Adhyāya 43

भीष्म उवाच । तमागतमभिप्रेक्ष्य शिष्यं वाक्यमथाब्रवीत् । देवशर्मा महातेजा यत्तच्छृणु नराधिप ॥

bhīṣma uvāca । tam āgatam abhiprekṣya śiṣyaṁ vākyam athābravīt । devaśarmā mahātejā yat tac chr̥ṇu narādhipa ॥

देवशर्मोवाच । किं ते विपुल दृष्टं वै तस्मिन्नद्य महावने । ते त्वा जानन्ति निपुण आत्मा च रुचिरेव च ॥

devaśarmovāca । kiṁ te vipula dr̥ṣṭaṁ vai tasminn adya mahāvane । te tvā jānanti nipuṇa ātmā ca rucir eva ca ॥

विपुल उवाच । ब्रह्मर्षे मिथुनं किं तत्के च ते पुरुषा विभो । ये मां जानन्ति तत्त्वेन तांश्च मे वक्तुमर्हसि ॥

vipula uvāca । brahmarṣe mithunaṁ kiṁ tat ke ca te puruṣā vibho । ye māṁ jānanti tattvena tāṁś ca me vaktum arhasi ॥

देवशर्मोवाच । यद्वै तन्मिथुनं ब्रह्मन्नहोरात्रं हि विद्धि तत् । चक्रवत्परिवर्तेत तत्ते जानाति दुष्कृतम् ॥

devaśarmovāca । yad vai tan mithunaṁ brahmann ahorātraṁ hi viddhi tat । cakravat parivarteta tat te jānāti duṣkr̥tam ॥

ये च ते पुरुषा विप्र अक्षैर्दीव्यन्ति हृष्टवत् । ऋतूंस्तानभिजानीहि ते ते जानन्ति दुष्कृतम् ॥

ye ca te puruṣā vipra akṣair dīvyanti hr̥ṣṭavat । r̥tūṁs tān abhijānīhi te te jānanti duṣkr̥tam ॥

न मां कश्चिद्विजानीत इति कृत्वा न विश्वसेत् । नरो रहसि पापात्मा पापकं कर्म वै द्विज ॥

na māṁ kaś cid vijānīta iti kr̥tvā na viśvaset । naro rahasi pāpātmā pāpakaṁ karma vai dvija ॥

कुर्वाणं हि नरं कर्म पापं रहसि सर्वदा । पश्यन्ति ऋतवश्चापि तथा दिननिशेऽप्युत ॥

kurvāṇaṁ hi naraṁ karma pāpaṁ rahasi sarvadā । paśyanti r̥tavaś cāpi tathā dinaniśe ’py uta ॥

ते त्वां हर्षस्मितं दृष्ट्वा गुरोः कर्मानिवेदकम् । स्मारयन्तस्तथा प्राहुस्ते यथा श्रुतवान्भवान् ॥

te tvāṁ harṣasmitaṁ dr̥ṣṭvā guroḥ karmānivedakam । smārayantas tathā prāhus te yathā śrutavān bhavān ॥

अहोरात्रं विजानाति ऋतवश्चापि नित्यशः । पुरुषे पापकं कर्म शुभं वा शुभकर्मणः ॥

ahorātraṁ vijānāti r̥tavaś cāpi nityaśaḥ । puruṣe pāpakaṁ karma śubhaṁ vā śubhakarmaṇaḥ ॥

तत्त्वया मम यत्कर्म व्यभिचाराद्भयात्मकम् । नाख्यातमिति जानन्तस्ते त्वामाहुस्तथा द्विज ॥

tat tvayā mama yat karma vyabhicārād bhayātmakam । nākhyātam iti jānantas te tvām āhus tathā dvija ॥

ते चैव हि भवेयुस्ते लोकाः पापकृतो यथा । कृत्वा नाचक्षतः कर्म मम यच्च त्वया कृतम् ॥

te caiva hi bhaveyus te lokāḥ pāpakr̥to yathā । kr̥tvā nācakṣataḥ karma mama yac ca tvayā kr̥tam ॥

तथा शक्या च दुर्वृत्ता रक्षितुं प्रमदा द्विज । न च त्वं कृतवान्किंचिदागः प्रीतोऽस्मि तेन ते ॥

tathā śakyā ca durvr̥ttā rakṣituṁ pramadā dvija । na ca tvaṁ kr̥tavān kiṁ cid āgaḥ prīto ’smi tena te ॥

यदि त्वहं त्वा दुर्वृत्तमद्राक्षं द्विजसत्तम । शपेयं त्वामहं क्रोधान्न मेऽत्रास्ति विचारणा ॥

yadi tv ahaṁ tvā durvr̥ttam adrākṣaṁ dvijasattama । śapeyaṁ tvām ahaṁ krodhān na me ’trāsti vicāraṇā ॥

