरेष्वपि कुतोऽन्यथा । भवतो यदहं ब्रूयां तत्कार्यमविशङ्कया ॥

nāhaṁ mithyāvaco brūyāṁ svaireṣv api kuto ’nyathā । bhavato yad ahaṁ brūyāṁ tat kāryam aviśaṅkayā ॥

नहुष उवाच । ब्रवीतु भगवान्मूल्यं महर्षेः सदृशं भृगोः । परित्रायस्व मामस्माद्विषयं च कुलं च मे ॥

nahuṣa uvāca । bravītu bhagavān mūlyaṁ maharṣeḥ sadr̥śaṁ bhr̥goḥ । paritrāyasva mām asmād viṣayaṁ ca kulaṁ ca me ॥

हन्याद्धि भगवान्क्रुद्धस्त्रैलोक्यमपि केवलम् । किं पुनर्मां तपोहीनं बाहुवीर्यपरायणम् ॥

hanyād dhi bhagavān kruddhas trailokyam api kevalam । kiṁ punar māṁ tapohīnaṁ bāhuvīryaparāyaṇam ॥

अगाधेऽम्भसि मग्नस्य सामात्यस्य सहर्त्विजः । प्लवो भव महर्षे त्वं कुरु मूल्यविनिश्चयम् ॥

agādhe ’mbhasi magnasya sāmātyasya sahartvijaḥ । plavo bhava maharṣe tvaṁ kuru mūlyaviniścayam ॥

भीष्म उवाच । नहुषस्य वचः श्रुत्वा गविजातः प्रतापवान् । उवाच हर्षयन्सर्वानमात्यान्पार्थिवं च तम् ॥

bhīṣma uvāca । nahuṣasya vacaḥ śrutvā gavijātaḥ pratāpavān । uvāca harṣayan sarvān amātyān pārthivaṁ ca tam ॥

अनर्घेया महाराज द्विजा वर्णमहत्तमाः । गावश्च पृथिवीपाल गौर्मूल्यं परिकल्प्यताम् ॥

anargheyā mahārāja dvijā varṇamahattamāḥ । gāvaś ca pr̥thivīpāla gaur mūlyaṁ parikalpyatām ॥

नहुषस्तु ततः श्रुत्वा महर्षेर्वचनं नृप । हर्षेण महता युक्तः सहामात्यपुरोहितः ॥

nahuṣas tu tataḥ śrutvā maharṣer vacanaṁ nr̥pa । harṣeṇa mahatā yuktaḥ sahāmātyapurohitaḥ ॥

अभिगम्य भृगोः पुत्रं च्यवनं संशितव्रतम् । इदं प्रोवाच नृपते वाचा संतर्पयन्निव ॥

abhigamya bhr̥goḥ putraṁ cyavanaṁ saṁśitavratam । idaṁ provāca nr̥pate vācā saṁtarpayann iva ॥

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ विप्रर्षे गवा क्रीतोऽसि भार्गव । एतन्मूल्यमहं मन्ये तव धर्मभृतां वर ॥

uttiṣṭhottiṣṭha viprarṣe gavā krīto ’si bhārgava । etan mūlyam ahaṁ manye tava dharmabhr̥tāṁ vara ॥

च्यवन उवाच । उत्तिष्ठाम्येष राजेन्द्र सम्यक्क्रीतोऽस्मि तेऽनघ । गोभिस्तुल्यं न पश्यामि धनं किंचिदिहाच्युत ॥

cyavana uvāca । uttiṣṭhāmy eṣa rājendra samyak krīto ’smi te ’nagha । gobhis tulyaṁ na paśyāmi dhanaṁ kiṁ cid ihācyuta ॥

कीर्तनं श्रवणं दानं दर्शनं चापि पार्थिव । गवां प्रशस्यते वीर सर्वपापहरं शिवम् ॥

kīrtanaṁ śravaṇaṁ dānaṁ darśanaṁ cāpi pārthiva । gavāṁ praśasyate vīra sarvapāpaharaṁ śivam ॥

