Adhyāya 44

युधिष्ठिर उवाच । यन्मूलं सर्वधर्माणां प्रजनस्य गृहस्य च । पितृदेवातिथीनां च तन्मे ब्रूहि पितामह ॥

yudhiṣṭhira uvāca । yan mūlaṁ sarvadharmāṇāṁ prajanasya gr̥hasya ca । pitr̥devātithīnāṁ ca tan me brūhi pitāmaha ॥

भीष्म उवाच । अयं हि सर्वधर्माणां धर्मश्चिन्त्यतमो मतः । कीदृशाय प्रदेया स्यात्कन्येति वसुधाधिप ॥

bhīṣma uvāca । ayaṁ hi sarvadharmāṇāṁ dharmaś cintyatamo mataḥ । kīdr̥śāya pradeyā syāt kanyeti vasudhādhipa ॥

शीलवृत्ते समाज्ञाय विद्यां योनिं च कर्म च । अद्भिरेव प्रदातव्या कन्या गुणवते वरे । ब्राह्मणानां सतामेष धर्मो नित्यं युधिष्ठिर ॥

śīlavr̥tte samājñāya vidyāṁ yoniṁ ca karma ca । adbhir eva pradātavyā kanyā guṇavate vare । brāhmaṇānāṁ satām eṣa dharmo nityaṁ yudhiṣṭhira ॥

आवाह्यमावहेदेवं यो दद्यादनुकूलतः । शिष्टानां क्षत्रियाणां च धर्म एष सनातनः ॥

āvāhyam āvahed evaṁ yo dadyād anukūlataḥ । śiṣṭānāṁ kṣatriyāṇāṁ ca dharma eṣa sanātanaḥ ॥

आत्माभिप्रेतमुत्सृज्य कन्याभिप्रेत एव यः । अभिप्रेता च या यस्य तस्मै देया युधिष्ठिर । गान्धर्वमिति तं धर्मं प्राहुर्धर्मविदो जनाः ॥

ātmābhipretam utsr̥jya kanyābhipreta eva yaḥ । abhipretā ca yā yasya tasmai deyā yudhiṣṭhira । gāndharvam iti taṁ dharmaṁ prāhur dharmavido janāḥ ॥

धनेन बहुना क्रीत्वा संप्रलोभ्य च बान्धवान् । असुराणां नृपैतं वै धर्ममाहुर्मनीषिणः ॥

dhanena bahunā krītvā saṁpralobhya ca bāndhavān । asurāṇāṁ nr̥paitaṁ vai dharmam āhur manīṣiṇaḥ ॥

हत्वा छित्त्वा च शीर्षाणि रुदतां रुदतीं गृहात् । प्रसह्य हरणं तात राक्षसं धर्मलक्षणम् ॥

hatvā chittvā ca śīrṣāṇi rudatāṁ rudatīṁ gr̥hāt । prasahya haraṇaṁ tāta rākṣasaṁ dharmalakṣaṇam ॥

पञ्चानां तु त्रयो धर्म्या द्वावधर्म्यौ युधिष्ठिर । पैशाच आसुरश्चैव न कर्तव्यौ कथंचन ॥

pañcānāṁ tu trayo dharmyā dvāv adharmyau yudhiṣṭhira । paiśāca āsuraś caiva na kartavyau kathaṁ cana ॥

ब्राह्मः क्षात्रोऽथ गान्धर्व एते धर्म्या नरर्षभ । पृथग्वा यदि वा मिश्राः कर्तव्या नात्र संशयः ॥

brāhmaḥ kṣātro ’tha gāndharva ete dharmyā nararṣabha । pr̥thag vā yadi vā miśrāḥ kartavyā nātra saṁśayaḥ ॥

तिस्रो भार्या ब्राह्मणस्य द्वे भार्ये क्षत्रियस्य तु । वैश्यः स्वजातिं विन्देत तास्वपत्यं समं भवेत् ॥

tisro bhāryā brāhmaṇasya dve bhārye kṣatriyasya tu । vaiśyaḥ svajātiṁ vindeta tāsv apatyaṁ samaṁ bhavet ॥

