Adhyāya 27

वैशंपायन उवाच । बृहस्पतिसमं बुद्ध्या क्षमया ब्रह्मणः समम् । पराक्रमे शक्रसममादित्यसमतेजसम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । br̥haspatisamaṁ buddhyā kṣamayā brahmaṇaḥ samam । parākrame śakrasamam ādityasamatejasam ॥

गाङ्गेयमर्जुनेनाजौ निहतं भूरिवर्चसम् । भ्रातृभिः सहितोऽन्यैश्च पर्युपास्ते युधिष्ठिरः ॥

gāṅgeyam arjunenājau nihataṁ bhūrivarcasam । bhrātr̥bhiḥ sahito ’nyaiś ca paryupāste yudhiṣṭhiraḥ ॥

शयानं वीरशयने कालाकाङ्क्षिणमच्युतम् । आजग्मुर्भरतश्रेष्ठं द्रष्टुकामा महर्षयः ॥

śayānaṁ vīraśayane kālākāṅkṣiṇam acyutam । ājagmur bharataśreṣṭhaṁ draṣṭukāmā maharṣayaḥ ॥

अत्रिर्वसिष्ठोऽथ भृगुः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः । अङ्गिरा गौतमोऽगस्त्यः सुमतिः स्वायुरात्मवान् ॥

atrir vasiṣṭho ’tha bhr̥guḥ pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ । aṅgirā gautamo ’gastyaḥ sumatiḥ svāyur ātmavān ॥

विश्वामित्रः स्थूलशिराः संवर्तः प्रमतिर्दमः । उशना बृहस्पतिर्व्यासश्च्यवनः काश्यपो ध्रुवः ॥

viśvāmitraḥ sthūlaśirāḥ saṁvartaḥ pramatir damaḥ । uśanā br̥haspatir vyāsaś cyavanaḥ kāśyapo dhruvaḥ ॥

दुर्वासा जमदग्निश्च मार्कण्डेयोऽथ गालवः । भरद्वाजश्च रैभ्यश्च यवक्रीतस्त्रितस्तथा ॥

durvāsā jamadagniś ca mārkaṇḍeyo ’tha gālavaḥ । bharadvājaś ca raibhyaś ca yavakrītas tritas tathā ॥

स्थूलाक्षः शकलाक्षश्च कण्वो मेधातिथिः कृशः । नारदः पर्वतश्चैव सुधन्वाथैकतो द्वितः ॥

sthūlākṣaḥ śakalākṣaś ca kaṇvo medhātithiḥ kr̥śaḥ । nāradaḥ parvataś caiva sudhanvāthaikato dvitaḥ ॥

नितंभूर्भुवनो धौम्यः शतानन्दोऽकृतव्रणः । जामदग्न्यस्तथा रामः काम्यश्चेत्येवमादयः । समागता महात्मानो भीष्मं द्रष्टुं महर्षयः ॥

nitaṁbhūr bhuvano dhaumyaḥ śatānando ’kr̥tavraṇaḥ । jāmadagnyas tathā rāmaḥ kāmyaś cety evamādayaḥ । samāgatā mahātmāno bhīṣmaṁ draṣṭuṁ maharṣayaḥ ॥

तेषां महात्मनां पूजामागतानां युधिष्ठिरः । भ्रातृभिः सहितश्चक्रे यथावदनुपूर्वशः ॥

teṣāṁ mahātmanāṁ pūjām āgatānāṁ yudhiṣṭhiraḥ । bhrātr̥bhiḥ sahitaś cakre yathāvad anupūrvaśaḥ ॥

ते पूजिताः सुखासीनाः कथाश्चक्रुर्महर्षयः । भीष्माश्रिताः सुमधुराः सर्वेन्द्रियमनोहराः ॥

te pūjitāḥ sukhāsīnāḥ kathāś cakrur maharṣayaḥ । bhīṣmāśritāḥ sumadhurāḥ sarvendriyamanoharāḥ ॥

