Adhyāya 45

युधिष्ठिर उवाच । कन्यायाः प्राप्तशुल्कायाः पतिश्चेन्नास्ति कश्चन । तत्र का प्रतिपत्तिः स्यात्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥

yudhiṣṭhira uvāca । kanyāyāḥ prāptaśulkāyāḥ patiś cen nāsti kaś cana । tatra kā pratipattiḥ syāt tan me brūhi pitāmaha ॥

भीष्म उवाच । यापुत्रकस्याप्यरिक्थस्य प्रतिपत्सा तदा भवेत् ॥

bhīṣma uvāca । yāputrakasyāpy arikthasya pratipat sā tadā bhavet ॥

अथ चेत्साहरेच्छुल्कं क्रीता शुल्कप्रदस्य सा । तस्यार्थेऽपत्यमीहेत येन न्यायेन शक्नुयात् ॥

atha cet sāharec chulkaṁ krītā śulkapradasya sā । tasyārthe ’patyam īheta yena nyāyena śaknuyāt ॥

न तस्या मन्त्रवत्कार्यं कश्चित्कुर्वीत किंचन ॥

na tasyā mantravat kāryaṁ kaś cit kurvīta kiṁ cana ॥

स्वयं वृतेति सावित्री पित्रा वै प्रत्यपद्यत । तत्तस्यान्ये प्रशंसन्ति धर्मज्ञा नेतरे जनाः ॥

svayaṁ vr̥teti sāvitrī pitrā vai pratyapadyata । tat tasyānye praśaṁsanti dharmajñā netare janāḥ ॥

एतत्तु नापरे चक्रुर्न परे जातु साधवः । साधूनां पुनराचारो गरीयो धर्मलक्षणम् ॥

etat tu nāpare cakrur na pare jātu sādhavaḥ । sādhūnāṁ punar ācāro garīyo dharmalakṣaṇam ॥

अस्मिन्नेव प्रकरणे सुक्रतुर्वाक्यमब्रवीत् । नप्ता विदेहराजस्य जनकस्य महात्मनः ॥

asminn eva prakaraṇe sukratur vākyam abravīt । naptā videharājasya janakasya mahātmanaḥ ॥

असदाचरिते मार्गे कथं स्यादनुकीर्तनम् । अनुप्रश्नः संशयो वा सतामेतदुपालभेत् ॥

asadācarite mārge kathaṁ syād anukīrtanam । anupraśnaḥ saṁśayo vā satām etad upālabhet ॥

असदेव हि धर्मस्य प्रमादो धर्म आसुरः । नानुशुश्रुम जात्वेतामिमां पूर्वेषु जन्मसु ॥

asad eva hi dharmasya pramādo dharma āsuraḥ । nānuśuśruma jātv etām imāṁ pūrveṣu janmasu ॥

भार्यापत्योर्हि संबन्धः स्त्रीपुंसोस्तुल्य एव सः । रतिः साधारणो धर्म इति चाह स पार्थिवः ॥

bhāryāpatyor hi saṁbandhaḥ strīpuṁsos tulya eva saḥ । ratiḥ sādhāraṇo dharma iti cāha sa pārthivaḥ ॥

युधिष्ठिर उवाच । अथ केन प्रमाणेन पुंसामादीयते धनम् । पुत्रवद्धि पितुस्तस्य कन्या भवितुमर्हति ॥

yudhiṣṭhira uvāca । atha kena pramāṇena puṁsām ādīyate dhanam । putravad dhi pitus tasya kanyā bhavitum arhati ॥

भीष्म उवाच । यथैवात्मा तथा पुत्रः पुत्रेण दुहिता समा । तस्यामात्मनि तिष्ठन्त्यां कथमन्यो धनं हरेत् ॥

bhīṣma uvāca । yathaivātmā tathā putraḥ putreṇa duhitā samā । tasyām ātmani tiṣṭhantyāṁ katham anyo dhanaṁ haret ॥