ब्राह्मणी तु भवेज्ज्येष्ठा क्षत्रिया क्षत्रियस्य तु । रत्यर्थमपि शूद्रा स्यान्नेत्याहुरपरे जनाः ॥

brāhmaṇī tu bhavej jyeṣṭhā kṣatriyā kṣatriyasya tu । ratyartham api śūdrā syān nety āhur apare janāḥ ॥

अपत्यजन्म शूद्रायां न प्रशंसन्ति साधवः । शूद्रायां जनयन्विप्रः प्रायश्चित्ती विधीयते ॥

apatyajanma śūdrāyāṁ na praśaṁsanti sādhavaḥ । śūdrāyāṁ janayan vipraḥ prāyaścittī vidhīyate ॥

त्रिंशद्वर्षो दशवर्षां भार्यां विन्देत नग्निकाम् । एकविंशतिवर्षो वा सप्तवर्षामवाप्नुयात् ॥

triṁśadvarṣo daśavarṣāṁ bhāryāṁ vindeta nagnikām । ekaviṁśativarṣo vā saptavarṣām avāpnuyāt ॥

यस्यास्तु न भवेद्भ्राता पिता वा भरतर्षभ । नोपयच्छेत तां जातु पुत्रिकाधर्मिणी हि सा ॥

yasyās tu na bhaved bhrātā pitā vā bharatarṣabha । nopayaccheta tāṁ jātu putrikādharmiṇī hi sā ॥

त्रीणि वर्षाण्युदीक्षेत कन्या ऋतुमती सती । चतुर्थे त्वथ संप्राप्ते स्वयं भर्तारमर्जयेत् ॥

trīṇi varṣāṇy udīkṣeta kanyā r̥tumatī satī । caturthe tv atha saṁprāpte svayaṁ bhartāram arjayet ॥

प्रजनो हीयते तस्या रतिश्च भरतर्षभ । अतोऽन्यथा वर्तमाना भवेद्वाच्या प्रजापतेः ॥

prajano hīyate tasyā ratiś ca bharatarṣabha । ato ’nyathā vartamānā bhaved vācyā prajāpateḥ ॥

असपिण्डा च या मातुरसगोत्रा च या पितुः । इत्येतामनुगच्छेत तं धर्मं मनुरब्रवीत् ॥

asapiṇḍā ca yā mātur asagotrā ca yā pituḥ । ity etām anugaccheta taṁ dharmaṁ manur abravīt ॥

युधिष्ठिर उवाच । शुल्कमन्येन दत्तं स्याद्ददानीत्याह चापरः । बलादन्यः प्रभाषेत धनमन्यः प्रदर्शयेत् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । śulkam anyena dattaṁ syād dadānīty āha cāparaḥ । balād anyaḥ prabhāṣeta dhanam anyaḥ pradarśayet ॥

पाणिग्रहीता त्वन्यः स्यात्कस्य कन्या पितामह । तत्त्वं जिज्ञासमानानां चक्षुर्भवतु नो भवान् ॥

pāṇigrahītā tv anyaḥ syāt kasya kanyā pitāmaha । tattvaṁ jijñāsamānānāṁ cakṣur bhavatu no bhavān ॥

भीष्म उवाच । यत्किंचित्कर्म मानुष्यं संस्थानाय प्रकृष्यते । मन्त्रवन्मन्त्रितं तस्य मृषावादस्तु पातकः ॥

bhīṣma uvāca । yat kiṁ cit karma mānuṣyaṁ saṁsthānāya prakr̥ṣyate । mantravan mantritaṁ tasya mr̥ṣāvādas tu pātakaḥ ॥

भार्यापत्यृत्विगाचार्याः शिष्योपाध्याय एव च । मृषोक्ते दण्डमर्हन्ति नेत्याहुरपरे जनाः ॥

bhāryāpatyr̥tvigācāryāḥ śiṣyopādhyāya eva ca । mr̥ṣokte daṇḍam arhanti nety āhur apare janāḥ ॥

