Adhyāya 36

भीष्म उवाच । अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । शक्रशम्बरसंवादं तन्निबोध युधिष्ठिर ॥

bhīṣma uvāca । atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । śakraśambarasaṁvādaṁ tan nibodha yudhiṣṭhira ॥

शक्रो ह्यज्ञातरूपेण जटी भूत्वा रजोरुणः । विरूपं रूपमास्थाय प्रश्नं पप्रच्छ शम्बरम् ॥

śakro hy ajñātarūpeṇa jaṭī bhūtvā rajoruṇaḥ । virūpaṁ rūpam āsthāya praśnaṁ papraccha śambaram ॥

केन शम्बर वृत्तेन स्वजात्यानधितिष्ठसि । श्रेष्ठं त्वां केन मन्यन्ते तन्मे प्रब्रूहि पृच्छतः ॥

kena śambara vr̥ttena svajātyān adhitiṣṭhasi । śreṣṭhaṁ tvāṁ kena manyante tan me prabrūhi pr̥cchataḥ ॥

शम्बर उवाच । नासूयामि सदा विप्रान्ब्रह्माणं च पितामहम् । शास्त्राणि वदतो विप्रान्संमन्यामि यथासुखम् ॥

śambara uvāca । nāsūyāmi sadā viprān brahmāṇaṁ ca pitāmaham । śāstrāṇi vadato viprān saṁmanyāmi yathāsukham ॥

श्रुत्वा च नावजानामि नापराध्यामि कर्हिचित् । अभ्यर्च्याननुपृच्छामि पादौ गृह्णामि धीमताम् ॥

śrutvā ca nāvajānāmi nāparādhyāmi karhi cit । abhyarcyān anupr̥cchāmi pādau gr̥hṇāmi dhīmatām ॥

ते विश्रब्धाः प्रभाषन्ते संयच्छन्ति च मां सदा । प्रमत्तेष्वप्रमत्तोऽस्मि सदा सुप्तेषु जागृमि ॥

te viśrabdhāḥ prabhāṣante saṁyacchanti ca māṁ sadā । pramatteṣv apramatto ’smi sadā supteṣu jāgr̥mi ॥

ते मा शास्त्रपथे युक्तं ब्रह्मण्यमनसूयकम् । समासिञ्चन्ति शास्तारः क्षौद्रं मध्विव मक्षिकाः ॥

te mā śāstrapathe yuktaṁ brahmaṇyam anasūyakam । samāsiñcanti śāstāraḥ kṣaudraṁ madhv iva makṣikāḥ ॥

यच्च भाषन्ति ते तुष्टास्तत्तद्गृह्णामि मेधया । समाधिमात्मनो नित्यमनुलोममचिन्तयन् ॥

yac ca bhāṣanti te tuṣṭās tat tad gr̥hṇāmi medhayā । samādhim ātmano nityam anulomam acintayan ॥

सोऽहं वागग्रसृष्टानां रसानामवलेहकः । स्वजात्यानधितिष्ठामि नक्षत्राणीव चन्द्रमाः ॥

so ’haṁ vāgagrasr̥ṣṭānāṁ rasānām avalehakaḥ । svajātyān adhitiṣṭhāmi nakṣatrāṇīva candramāḥ ॥

एतत्पृथिव्याममृतमेतच्चक्षुरनुत्तमम् । यद्ब्राह्मणमुखाच्छास्त्रमिह श्रुत्वा प्रवर्तते ॥

etat pr̥thivyām amr̥tam etac cakṣur anuttamam । yad brāhmaṇamukhāc chāstram iha śrutvā pravartate ॥

एतत्कारणमाज्ञाय दृष्ट्वा देवासुरं पुरा । युद्धं पिता मे हृष्टात्मा विस्मितः प्रत्यपद्यत ॥

etat kāraṇam ājñāya dr̥ṣṭvā devāsuraṁ purā । yuddhaṁ pitā me hr̥ṣṭātmā vismitaḥ pratyapadyata ॥

दृष्ट्वा च ब्राह्मणानां तु महिमानं महात्मनाम् । पर्यपृच्छत्कथमिमे सिद्धा इति निशाकरम् ॥

dr̥ṣṭvā ca brāhmaṇānāṁ tu mahimānaṁ mahātmanām । paryapr̥cchat katham ime siddhā iti niśākaram ॥

सोम उवाच । ब्राह्मणास्तपसा सर्वे सिध्यन्ते वाग्बलाः सदा । भुजवीर्या हि राजानो वागस्त्राश्च द्विजातयः ॥

soma uvāca । brāhmaṇās tapasā sarve sidhyante vāgbalāḥ sadā । bhujavīryā hi rājāno vāgastrāś ca dvijātayaḥ ॥

प्रवसन्वाप्यधीयीत बह्वीर्दुर्वसतीर्वसन् । निर्मन्युरपि निर्मानो यतिः स्यात्समदर्शनः ॥

pravasan vāpy adhīyīta bahvīr durvasatīr vasan । nirmanyur api nirmāno yatiḥ syāt samadarśanaḥ ॥

अपि चेज्जातिसंपन्नः सर्वान्वेदान्पितुर्गृहे । श्लाघमान इवाधीयेद्ग्राम्य इत्येव तं विदुः ॥

api cej jātisaṁpannaḥ sarvān vedān pitur gr̥he । ślāghamāna ivādhīyed grāmya ity eva taṁ viduḥ ॥

भूमिरेतौ निगिरति सर्पो बिलशयानिव । राजानं चाप्ययोद्धारं ब्राह्मणं चाप्रवासिनम् ॥

bhūmir etau nigirati sarpo bilaśayān iva । rājānaṁ cāpy ayoddhāraṁ brāhmaṇaṁ cāpravāsinam ॥

अतिमानः श्रियं हन्ति पुरुषस्याल्पमेधसः । गर्भेण दुष्यते कन्या गृहवासेन च द्विजः ॥

atimānaḥ śriyaṁ hanti puruṣasyālpamedhasaḥ । garbheṇa duṣyate kanyā gr̥havāsena ca dvijaḥ ॥

इत्येतन्मे पिता श्रुत्वा सोमादद्भुतदर्शनात् । ब्राह्मणान्पूजयामास तथैवाहं महाव्रतान् ॥

ity etan me pitā śrutvā somād adbhutadarśanāt । brāhmaṇān pūjayām āsa tathaivāhaṁ mahāvratān ॥

भीष्म उवाच । श्रुत्वैतद्वचनं शक्रो दानवेन्द्रमुखाच्च्युतम् । द्विजान्संपूजयामास महेन्द्रत्वमवाप च ॥

bhīṣma uvāca । śrutvaitad vacanaṁ śakro dānavendramukhāc cyutam । dvijān saṁpūjayām āsa mahendratvam avāpa ca ॥