Adhyāya 28

युधिष्ठिर उवाच । प्रज्ञाश्रुताभ्यां वृत्तेन शीलेन च यथा भवान् । गुणैः समुदितः सर्वैर्वयसा च समन्वितः । तस्माद्भवन्तं पृच्छामि धर्मं धर्मभृतां वर ॥

yudhiṣṭhira uvāca । prajñāśrutābhyāṁ vr̥ttena śīlena ca yathā bhavān । guṇaiḥ samuditaḥ sarvair vayasā ca samanvitaḥ । tasmād bhavantaṁ pr̥cchāmi dharmaṁ dharmabhr̥tāṁ vara ॥

क्षत्रियो यदि वा वैश्यः शूद्रो वा राजसत्तम । ब्राह्मण्यं प्राप्नुयात्केन तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥

kṣatriyo yadi vā vaiśyaḥ śūdro vā rājasattama । brāhmaṇyaṁ prāpnuyāt kena tan me vyākhyātum arhasi ॥

तपसा वा सुमहता कर्मणा वा श्रुतेन वा । ब्राह्मण्यमथ चेदिच्छेत्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥

tapasā vā sumahatā karmaṇā vā śrutena vā । brāhmaṇyam atha ced icchet tan me brūhi pitāmaha ॥

भीष्म उवाच । ब्राह्मण्यं तात दुष्प्रापं वर्णैः क्षत्रादिभिस्त्रिभिः । परं हि सर्वभूतानां स्थानमेतद्युधिष्ठिर ॥

bhīṣma uvāca । brāhmaṇyaṁ tāta duṣprāpaṁ varṇaiḥ kṣatrādibhis tribhiḥ । paraṁ hi sarvabhūtānāṁ sthānam etad yudhiṣṭhira ॥

बह्वीस्तु संसरन्योनीर्जायमानः पुनः पुनः । पर्याये तात कस्मिंश्चिद्ब्राह्मणो नाम जायते ॥

bahvīs tu saṁsaran yonīr jāyamānaḥ punaḥ punaḥ । paryāye tāta kasmiṁś cid brāhmaṇo nāma jāyate ॥

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । मतङ्गस्य च संवादं गर्दभ्याश्च युधिष्ठिर ॥

atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । mataṅgasya ca saṁvādaṁ gardabhyāś ca yudhiṣṭhira ॥

द्विजातेः कस्यचित्तात तुल्यवर्णः सुतः प्रभुः । मतङ्गो नाम नाम्नाभूत्सर्वैः समुदितो गुणैः ॥

dvijāteḥ kasya cit tāta tulyavarṇaḥ sutaḥ prabhuḥ । mataṅgo nāma nāmnābhūt sarvaiḥ samudito guṇaiḥ ॥

स यज्ञकारः कौन्तेय पित्रा सृष्टः परंतप । प्रायाद्गर्दभयुक्तेन रथेनेहाशुगामिना ॥

sa yajñakāraḥ kaunteya pitrā sr̥ṣṭaḥ paraṁtapa । prāyād gardabhayuktena rathenehāśugāminā ॥

स बालं गर्दभं राजन्वहन्तं मातुरन्तिके । निरविध्यत्प्रतोदेन नासिकायां पुनः पुनः ॥

sa bālaṁ gardabhaṁ rājan vahantaṁ mātur antike । niravidhyat pratodena nāsikāyāṁ punaḥ punaḥ ॥

तं तु तीव्रव्रणं दृष्ट्वा गर्दभी पुत्रगृद्धिनी । उवाच मा शुचः पुत्र चण्डालस्त्वाधितिष्ठति ॥

taṁ tu tīvravraṇaṁ dr̥ṣṭvā gardabhī putragr̥ddhinī । uvāca mā śucaḥ putra caṇḍālas tvādhitiṣṭhati ॥

ब्राह्मणे दारुणं नास्ति मैत्रो ब्राह्मण उच्यते । आचार्यः सर्वभूतानां शास्ता किं प्रहरिष्यति ॥

brāhmaṇe dāruṇaṁ nāsti maitro brāhmaṇa ucyate । ācāryaḥ sarvabhūtānāṁ śāstā kiṁ prahariṣyati ॥

अयं तु पापप्रकृतिर्बाले न कुरुते दयाम् । स्वयोनिं मानयत्येष भावो भावं निगच्छति ॥

ayaṁ tu pāpaprakr̥tir bāle na kurute dayām । svayoniṁ mānayaty eṣa bhāvo bhāvaṁ nigacchati ॥

एतच्छ्रुत्वा मतङ्गस्तु दारुणं रासभीवचः । अवतीर्य रथात्तूर्णं रासभीं प्रत्यभाषत ॥

etac chrutvā mataṅgas tu dāruṇaṁ rāsabhīvacaḥ । avatīrya rathāt tūrṇaṁ rāsabhīṁ pratyabhāṣata ॥

ब्रूहि रासभि कल्याणि माता मे येन दूषिता । कथं मां वेत्सि चण्डालं क्षिप्रं रासभि शंस मे ॥

brūhi rāsabhi kalyāṇi mātā me yena dūṣitā । kathaṁ māṁ vetsi caṇḍālaṁ kṣipraṁ rāsabhi śaṁsa me ॥