न ह्यकामेन संवादं मनुरेवं प्रशंसति । अयशस्यमधर्म्यं च यन्मृषा धर्मकोपनम् ॥

na hy akāmena saṁvādaṁ manur evaṁ praśaṁsati । ayaśasyam adharmyaṁ ca yan mr̥ṣā dharmakopanam ॥

नैकान्तदोष एकस्मिंस्तद्दानं नोपलभ्यते । धर्मतो यां प्रयच्छन्ति यां च क्रीणन्ति भारत ॥

naikāntadoṣa ekasmiṁs tad dānaṁ nopalabhyate । dharmato yāṁ prayacchanti yāṁ ca krīṇanti bhārata ॥

बन्धुभिः समनुज्ञातो मन्त्रहोमौ प्रयोजयेत् । तथा सिध्यन्ति ते मन्त्रा नादत्तायाः कथंचन ॥

bandhubhiḥ samanujñāto mantrahomau prayojayet । tathā sidhyanti te mantrā nādattāyāḥ kathaṁ cana ॥

यस्त्वत्र मन्त्रसमयो भार्यापत्योर्मिथः कृतः । तमेवाहुर्गरीयांसं यश्चासौ ज्ञातिभिः कृतः ॥

yas tv atra mantrasamayo bhāryāpatyor mithaḥ kr̥taḥ । tam evāhur garīyāṁsaṁ yaś cāsau jñātibhiḥ kr̥taḥ ॥

देवदत्तां पतिर्भार्यां वेत्ति धर्मस्य शासनात् । सा दैवीं मानुषीं वाचमनृतां पर्युदस्यति ॥

devadattāṁ patir bhāryāṁ vetti dharmasya śāsanāt । sā daivīṁ mānuṣīṁ vācam anr̥tāṁ paryudasyati ॥

युधिष्ठिर उवाच । कन्यायां प्राप्तशुल्कायां ज्यायांश्चेदाव्रजेद्वरः । धर्मकामार्थसंपन्नो वाच्यमत्रानृतं न वा ॥

yudhiṣṭhira uvāca । kanyāyāṁ prāptaśulkāyāṁ jyāyāṁś ced āvrajed varaḥ । dharmakāmārthasaṁpanno vācyam atrānr̥taṁ na vā ॥

तस्मिन्नुभयतो दोषे कुर्वञ्छ्रेयः समाचरेत् । अयं नः सर्वधर्माणां धर्मश्चिन्त्यतमो मतः ॥

tasminn ubhayato doṣe kurvañ chreyaḥ samācaret । ayaṁ naḥ sarvadharmāṇāṁ dharmaś cintyatamo mataḥ ॥

तत्त्वं जिज्ञासमानानां चक्षुर्भवतु नो भवान् । तदेतत्सर्वमाचक्ष्व न हि तृप्यामि कथ्यताम् ॥

tattvaṁ jijñāsamānānāṁ cakṣur bhavatu no bhavān । tad etat sarvam ācakṣva na hi tr̥pyāmi kathyatām ॥

भीष्म उवाच । न वै निष्ठाकरं शुल्कं ज्ञात्वासीत्तेन नाहृतम् । न हि शुल्कपराः सन्तः कन्यां ददति कर्हिचित् ॥

bhīṣma uvāca । na vai niṣṭhākaraṁ śulkaṁ jñātvāsīt tena nāhr̥tam । na hi śulkaparāḥ santaḥ kanyāṁ dadati karhi cit ॥

अन्यैर्गुणैरुपेतं तु शुल्कं याचन्ति बान्धवाः । अलंकृत्वा वहस्वेति यो दद्यादनुकूलतः ॥

anyair guṇair upetaṁ tu śulkaṁ yācanti bāndhavāḥ । alaṁkr̥tvā vahasveti yo dadyād anukūlataḥ ॥

तच्च तां च ददात्येव न शुल्कं विक्रयो न सः । प्रतिगृह्य भवेद्देयमेष धर्मः सनातनः ॥

tac ca tāṁ ca dadāty eva na śulkaṁ vikrayo na saḥ । pratigr̥hya bhaved deyam eṣa dharmaḥ sanātanaḥ ॥