सज्जन्ति पुरुषे नार्यः पुंसां सोऽर्थश्च पुष्कलः । अन्यथा रक्षतः शापोऽभविष्यत्ते गतिश्च सा ॥

sajjanti puruṣe nāryaḥ puṁsāṁ so ’rthaś ca puṣkalaḥ । anyathā rakṣataḥ śāpo ’bhaviṣyat te gatiś ca sā ॥

रक्षिता सा त्वया पुत्र मम चापि निवेदिता । अहं ते प्रीतिमांस्तात स्वस्ति स्वर्गं गमिष्यसि ॥

rakṣitā sā tvayā putra mama cāpi niveditā । ahaṁ te prītimāṁs tāta svasti svargaṁ gamiṣyasi ॥

भीष्म उवाच । इत्युक्त्वा विपुलं प्रीतो देवशर्मा महानृषिः । मुमोद स्वर्गमास्थाय सहभार्यः सशिष्यकः ॥

bhīṣma uvāca । ity uktvā vipulaṁ prīto devaśarmā mahān r̥ṣiḥ । mumoda svargam āsthāya sahabhāryaḥ saśiṣyakaḥ ॥

इदमाख्यातवांश्चापि ममाख्यानं महामुनिः । मार्कण्डेयः पुरा राजन्गङ्गाकूले कथान्तरे ॥

idam ākhyātavāṁś cāpi mamākhyānaṁ mahāmuniḥ । mārkaṇḍeyaḥ purā rājan gaṅgākūle kathāntare ॥

तस्माद्ब्रवीमि पार्थ त्वा स्त्रियः सर्वाः सदैव च । उभयं दृश्यते तासु सततं साध्वसाधु च ॥

tasmād bravīmi pārtha tvā striyaḥ sarvāḥ sadaiva ca । ubhayaṁ dr̥śyate tāsu satataṁ sādhv asādhu ca ॥

स्त्रियः साध्व्यो महाभागाः संमता लोकमातरः । धारयन्ति महीं राजन्निमां सवनकाननाम् ॥

striyaḥ sādhvyo mahābhāgāḥ saṁmatā lokamātaraḥ । dhārayanti mahīṁ rājann imāṁ savanakānanām ॥

असाध्व्यश्चापि दुर्वृत्ताः कुलघ्न्यः पापनिश्चयाः । विज्ञेया लक्षणैर्दुष्टैः स्वगात्रसहजैर्नृप ॥

asādhvyaś cāpi durvr̥ttāḥ kulaghnyaḥ pāpaniścayāḥ । vijñeyā lakṣaṇair duṣṭaiḥ svagātrasahajair nr̥pa ॥

एवमेतासु रक्षा वै शक्या कर्तुं महात्मभिः । अन्यथा राजशार्दूल न शक्या रक्षितुं स्त्रियः ॥

evam etāsu rakṣā vai śakyā kartuṁ mahātmabhiḥ । anyathā rājaśārdūla na śakyā rakṣituṁ striyaḥ ॥

एता हि मनुजव्याघ्र तीक्ष्णास्तीक्ष्णपराक्रमाः । नासामस्ति प्रियो नाम मैथुने संगमे नृभिः ॥

etā hi manujavyāghra tīkṣṇās tīkṣṇaparākramāḥ । nāsām asti priyo nāma maithune saṁgame nr̥bhiḥ ॥

एताः कृत्याश्च कार्याश्च कृताश्च भरतर्षभ । न चैकस्मिन्रमन्त्येताः पुरुषे पाण्डुनन्दन ॥

etāḥ kr̥tyāś ca kāryāś ca kr̥tāś ca bharatarṣabha । na caikasmin ramanty etāḥ puruṣe pāṇḍunandana ॥

नासु स्नेहो नृभिः कार्यस्तथैवेर्ष्या जनेश्वर । खेदमास्थाय भुञ्जीत धर्ममास्थाय चैव हि ॥

nāsu sneho nr̥bhiḥ kāryas tathaiverṣyā janeśvara । khedam āsthāya bhuñjīta dharmam āsthāya caiva hi ॥

विहन्येतान्यथा कुर्वन्नरः कौरवनन्दन । सर्वथा राजशार्दूल युक्तिः सर्वत्र पूज्यते ॥

vihanyetānyathā kurvan naraḥ kauravanandana । sarvathā rājaśārdūla yuktiḥ sarvatra pūjyate ॥

तेनैकेन तु रक्षा वै विपुलेन कृता स्त्रियाः । नान्यः शक्तो नृलोकेऽस्मिन्रक्षितुं नृप योषितः ॥

tenaikena tu rakṣā vai vipulena kr̥tā striyāḥ । nānyaḥ śakto nr̥loke ’smin rakṣituṁ nr̥pa yoṣitaḥ ॥