Adhyāya 38

युधिष्ठिर उवाच । स्त्रीणां स्वभावमिच्छामि श्रोतुं भरतसत्तम । स्त्रियो हि मूलं दोषाणां लघुचित्ताः पितामह ॥

yudhiṣṭhira uvāca । strīṇāṁ svabhāvam icchāmi śrotuṁ bharatasattama । striyo hi mūlaṁ doṣāṇāṁ laghucittāḥ pitāmaha ॥

भीष्म उवाच । अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । नारदस्य च संवादं पुंश्चल्या पञ्चचूडया ॥

bhīṣma uvāca । atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । nāradasya ca saṁvādaṁ puṁścalyā pañcacūḍayā ॥

लोकाननुचरन्धीमान्देवर्षिर्नारदः पुरा । ददर्शाप्सरसं ब्राह्मीं पञ्चचूडामनिन्दिताम् ॥

lokān anucaran dhīmān devarṣir nāradaḥ purā । dadarśāpsarasaṁ brāhmīṁ pañcacūḍām aninditām ॥

तां दृष्ट्वा चारुसर्वाङ्गीं पप्रच्छाप्सरसं मुनिः । संशयो हृदि मे कश्चित्तन्मे ब्रूहि सुमध्यमे ॥

tāṁ dr̥ṣṭvā cārusarvāṅgīṁ papracchāpsarasaṁ muniḥ । saṁśayo hr̥di me kaś cit tan me brūhi sumadhyame ॥

एवमुक्ता तु सा विप्रं प्रत्युवाचाथ नारदम् । विषये सति वक्ष्यामि समर्थां मन्यसे च माम् ॥

evam uktā tu sā vipraṁ pratyuvācātha nāradam । viṣaye sati vakṣyāmi samarthāṁ manyase ca mām ॥

नारद उवाच । न त्वामविषये भद्रे नियोक्ष्यामि कथंचन । स्त्रीणां स्वभावमिच्छामि त्वत्तः श्रोतुं वरानने ॥

nārada uvāca । na tvām aviṣaye bhadre niyokṣyāmi kathaṁ cana । strīṇāṁ svabhāvam icchāmi tvattaḥ śrotuṁ varānane ॥

भीष्म उवाच । एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य देवर्षेरप्सरोत्तमा । प्रत्युवाच न शक्ष्यामि स्त्री सती निन्दितुं स्त्रियः ॥

bhīṣma uvāca । etac chrutvā vacas tasya devarṣer apsarottamā । pratyuvāca na śakṣyāmi strī satī nindituṁ striyaḥ ॥

विदितास्ते स्त्रियो याश्च यादृशाश्च स्वभावतः । न मामर्हसि देवर्षे नियोक्तुं प्रश्न ईदृशे ॥

viditās te striyo yāś ca yādr̥śāś ca svabhāvataḥ । na mām arhasi devarṣe niyoktuṁ praśna īdr̥śe ॥

तामुवाच स देवर्षिः सत्यं वद सुमध्यमे । मृषावादे भवेद्दोषः सत्ये दोषो न विद्यते ॥

tām uvāca sa devarṣiḥ satyaṁ vada sumadhyame । mr̥ṣāvāde bhaved doṣaḥ satye doṣo na vidyate ॥

इत्युक्ता सा कृतमतिरभवच्चारुहासिनी । स्त्रीदोषाञ्शाश्वतान्सत्यान्भाषितुं संप्रचक्रमे ॥

ity uktā sā kr̥tamatir abhavac cāruhāsinī । strīdoṣāñ śāśvatān satyān bhāṣituṁ saṁpracakrame ॥

पञ्चचूडोवाच । कुलीना रूपवत्यश्च नाथवत्यश्च योषितः । मर्यादासु न तिष्ठन्ति स दोषः स्त्रीषु नारद ॥

pañcacūḍovāca । kulīnā rūpavatyaś ca nāthavatyaś ca yoṣitaḥ । maryādāsu na tiṣṭhanti sa doṣaḥ strīṣu nārada ॥

न स्त्रीभ्यः किंचिदन्यद्वै पापीयस्तरमस्ति वै । स्त्रियो हि मूलं दोषाणां तथा त्वमपि वेत्थ ह ॥

na strībhyaḥ kiṁ cid anyad vai pāpīyastaram asti vai । striyo hi mūlaṁ doṣāṇāṁ tathā tvam api vettha ha ॥

समाज्ञातानृद्धिमतः प्रतिरूपान्वशे स्थितान् । पतीनन्तरमासाद्य नालं नार्यः प्रतीक्षितुम् ॥

samājñātān r̥ddhimataḥ pratirūpān vaśe sthitān । patīn antaram āsādya nālaṁ nāryaḥ pratīkṣitum ॥

असद्धर्मस्त्वयं स्त्रीणामस्माकं भवति प्रभो । पापीयसो नरान्यद्वै लज्जां त्यक्त्वा भजामहे ॥

asaddharmas tv ayaṁ strīṇām asmākaṁ bhavati prabho । pāpīyaso narān yad vai lajjāṁ tyaktvā bhajāmahe ॥

स्त्रियं हि यः प्रार्थयते संनिकर्षं च गच्छति । ईषच्च कुरुते सेवां तमेवेच्छन्ति योषितः ॥

striyaṁ hi yaḥ prārthayate saṁnikarṣaṁ ca gacchati । īṣac ca kurute sevāṁ tam evecchanti yoṣitaḥ ॥