दास्यामि भवते कन्यामिति पूर्वं नभाषितम् । ये चैवाहुर्ये च नाहुर्ये चावश्यं वदन्त्युत ॥

dāsyāmi bhavate kanyām iti pūrvaṁ nabhāṣitam । ye caivāhur ye ca nāhur ye cāvaśyaṁ vadanty uta ॥

तस्मादा ग्रहणात्पाणेर्याचयन्ति परस्परम् । कन्यावरः पुरा दत्तो मरुद्भिरिति नः श्रुतम् ॥

tasmād ā grahaṇāt pāṇer yācayanti parasparam । kanyāvaraḥ purā datto marudbhir iti naḥ śrutam ॥

नानिष्टाय प्रदातव्या कन्या इत्यृषिचोदितम् । तन्मूलं काममूलस्य प्रजनस्येति मे मतिः ॥

nāniṣṭāya pradātavyā kanyā ity r̥ṣicoditam । tan mūlaṁ kāmamūlasya prajanasyeti me matiḥ ॥

समीक्ष्य च बहून्दोषान्संवासाद्विद्विषाणयोः । यथा निष्ठाकरं शुल्कं न जात्वासीत्तथा शृणु ॥

samīkṣya ca bahūn doṣān saṁvāsād vidviṣāṇayoḥ । yathā niṣṭhākaraṁ śulkaṁ na jātv āsīt tathā śr̥ṇu ॥

अहं विचित्रवीर्याय द्वे कन्ये समुदावहम् । जित्वा च मागधान्सर्वान्काशीनथ च कोसलान् । गृहीतपाणिरेकासीत्प्राप्तशुल्कापराभवत् ॥

ahaṁ vicitravīryāya dve kanye samudāvaham । jitvā ca māgadhān sarvān kāśīn atha ca kosalān । gr̥hītapāṇir ekāsīt prāptaśulkāparābhavat ॥

पाणौ गृहीता तत्रैव विसृज्या इति मे पिता । अब्रवीदितरां कन्यामावहत्स तु कौरवः ॥

pāṇau gr̥hītā tatraiva visr̥jyā iti me pitā । abravīd itarāṁ kanyām āvahat sa tu kauravaḥ ॥

अप्यन्यामनुपप्रच्छ शङ्कमानः पितुर्वचः । अतीव ह्यस्य धर्मेप्सा पितुर्मेऽभ्यधिकाभवत् ॥

apy anyām anupapraccha śaṅkamānaḥ pitur vacaḥ । atīva hy asya dharmepsā pitur me ’bhyadhikābhavat ॥

ततोऽहमब्रुवं राजन्नाचारेप्सुरिदं वचः । आचारं तत्त्वतो वेत्तुमिच्छामीति पुनः पुनः ॥

tato ’ham abruvaṁ rājann ācārepsur idaṁ vacaḥ । ācāraṁ tattvato vettum icchāmīti punaḥ punaḥ ॥

ततो मयैवमुक्ते तु वाक्ये धर्मभृतां वरः । पिता मम महाराज बाह्लीको वाक्यमब्रवीत् ॥

tato mayaivam ukte tu vākye dharmabhr̥tāṁ varaḥ । pitā mama mahārāja bāhlīko vākyam abravīt ॥

यदि वः शुल्कतो निष्ठा न पाणिग्रहणं तथा । लाजान्तरमुपासीत प्राप्तशुल्का पतिं वृतम् ॥

yadi vaḥ śulkato niṣṭhā na pāṇigrahaṇaṁ tathā । lājāntaram upāsīta prāptaśulkā patiṁ vr̥tam ॥

न हि धर्मविदः प्राहुः प्रमाणं वाक्यतः स्मृतम् । येषां वै शुल्कतो निष्ठा न पाणिग्रहणात्तथा ॥

na hi dharmavidaḥ prāhuḥ pramāṇaṁ vākyataḥ smr̥tam । yeṣāṁ vai śulkato niṣṭhā na pāṇigrahaṇāt tathā ॥

प्रसिद्धं भाषितं दाने तेषां प्रत्यसनं पुनः । ये मन्यन्ते क्रयं शुल्कं न ते धर्मविदो जनाः ॥

prasiddhaṁ bhāṣitaṁ dāne teṣāṁ pratyasanaṁ punaḥ । ye manyante krayaṁ śulkaṁ na te dharmavido janāḥ ॥

