Adhyāya 50

युधिष्ठिर उवाच । दर्शने कीदृशः स्नेहः संवासे च पितामह । महाभाग्यं गवां चैव तन्मे ब्रूहि पितामह ॥

yudhiṣṭhira uvāca । darśane kīdr̥śaḥ snehaḥ saṁvāse ca pitāmaha । mahābhāgyaṁ gavāṁ caiva tan me brūhi pitāmaha ॥

भीष्म उवाच । हन्त ते कथयिष्यामि पुरावृत्तं महाद्युते । नहुषस्य च संवादं महर्षेश्च्यवनस्य च ॥

bhīṣma uvāca । hanta te kathayiṣyāmi purāvr̥ttaṁ mahādyute । nahuṣasya ca saṁvādaṁ maharṣeś cyavanasya ca ॥

पुरा महर्षिश्च्यवनो भार्गवो भरतर्षभ । उदवासकृतारम्भो बभूव सुमहाव्रतः ॥

purā maharṣiś cyavano bhārgavo bharatarṣabha । udavāsakr̥tārambho babhūva sumahāvrataḥ ॥

निहत्य मानं क्रोधं च प्रहर्षं शोकमेव च । वर्षाणि द्वादश मुनिर्जलवासे धृतव्रतः ॥

nihatya mānaṁ krodhaṁ ca praharṣaṁ śokam eva ca । varṣāṇi dvādaśa munir jalavāse dhr̥tavrataḥ ॥

आदधत्सर्वभूतेषु विस्रम्भं परमं शुभम् । जलेचरेषु सत्त्वेषु शीतरश्मिरिव प्रभुः ॥

ādadhat sarvabhūteṣu visrambhaṁ paramaṁ śubham । jalecareṣu sattveṣu śītaraśmir iva prabhuḥ ॥

स्थाणुभूतः शुचिर्भूत्वा दैवतेभ्यः प्रणम्य च । गङ्गायमुनयोर्मध्ये जलं संप्रविवेश ह ॥

sthāṇubhūtaḥ śucir bhūtvā daivatebhyaḥ praṇamya ca । gaṅgāyamunayor madhye jalaṁ saṁpraviveśa ha ॥

गङ्गायमुनयोर्वेगं सुभीमं भीमनिःस्वनम् । प्रतिजग्राह शिरसा वातवेगसमं जवे ॥

gaṅgāyamunayor vegaṁ subhīmaṁ bhīmaniḥsvanam । pratijagrāha śirasā vātavegasamaṁ jave ॥

गङ्गा च यमुना चैव सरितश्चानुगास्तयोः । प्रदक्षिणमृषिं चक्रुर्न चैनं पर्यपीडयन् ॥

gaṅgā ca yamunā caiva saritaś cānugās tayoḥ । pradakṣiṇam r̥ṣiṁ cakrur na cainaṁ paryapīḍayan ॥

अन्तर्जले स सुष्वाप काष्ठभूतो महामुनिः । ततश्चोर्ध्वस्थितो धीमानभवद्भरतर्षभ ॥

antarjale sa suṣvāpa kāṣṭhabhūto mahāmuniḥ । tataś cordhvasthito dhīmān abhavad bharatarṣabha ॥

जलौकसां स सत्त्वानां बभूव प्रियदर्शनः । उपाजिघ्रन्त च तदा मत्स्यास्तं हृष्टमानसाः । तत्र तस्यासतः कालः समतीतोऽभवन्महान् ॥

jalaukasāṁ sa sattvānāṁ babhūva priyadarśanaḥ । upājighranta ca tadā matsyās taṁ hr̥ṣṭamānasāḥ । tatra tasyāsataḥ kālaḥ samatīto ’bhavan mahān ॥

ततः कदाचित्समये कस्मिंश्चिन्मत्स्यजीविनः । तं देशं समुपाजग्मुर्जालहस्ता महाद्युते ॥

tataḥ kadā cit samaye kasmiṁś cin matsyajīvinaḥ । taṁ deśaṁ samupājagmur jālahastā mahādyute ॥

निषादा बहवस्तत्र मत्स्योद्धरणनिश्चिताः । व्यायता बलिनः शूराः सलिलेष्वनिवर्तिनः । अभ्याययुश्च तं देशं निश्चिता जालकर्मणि ॥

niṣādā bahavas tatra matsyoddharaṇaniścitāḥ । vyāyatā balinaḥ śūrāḥ salileṣv anivartinaḥ । abhyāyayuś ca taṁ deśaṁ niścitā jālakarmaṇi ॥

जालं च योजयामासुर्विशेषेण जनाधिप । मत्स्योदकं समासाद्य तदा भरतसत्तम ॥

jālaṁ ca yojayām āsur viśeṣeṇa janādhipa । matsyodakaṁ samāsādya tadā bharatasattama ॥

