Adhyāya 37

युधिष्ठिर उवाच । अपूर्वं वा भवेत्पात्रमथ वापि चिरोषितम् । दूरादभ्यागतं वापि किं पात्रं स्यात्पितामह ॥

yudhiṣṭhira uvāca । apūrvaṁ vā bhavet pātram atha vāpi ciroṣitam । dūrād abhyāgataṁ vāpi kiṁ pātraṁ syāt pitāmaha ॥

भीष्म उवाच । क्रिया भवति केषांचिदुपांशुव्रतमुत्तमम् । यो यो याचेत यत्किंचित्सर्वं दद्याम इत्युत ॥

bhīṣma uvāca । kriyā bhavati keṣāṁ cid upāṁśuvratam uttamam । yo yo yāceta yat kiṁ cit sarvaṁ dadyāma ity uta ॥

अपीडयन्भृत्यवर्गमित्येवमनुशुश्रुम । पीडयन्भृत्यवर्गं हि आत्मानमपकर्षति ॥

apīḍayan bhr̥tyavargam ity evam anuśuśruma । pīḍayan bhr̥tyavargaṁ hi ātmānam apakarṣati ॥

अपूर्वं वापि यत्पात्रं यच्चापि स्याच्चिरोषितम् । दूरादभ्यागतं चापि तत्पात्रं च विदुर्बुधाः ॥

apūrvaṁ vāpi yat pātraṁ yac cāpi syāc ciroṣitam । dūrād abhyāgataṁ cāpi tat pātraṁ ca vidur budhāḥ ॥

युधिष्ठिर उवाच । अपीडया च भृत्यानां धर्मस्याहिंसया तथा । पात्रं विद्याम तत्त्वेन यस्मै दत्तं न संतपेत् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । apīḍayā ca bhr̥tyānāṁ dharmasyāhiṁsayā tathā । pātraṁ vidyāma tattvena yasmai dattaṁ na saṁtapet ॥

भीष्म उवाच । ऋत्विक्पुरोहिताचार्याः शिष्याः संबन्धिबान्धवाः । सर्वे पूज्याश्च मान्याश्च श्रुतवृत्तोपसंहिताः ॥

bhīṣma uvāca । r̥tvikpurohitācāryāḥ śiṣyāḥ saṁbandhibāndhavāḥ । sarve pūjyāś ca mānyāś ca śrutavr̥ttopasaṁhitāḥ ॥

अतोऽन्यथा वर्तमानाः सर्वे नार्हन्ति सत्क्रियाम् । तस्मान्नित्यं परीक्षेत पुरुषान्प्रणिधाय वै ॥

ato ’nyathā vartamānāḥ sarve nārhanti satkriyām । tasmān nityaṁ parīkṣeta puruṣān praṇidhāya vai ॥

अक्रोधः सत्यवचनमहिंसा दम आर्जवम् । अद्रोहो नातिमानश्च ह्रीस्तितिक्षा तपः शमः ॥

akrodhaḥ satyavacanam ahiṁsā dama ārjavam । adroho nātimānaś ca hrīs titikṣā tapaḥ śamaḥ ॥

यस्मिन्नेतानि दृश्यन्ते न चाकार्याणि भारत । भावतो विनिविष्टानि तत्पात्रं मानमर्हति ॥

yasminn etāni dr̥śyante na cākāryāṇi bhārata । bhāvato viniviṣṭāni tat pātraṁ mānam arhati ॥

तथा चिरोषितं चापि संप्रत्यागतमेव च । अपूर्वं चैव पूर्वं च तत्पात्रं मानमर्हति ॥

tathā ciroṣitaṁ cāpi saṁpratyāgatam eva ca । apūrvaṁ caiva pūrvaṁ ca tat pātraṁ mānam arhati ॥

अप्रामाण्यं च वेदानां शास्त्राणां चातिलङ्घनम् । सर्वत्र चानवस्थानमेतन्नाशनमात्मनः ॥

aprāmāṇyaṁ ca vedānāṁ śāstrāṇāṁ cātilaṅghanam । sarvatra cānavasthānam etan nāśanam ātmanaḥ ॥

भवेत्पण्डितमानी यो ब्राह्मणो वेदनिन्दकः । आन्वीक्षिकीं तर्कविद्यामनुरक्तो निरर्थिकाम् ॥

bhavet paṇḍitamānī yo brāhmaṇo vedanindakaḥ । ānvīkṣikīṁ tarkavidyām anurakto nirarthikām ॥

हेतुवादान्ब्रुवन्सत्सु विजेताहेतुवादिकः । आक्रोष्टा चातिवक्ता च ब्राह्मणानां सदैव हि ॥

hetuvādān bruvan satsu vijetāhetuvādikaḥ । ākroṣṭā cātivaktā ca brāhmaṇānāṁ sadaiva hi ॥

सर्वाभिशङ्की मूढश्च बालः कटुकवागपि । बोद्धव्यस्तादृशस्तात नरश्वानं हि तं विदुः ॥

sarvābhiśaṅkī mūḍhaś ca bālaḥ kaṭukavāg api । boddhavyas tādr̥śas tāta naraśvānaṁ hi taṁ viduḥ ॥

यथा श्वा भषितुं चैव हन्तुं चैवावसृज्यते । एवं संभाषणार्थाय सर्वशास्त्रवधाय च । अल्पश्रुताः कुतर्काश्च दृष्टाः स्पृष्टाः कुपण्डिताः ॥

yathā śvā bhaṣituṁ caiva hantuṁ caivāvasr̥jyate । evaṁ saṁbhāṣaṇārthāya sarvaśāstravadhāya ca । alpaśrutāḥ kutarkāś ca dr̥ṣṭāḥ spr̥ṣṭāḥ kupaṇḍitāḥ ॥

श्रुतिस्मृतीतिहासादिपुराणारण्यवेदिनः । अनुरुन्ध्याद्बहुज्ञांश्च सारज्ञांश्चैव पण्डितान् ॥

śrutismr̥tītihāsādipurāṇāraṇyavedinaḥ । anurundhyād bahujñāṁś ca sārajñāṁś caiva paṇḍitān ॥

लोकयात्रा च द्रष्टव्या धर्मश्चात्महितानि च । एवं नरो वर्तमानः शाश्वतीरेधते समाः ॥

lokayātrā ca draṣṭavyā dharmaś cātmahitāni ca । evaṁ naro vartamānaḥ śāśvatīr edhate samāḥ ॥

ऋणमुन्मुच्य देवानामृषीणां च तथैव च । पितॄणामथ विप्राणामतिथीनां च पञ्चमम् ॥

r̥ṇam unmucya devānām r̥ṣīṇāṁ ca tathaiva ca । pitr̥̄ṇām atha viprāṇām atithīnāṁ ca pañcamam ॥

पर्यायेण विशुद्धेन सुनिर्णिक्तेन कर्मणा । एवं गृहस्थः कर्माणि कुर्वन्धर्मान्न हीयते ॥

paryāyeṇa viśuddhena sunirṇiktena karmaṇā । evaṁ gr̥hasthaḥ karmāṇi kurvan dharmān na hīyate ॥