मातुश्च यौतकं यत्स्यात्कुमारीभाग एव सः । दौहित्र एव वा रिक्थमपुत्रस्य पितुर्हरेत् ॥

mātuś ca yautakaṁ yat syāt kumārībhāga eva saḥ । dauhitra eva vā riktham aputrasya pitur haret ॥

ददाति हि स पिण्डं वै पितुर्मातामहस्य च । पुत्रदौहित्रयोर्नेह विशेषो धर्मतः स्मृतः ॥

dadāti hi sa piṇḍaṁ vai pitur mātāmahasya ca । putradauhitrayor neha viśeṣo dharmataḥ smr̥taḥ ॥

अन्यत्र जातया सा हि प्रजया पुत्र ईहते । दुहितान्यत्र जातेन पुत्रेणापि विशिष्यते ॥

anyatra jātayā sā hi prajayā putra īhate । duhitānyatra jātena putreṇāpi viśiṣyate ॥

दौहित्रकेण धर्मेण नात्र पश्यामि कारणम् । विक्रीतासु च ये पुत्रा भवन्ति पितुरेव ते ॥

dauhitrakeṇa dharmeṇa nātra paśyāmi kāraṇam । vikrītāsu ca ye putrā bhavanti pitur eva te ॥

असूयवस्त्वधर्मिष्ठाः परस्वादायिनः शठाः । आसुरादधिसंभूता धर्माद्विषमवृत्तयः ॥

asūyavas tv adharmiṣṭhāḥ parasvādāyinaḥ śaṭhāḥ । āsurād adhisaṁbhūtā dharmād viṣamavr̥ttayaḥ ॥

अत्र गाथा यमोद्गीताः कीर्तयन्ति पुराविदः । धर्मज्ञा धर्मशास्त्रेषु निबद्धा धर्मसेतुषु ॥

atra gāthā yamodgītāḥ kīrtayanti purāvidaḥ । dharmajñā dharmaśāstreṣu nibaddhā dharmasetuṣu ॥

यो मनुष्यः स्वकं पुत्रं विक्रीय धनमिच्छति । कन्यां वा जीवितार्थाय यः शुल्केन प्रयच्छति ॥

yo manuṣyaḥ svakaṁ putraṁ vikrīya dhanam icchati । kanyāṁ vā jīvitārthāya yaḥ śulkena prayacchati ॥

सप्तावरे महाघोरे निरये कालसाह्वये । स्वेदं मूत्रं पुरीषं च तस्मिन्प्रेत उपाश्नुते ॥

saptāvare mahāghore niraye kālasāhvaye । svedaṁ mūtraṁ purīṣaṁ ca tasmin preta upāśnute ॥

आर्षे गोमिथुनं शुल्कं केचिदाहुर्मृषैव तत् । अल्पं वा बहु वा राजन्विक्रयस्तावदेव सः ॥

ārṣe gomithunaṁ śulkaṁ ke cid āhur mr̥ṣaiva tat । alpaṁ vā bahu vā rājan vikrayas tāvad eva saḥ ॥

यद्यप्याचरितः कैश्चिन्नैष धर्मः कथंचन । अन्येषामपि दृश्यन्ते लोभतः संप्रवृत्तयः ॥

yady apy ācaritaḥ kaiś cin naiṣa dharmaḥ kathaṁ cana । anyeṣām api dr̥śyante lobhataḥ saṁpravr̥ttayaḥ ॥

वश्यां कुमारीं विहितां ये च तामुपभुञ्जते । एते पापस्य कर्तारस्तमस्यन्धेऽथ शेरते ॥

vaśyāṁ kumārīṁ vihitāṁ ye ca tām upabhuñjate । ete pāpasya kartāras tamasy andhe ’tha śerate ॥

अन्योऽप्यथ न विक्रेयो मनुष्यः किं पुनः प्रजाः । अधर्ममूलैर्हि धनैर्न तैरर्थोऽस्ति कश्चन ॥

anyo ’py atha na vikreyo manuṣyaḥ kiṁ punaḥ prajāḥ । adharmamūlair hi dhanair na tair artho ’sti kaś cana ॥