न चैतेभ्यः प्रदातव्या न वोढव्या तथाविधा । न ह्येव भार्या क्रेतव्या न विक्रेया कथंचन ॥

na caitebhyaḥ pradātavyā na voḍhavyā tathāvidhā । na hy eva bhāryā kretavyā na vikreyā kathaṁ cana ॥

ये च क्रीणन्ति दासीवद्ये च विक्रीणते जनाः । भवेत्तेषां तथा निष्ठा लुब्धानां पापचेतसाम् ॥

ye ca krīṇanti dāsīvad ye ca vikrīṇate janāḥ । bhavet teṣāṁ tathā niṣṭhā lubdhānāṁ pāpacetasām ॥

अस्मिन्धर्मे सत्यवन्तं पर्यपृच्छन्त वै जनाः । कन्यायाः प्राप्तशुल्कायाः शुल्कदः प्रशमं गतः ॥

asmin dharme satyavantaṁ paryapr̥cchanta vai janāḥ । kanyāyāḥ prāptaśulkāyāḥ śulkadaḥ praśamaṁ gataḥ ॥

पाणिग्रहीता चान्यः स्यादत्र नो धर्मसंशयः । तन्नश्छिन्धि महाप्राज्ञ त्वं हि वै प्राज्ञसंमतः । तत्त्वं जिज्ञासमानानां चक्षुर्भवतु नो भवान् ॥

pāṇigrahītā cānyaḥ syād atra no dharmasaṁśayaḥ । tan naś chindhi mahāprājña tvaṁ hi vai prājñasaṁmataḥ । tattvaṁ jijñāsamānānāṁ cakṣur bhavatu no bhavān ॥

तानेवं ब्रुवतः सर्वान्सत्यवान्वाक्यमब्रवीत् । यत्रेष्टं तत्र देया स्यान्नात्र कार्या विचारणा । कुर्वते जीवतोऽप्येवं मृते नैवास्ति संशयः ॥

tān evaṁ bruvataḥ sarvān satyavān vākyam abravīt । yatreṣṭaṁ tatra deyā syān nātra kāryā vicāraṇā । kurvate jīvato ’py evaṁ mr̥te naivāsti saṁśayaḥ ॥

देवरं प्रविशेत्कन्या तप्येद्वापि महत्तपः । तमेवानुव्रता भूत्वा पाणिग्राहस्य नाम सा ॥

devaraṁ praviśet kanyā tapyed vāpi mahat tapaḥ । tam evānuvratā bhūtvā pāṇigrāhasya nāma sā ॥

लिखन्त्येव तु केषांचिदपरेषां शनैरपि । इति ये संवदन्त्यत्र त एतं निश्चयं विदुः ॥

likhanty eva tu keṣāṁ cid apareṣāṁ śanair api । iti ye saṁvadanty atra ta etaṁ niścayaṁ viduḥ ॥

तत्पाणिग्रहणात्पूर्वमुत्तरं यत्र वर्तते । सर्वमङ्गलमन्त्रं वै मृषावादस्तु पातकः ॥

tat pāṇigrahaṇāt pūrvam uttaraṁ yatra vartate । sarvamaṅgalamantraṁ vai mr̥ṣāvādas tu pātakaḥ ॥

पाणिग्रहणमन्त्राणां निष्ठा स्यात्सप्तमे पदे । पाणिग्राहस्य भार्या स्याद्यस्य चाद्भिः प्रदीयते ॥

pāṇigrahaṇamantrāṇāṁ niṣṭhā syāt saptame pade । pāṇigrāhasya bhāryā syād yasya cādbhiḥ pradīyate ॥

अनुकूलामनुवंशां भ्रात्रा दत्तामुपाग्निकाम् । परिक्रम्य यथान्यायं भार्यां विन्देद्द्विजोत्तमः ॥

anukūlām anuvaṁśāṁ bhrātrā dattām upāgnikām । parikramya yathānyāyaṁ bhāryāṁ vinded dvijottamaḥ ॥