ततस्ते बहुभिर्योगैः कैवर्ता मत्स्यकाङ्क्षिणः । गङ्गायमुनयोर्वारि जालैरभ्यकिरंस्ततः ॥

tatas te bahubhir yogaiḥ kaivartā matsyakāṅkṣiṇaḥ । gaṅgāyamunayor vāri jālair abhyakiraṁs tataḥ ॥

जालं सुविततं तेषां नवसूत्रकृतं तथा । विस्तारायामसंपन्नं यत्तत्र सलिले क्षमम् ॥

jālaṁ suvitataṁ teṣāṁ navasūtrakr̥taṁ tathā । vistārāyāmasaṁpannaṁ yat tatra salile kṣamam ॥

ततस्ते सुमहच्चैव बलवच्च सुवर्तितम् । प्रकीर्य सर्वतः सर्वे जालं चकृषिरे तदा ॥

tatas te sumahac caiva balavac ca suvartitam । prakīrya sarvataḥ sarve jālaṁ cakr̥ṣire tadā ॥

अभीतरूपाः संहृष्टास्तेऽन्योन्यवशवर्तिनः । बबन्धुस्तत्र मत्स्यांश्च तथान्याञ्जलचारिणः ॥

abhītarūpāḥ saṁhr̥ṣṭās te ’nyonyavaśavartinaḥ । babandhus tatra matsyāṁś ca tathānyāñ jalacāriṇaḥ ॥

तथा मत्स्यैः परिवृतं च्यवनं भृगुनन्दनम् । आकर्षन्त महाराज जालेनाथ यदृच्छया ॥

tathā matsyaiḥ parivr̥taṁ cyavanaṁ bhr̥gunandanam । ākarṣanta mahārāja jālenātha yadr̥cchayā ॥

नदीशैवलदिग्धाङ्गं हरिश्मश्रुजटाधरम् । लग्नैः शङ्खगणैर्गात्रैः कोष्ठैश्चित्रैरिवावृतम् ॥

nadīśaivaladigdhāṅgaṁ hariśmaśrujaṭādharam । lagnaiḥ śaṅkhagaṇair gātraiḥ koṣṭhaiś citrair ivāvr̥tam ॥

तं जालेनोद्धृतं दृष्ट्वा ते तदा वेदपारगम् । सर्वे प्राञ्जलयो दाशाः शिरोभिः प्रापतन्भुवि ॥

taṁ jālenoddhr̥taṁ dr̥ṣṭvā te tadā vedapāragam । sarve prāñjalayo dāśāḥ śirobhiḥ prāpatan bhuvi ॥

परिखेदपरित्रासाज्जालस्याकर्षणेन च । मत्स्या बभूवुर्व्यापन्नाः स्थलसंकर्षणेन च ॥

parikhedaparitrāsāj jālasyākarṣaṇena ca । matsyā babhūvur vyāpannāḥ sthalasaṁkarṣaṇena ca ॥

स मुनिस्तत्तदा दृष्ट्वा मत्स्यानां कदनं कृतम् । बभूव कृपयाविष्टो निःश्वसंश्च पुनः पुनः ॥

sa munis tat tadā dr̥ṣṭvā matsyānāṁ kadanaṁ kr̥tam । babhūva kr̥payāviṣṭo niḥśvasaṁś ca punaḥ punaḥ ॥

निषादा ऊचुः । अज्ञानाद्यत्कृतं पापं प्रसादं तत्र नः कुरु । करवाम प्रियं किं ते तन्नो ब्रूहि महामुने ॥

niṣādā ūcuḥ । ajñānād yat kr̥taṁ pāpaṁ prasādaṁ tatra naḥ kuru । karavāma priyaṁ kiṁ te tan no brūhi mahāmune ॥

भीष्म उवाच । इत्युक्तो मत्स्यमध्यस्थश्च्यवनो वाक्यमब्रवीत् । यो मेऽद्य परमः कामस्तं शृणुध्वं समाहिताः ॥

bhīṣma uvāca । ity ukto matsyamadhyasthaś cyavano vākyam abravīt । yo me ’dya paramaḥ kāmas taṁ śr̥ṇudhvaṁ samāhitāḥ ॥

प्राणोत्सर्गं विक्रयं वा मत्स्यैर्यास्याम्यहं सह । संवासान्नोत्सहे त्यक्तुं सलिलाध्युषितानिमान् ॥

prāṇotsargaṁ vikrayaṁ vā matsyair yāsyāmy ahaṁ saha । saṁvāsān notsahe tyaktuṁ salilādhyuṣitān imān ॥

इत्युक्तास्ते निषादास्तु सुभृशं भयकम्पिताः । सर्वे विषण्णवदना नहुषाय न्यवेदयन् ॥

ity uktās te niṣādās tu subhr̥śaṁ bhayakampitāḥ । sarve viṣaṇṇavadanā nahuṣāya nyavedayan ॥