गावो लक्ष्म्याः सदा मूलं गोषु पाप्मा न विद्यते । अन्नमेव सदा गावो देवानां परमं हविः ॥

gāvo lakṣmyāḥ sadā mūlaṁ goṣu pāpmā na vidyate । annam eva sadā gāvo devānāṁ paramaṁ haviḥ ॥

स्वाहाकारवषट्कारौ गोषु नित्यं प्रतिष्ठितौ । गावो यज्ञप्रणेत्र्यो वै तथा यज्ञस्य ता मुखम् ॥

svāhākāravaṣaṭkārau goṣu nityaṁ pratiṣṭhitau । gāvo yajñapraṇetryo vai tathā yajñasya tā mukham ॥

अमृतं ह्यक्षयं दिव्यं क्षरन्ति च वहन्ति च । अमृतायतनं चैताः सर्वलोकनमस्कृताः ॥

amr̥taṁ hy akṣayaṁ divyaṁ kṣaranti ca vahanti ca । amr̥tāyatanaṁ caitāḥ sarvalokanamaskr̥tāḥ ॥

तेजसा वपुषा चैव गावो वह्निसमा भुवि । गावो हि सुमहत्तेजः प्राणिनां च सुखप्रदाः ॥

tejasā vapuṣā caiva gāvo vahnisamā bhuvi । gāvo hi sumahat tejaḥ prāṇināṁ ca sukhapradāḥ ॥

निविष्टं गोकुलं यत्र श्वासं मुञ्चति निर्भयम् । विराजयति तं देशं पाप्मानं चापकर्षति ॥

niviṣṭaṁ gokulaṁ yatra śvāsaṁ muñcati nirbhayam । virājayati taṁ deśaṁ pāpmānaṁ cāpakarṣati ॥

गावः स्वर्गस्य सोपानं गावः स्वर्गेऽपि पूजिताः । गावः कामदुघा देव्यो नान्यत्किंचित्परं स्मृतम् ॥

gāvaḥ svargasya sopānaṁ gāvaḥ svarge ’pi pūjitāḥ । gāvaḥ kāmadughā devyo nānyat kiṁ cit paraṁ smr̥tam ॥

इत्येतद्गोषु मे प्रोक्तं माहात्म्यं पार्थिवर्षभ । गुणैकदेशवचनं शक्यं पारायणं न तु ॥

ity etad goṣu me proktaṁ māhātmyaṁ pārthivarṣabha । guṇaikadeśavacanaṁ śakyaṁ pārāyaṇaṁ na tu ॥

निषादा ऊचुः । दर्शनं कथनं चैव सहास्माभिः कृतं मुने । सतां सप्तपदं मित्रं प्रसादं नः कुरु प्रभो ॥

niṣādā ūcuḥ । darśanaṁ kathanaṁ caiva sahāsmābhiḥ kr̥taṁ mune । satāṁ saptapadaṁ mitraṁ prasādaṁ naḥ kuru prabho ॥

हवींषि सर्वाणि यथा ह्युपभुङ्क्ते हुताशनः । एवं त्वमपि धर्मात्मन्पुरुषाग्निः प्रतापवान् ॥

havīṁṣi sarvāṇi yathā hy upabhuṅkte hutāśanaḥ । evaṁ tvam api dharmātman puruṣāgniḥ pratāpavān ॥

प्रसादयामहे विद्वन्भवन्तं प्रणता वयम् । अनुग्रहार्थमस्माकमियं गौः प्रतिगृह्यताम् ॥

prasādayāmahe vidvan bhavantaṁ praṇatā vayam । anugrahārtham asmākam iyaṁ gauḥ pratigr̥hyatām ॥