केन जातोऽस्मि चण्डालो ब्राह्मण्यं येन मेऽनशत् । तत्त्वेनैतन्महाप्राज्ञे ब्रूहि सर्वमशेषतः ॥

kena jāto ’smi caṇḍālo brāhmaṇyaṁ yena me ’naśat । tattvenaitan mahāprājñe brūhi sarvam aśeṣataḥ ॥

गर्दभ्युवाच । ब्राह्मण्यां वृषलेन त्वं मत्तायां नापितेन ह । जातस्त्वमसि चण्डालो ब्राह्मण्यं तेन तेऽनशत् ॥

gardabhy uvāca । brāhmaṇyāṁ vr̥ṣalena tvaṁ mattāyāṁ nāpitena ha । jātas tvam asi caṇḍālo brāhmaṇyaṁ tena te ’naśat ॥

एवमुक्तो मतङ्गस्तु प्रत्युपायाद्गृहं प्रति । तमागतमभिप्रेक्ष्य पिता वाक्यमथाब्रवीत् ॥

evam ukto mataṅgas tu pratyupāyād gr̥haṁ prati । tam āgatam abhiprekṣya pitā vākyam athābravīt ॥

मया त्वं यज्ञसंसिद्धौ नियुक्तो गुरुकर्मणि । कस्मात्प्रतिनिवृत्तोऽसि कच्चिन्न कुशलं तव ॥

mayā tvaṁ yajñasaṁsiddhau niyukto gurukarmaṇi । kasmāt pratinivr̥tto ’si kaccin na kuśalaṁ tava ॥

मतङ्ग उवाच । अयोनिरग्र्ययोनिर्वा यः स्यात्स कुशली भवेत् । कुशलं तु कुतस्तस्य यस्येयं जननी पितः ॥

mataṅga uvāca । ayonir agryayonir vā yaḥ syāt sa kuśalī bhavet । kuśalaṁ tu kutas tasya yasyeyaṁ jananī pitaḥ ॥

ब्राह्मण्यां वृषलाज्जातं पितर्वेदयतीह माम् । अमानुषी गर्दभीयं तस्मात्तप्स्ये तपो महत् ॥

brāhmaṇyāṁ vr̥ṣalāj jātaṁ pitar vedayatīha mām । amānuṣī gardabhīyaṁ tasmāt tapsye tapo mahat ॥

एवमुक्त्वा स पितरं प्रतस्थे कृतनिश्चयः । ततो गत्वा महारण्यमतप्यत महत्तपः ॥

evam uktvā sa pitaraṁ pratasthe kr̥taniścayaḥ । tato gatvā mahāraṇyam atapyata mahat tapaḥ ॥

ततः संतापयामास विबुधांस्तपसान्वितः । मतङ्गः सुसुखं प्रेप्सुः स्थानं सुचरितादपि ॥

tataḥ saṁtāpayām āsa vibudhāṁs tapasānvitaḥ । mataṅgaḥ susukhaṁ prepsuḥ sthānaṁ sucaritād api ॥

तं तथा तपसा युक्तमुवाच हरिवाहनः । मतङ्ग तप्यसे किं त्वं भोगानुत्सृज्य मानुषान् ॥

taṁ tathā tapasā yuktam uvāca harivāhanaḥ । mataṅga tapyase kiṁ tvaṁ bhogān utsr̥jya mānuṣān ॥

वरं ददानि ते हन्त वृणीष्व त्वं यदिच्छसि । यच्चाप्यवाप्यमन्यत्ते सर्वं प्रब्रूहि माचिरम् ॥

varaṁ dadāni te hanta vr̥ṇīṣva tvaṁ yad icchasi । yac cāpy avāpyam anyat te sarvaṁ prabrūhi māciram ॥

मतङ्ग उवाच । ब्राह्मण्यं कामयानोऽहमिदमारब्धवांस्तपः । गच्छेयं तदवाप्येह वर एष वृतो मया ॥

mataṅga uvāca । brāhmaṇyaṁ kāmayāno ’ham idam ārabdhavāṁs tapaḥ । gaccheyaṁ tad avāpyeha vara eṣa vr̥to mayā ॥

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं तमुवाच पुरंदरः । ब्राह्मण्यं प्रार्थयानस्त्वमप्राप्यमकृतात्मभिः ॥

etac chrutvā tu vacanaṁ tam uvāca puraṁdaraḥ । brāhmaṇyaṁ prārthayānas tvam aprāpyam akr̥tātmabhiḥ ॥

श्रेष्ठं यत्सर्वभूतेषु तपो यन्नातिवर्तते । तदग्र्यं प्रार्थयानस्त्वमचिराद्विनशिष्यसि ॥

śreṣṭhaṁ yat sarvabhūteṣu tapo yan nātivartate । tadagryaṁ prārthayānas tvam acirād vinaśiṣyasi ॥

देवतासुरमर्त्येषु यत्पवित्रं परं स्मृतम् । चण्डालयोनौ जातेन न तत्प्राप्यं कथंचन ॥

devatāsuramartyeṣu yat pavitraṁ paraṁ smr̥tam । caṇḍālayonau jātena na tat prāpyaṁ kathaṁ cana ॥