अनर्थित्वान्मनुष्याणां भयात्परिजनस्य च । मर्यादायाममर्यादाः स्त्रियस्तिष्ठन्ति भर्तृषु ॥

anarthitvān manuṣyāṇāṁ bhayāt parijanasya ca । maryādāyām amaryādāḥ striyas tiṣṭhanti bhartr̥ṣu ॥

नासां कश्चिदगम्योऽस्ति नासां वयसि संस्थितिः । विरूपं रूपवन्तं वा पुमानित्येव भुञ्जते ॥

nāsāṁ kaś cid agamyo ’sti nāsāṁ vayasi saṁsthitiḥ । virūpaṁ rūpavantaṁ vā pumān ity eva bhuñjate ॥

न भयान्नाप्यनुक्रोशान्नार्थहेतोः कथंचन । न ज्ञातिकुलसंबन्धात्स्त्रियस्तिष्ठन्ति भर्तृषु ॥

na bhayān nāpy anukrośān nārthahetoḥ kathaṁ cana । na jñātikulasaṁbandhāt striyas tiṣṭhanti bhartr̥ṣu ॥

यौवने वर्तमानानां मृष्टाभरणवाससाम् । नारीणां स्वैरवृत्तानां स्पृहयन्ति कुलस्त्रियः ॥

yauvane vartamānānāṁ mr̥ṣṭābharaṇavāsasām । nārīṇāṁ svairavr̥ttānāṁ spr̥hayanti kulastriyaḥ ॥

याश्च शश्वद्बहुमता रक्ष्यन्ते दयिताः स्त्रियः । अपि ताः संप्रसज्जन्ते कुब्जान्धजडवामनैः ॥

yāś ca śaśvad bahumatā rakṣyante dayitāḥ striyaḥ । api tāḥ saṁprasajjante kubjāndhajaḍavāmanaiḥ ॥

पङ्गुष्वपि च देवर्षे ये चान्ये कुत्सिता नराः । स्त्रीणामगम्यो लोकेऽस्मिन्नास्ति कश्चिन्महामुने ॥

paṅguṣv api ca devarṣe ye cānye kutsitā narāḥ । strīṇām agamyo loke ’smin nāsti kaś cin mahāmune ॥

यदि पुंसां गतिर्ब्रह्म कथंचिन्नोपपद्यते । अप्यन्योन्यं प्रवर्तन्ते न हि तिष्ठन्ति भर्तृषु ॥

yadi puṁsāṁ gatir brahma kathaṁ cin nopapadyate । apy anyonyaṁ pravartante na hi tiṣṭhanti bhartr̥ṣu ॥

अलाभात्पुरुषाणां हि भयात्परिजनस्य च । वधबन्धभयाच्चापि स्वयं गुप्ता भवन्ति ताः ॥

alābhāt puruṣāṇāṁ hi bhayāt parijanasya ca । vadhabandhabhayāc cāpi svayaṁ guptā bhavanti tāḥ ॥

चलस्वभावा दुःसेव्या दुर्ग्राह्या भावतस्तथा । प्राज्ञस्य पुरुषस्येह यथा वाचस्तथा स्त्रियः ॥

calasvabhāvā duḥsevyā durgrāhyā bhāvatas tathā । prājñasya puruṣasyeha yathā vācas tathā striyaḥ ॥

नाग्निस्तृप्यति काष्ठानां नापगानां महोदधिः । नान्तकः सर्वभूतानां न पुंसां वामलोचनाः ॥

nāgnis tr̥pyati kāṣṭhānāṁ nāpagānāṁ mahodadhiḥ । nāntakaḥ sarvabhūtānāṁ na puṁsāṁ vāmalocanāḥ ॥

इदमन्यच्च देवर्षे रहस्यं सर्वयोषिताम् । दृष्ट्वैव पुरुषं हृद्यं योनिः प्रक्लिद्यते स्त्रियः ॥

idam anyac ca devarṣe rahasyaṁ sarvayoṣitām । dr̥ṣṭvaiva puruṣaṁ hr̥dyaṁ yoniḥ praklidyate striyaḥ ॥

कामानामपि दातारं कर्तारं मानसान्त्वयोः । रक्षितारं न मृष्यन्ति भर्तारं परमं स्त्रियः ॥

kāmānām api dātāraṁ kartāraṁ mānasāntvayoḥ । rakṣitāraṁ na mr̥ṣyanti bhartāraṁ paramaṁ striyaḥ ॥

न कामभोगान्बहुलान्नालंकारार्थसंचयान् । तथैव बहु मन्यन्ते यथा रत्यामनुग्रहम् ॥

na kāmabhogān bahulān nālaṁkārārthasaṁcayān । tathaiva bahu manyante yathā ratyām anugraham ॥

अन्तकः शमनो मृत्युः पातालं वडवामुखम् । क्षुरधारा विषं सर्पो वह्निरित्येकतः स्त्रियः ॥

antakaḥ śamano mr̥tyuḥ pātālaṁ vaḍavāmukham । kṣuradhārā viṣaṁ sarpo vahnir ity ekataḥ striyaḥ ॥

यतश्च भूतानि महान्ति पञ्च; यतश्च लोका विहिता विधात्रा । यतः पुमांसः प्रमदाश्च निर्मिता;स्तदैव दोषाः प्रमदासु नारद ॥

yataś ca bhūtāni mahānti pañca; yataś ca lokā vihitā vidhātrā । yataḥ pumāṁsaḥ pramadāś ca nirmitās; tadaiva doṣāḥ pramadāsu nārada ॥