च्यवन उवाच । कृपणस्य च यच्चक्षुर्मुनेराशीविषस्य च । नरं समूलं दहति कक्षमग्निरिव ज्वलन् ॥

cyavana uvāca । kr̥paṇasya ca yac cakṣur muner āśīviṣasya ca । naraṁ samūlaṁ dahati kakṣam agnir iva jvalan ॥

प्रतिगृह्णामि वो धेनुं कैवर्ता मुक्तकिल्बिषाः । दिवं गच्छत वै क्षिप्रं मत्स्यैर्जालोद्धृतैः सह ॥

pratigr̥hṇāmi vo dhenuṁ kaivartā muktakilbiṣāḥ । divaṁ gacchata vai kṣipraṁ matsyair jāloddhr̥taiḥ saha ॥

भीष्म उवाच । ततस्तस्य प्रसादात्ते महर्षेर्भावितात्मनः । निषादास्तेन वाक्येन सह मत्स्यैर्दिवं ययुः ॥

bhīṣma uvāca । tatas tasya prasādāt te maharṣer bhāvitātmanaḥ । niṣādās tena vākyena saha matsyair divaṁ yayuḥ ॥

ततः स राजा नहुषो विस्मितः प्रेक्ष्य धीवरान् । आरोहमाणांस्त्रिदिवं मत्स्यांश्च भरतर्षभ ॥

tataḥ sa rājā nahuṣo vismitaḥ prekṣya dhīvarān । ārohamāṇāṁs tridivaṁ matsyāṁś ca bharatarṣabha ॥

ततस्तौ गविजश्चैव च्यवनश्च भृगूद्वहः । वराभ्यामनुरूपाभ्यां छन्दयामासतुर्नृपम् ॥

tatas tau gavijaś caiva cyavanaś ca bhr̥gūdvahaḥ । varābhyām anurūpābhyāṁ chandayām āsatur nr̥pam ॥

ततो राजा महावीर्यो नहुषः पृथिवीपतिः । परमित्यब्रवीत्प्रीतस्तदा भरतसत्तम ॥

tato rājā mahāvīryo nahuṣaḥ pr̥thivīpatiḥ । param ity abravīt prītas tadā bharatasattama ॥

ततो जग्राह धर्मे स स्थितिमिन्द्रनिभो नृपः । तथेति चोदितः प्रीतस्तावृषी प्रत्यपूजयत् ॥

tato jagrāha dharme sa sthitim indranibho nr̥paḥ । tatheti coditaḥ prītas tāv r̥ṣī pratyapūjayat ॥

समाप्तदीक्षश्च्यवनस्ततोऽगच्छत्स्वमाश्रमम् । गविजश्च महातेजाः स्वमाश्रमपदं ययौ ॥

samāptadīkṣaś cyavanas tato ’gacchat svam āśramam । gavijaś ca mahātejāḥ svam āśramapadaṁ yayau ॥

निषादाश्च दिवं जग्मुस्ते च मत्स्या जनाधिप । नहुषोऽपि वरं लब्ध्वा प्रविवेश पुरं स्वकम् ॥

niṣādāś ca divaṁ jagmus te ca matsyā janādhipa । nahuṣo ’pi varaṁ labdhvā praviveśa puraṁ svakam ॥

एतत्ते कथितं तात यन्मां त्वं परिपृच्छसि । दर्शने यादृशः स्नेहः संवासे च युधिष्ठिर ॥

etat te kathitaṁ tāta yan māṁ tvaṁ paripr̥cchasi । darśane yādr̥śaḥ snehaḥ saṁvāse ca yudhiṣṭhira ॥

महाभाग्यं गवां चैव तथा धर्मविनिश्चयम् । किं भूयः कथ्यतां वीर किं ते हृदि विवक्षितम् ॥

mahābhāgyaṁ gavāṁ caiva tathā dharmaviniścayam । kiṁ bhūyaḥ kathyatāṁ vīra kiṁ te hr̥di vivakṣitam ॥