भीष्मस्तेषां कथाः श्रुत्वा ऋषीणां भावितात्मनाम् । मेने दिविस्थमात्मानं तुष्ट्या परमया युतः ॥

bhīṣmas teṣāṁ kathāḥ śrutvā r̥ṣīṇāṁ bhāvitātmanām । mene divistham ātmānaṁ tuṣṭyā paramayā yutaḥ ॥

ततस्ते भीष्ममामन्त्र्य पाण्डवांश्च महर्षयः । अन्तर्धानं गताः सर्वे सर्वेषामेव पश्यताम् ॥

tatas te bhīṣmam āmantrya pāṇḍavāṁś ca maharṣayaḥ । antardhānaṁ gatāḥ sarve sarveṣām eva paśyatām ॥

तानृषीन्सुमहाभागानन्तर्धानगतानपि । पाण्डवास्तुष्टुवुः सर्वे प्रणेमुश्च मुहुर्मुहुः ॥

tān r̥ṣīn sumahābhāgān antardhānagatān api । pāṇḍavās tuṣṭuvuḥ sarve praṇemuś ca muhur muhuḥ ॥

प्रसन्नमनसः सर्वे गाङ्गेयं कुरुसत्तमाः । उपतस्थुर्यथोद्यन्तमादित्यं मन्त्रकोविदाः ॥

prasannamanasaḥ sarve gāṅgeyaṁ kurusattamāḥ । upatasthur yathodyantam ādityaṁ mantrakovidāḥ ॥

प्रभावात्तपसस्तेषामृषीणां वीक्ष्य पाण्डवाः । प्रकाशन्तो दिशः सर्वा विस्मयं परमं ययुः ॥

prabhāvāt tapasas teṣām r̥ṣīṇāṁ vīkṣya pāṇḍavāḥ । prakāśanto diśaḥ sarvā vismayaṁ paramaṁ yayuḥ ॥

महाभाग्यं परं तेषामृषीणामनुचिन्त्य ते । पाण्डवाः सह भीष्मेण कथाश्चक्रुस्तदाश्रयाः ॥

mahābhāgyaṁ paraṁ teṣām r̥ṣīṇām anucintya te । pāṇḍavāḥ saha bhīṣmeṇa kathāś cakrus tadāśrayāḥ ॥

कथान्ते शिरसा पादौ स्पृष्ट्वा भीष्मस्य पाण्डवः । धर्म्यं धर्मसुतः प्रश्नं पर्यपृच्छद्युधिष्ठिरः ॥

kathānte śirasā pādau spr̥ṣṭvā bhīṣmasya pāṇḍavaḥ । dharmyaṁ dharmasutaḥ praśnaṁ paryapr̥cchad yudhiṣṭhiraḥ ॥

के देशाः के जनपदा आश्रमाः के च पर्वताः । प्रकृष्टाः पुण्यतः काश्च ज्ञेया नद्यः पितामह ॥

ke deśāḥ ke janapadā āśramāḥ ke ca parvatāḥ । prakr̥ṣṭāḥ puṇyataḥ kāś ca jñeyā nadyaḥ pitāmaha ॥

भीष्म उवाच । अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । शिलोञ्छवृत्तेः संवादं सिद्धस्य च युधिष्ठिर ॥

bhīṣma uvāca । atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । śiloñchavr̥tteḥ saṁvādaṁ siddhasya ca yudhiṣṭhira ॥

इमां कश्चित्परिक्रम्य पृथिवीं शैलभूषिताम् । असकृद्द्विपदां श्रेष्ठः श्रेष्ठस्य गृहमेधिनः ॥

imāṁ kaś cit parikramya pr̥thivīṁ śailabhūṣitām । asakr̥d dvipadāṁ śreṣṭhaḥ śreṣṭhasya gr̥hamedhinaḥ ॥

शिलवृत्तेर्गृहं प्राप्तः स तेन विधिनार्चितः । कृतकृत्य उपातिष्ठत्सिद्धं तमतिथिं तदा ॥

śilavr̥tter gr̥haṁ prāptaḥ sa tena vidhinārcitaḥ । kr̥takr̥tya upātiṣṭhat siddhaṁ tam atithiṁ tadā ॥

तौ समेत्य महात्मानौ सुखासीनौ कथाः शुभाः । चक्रतुर्वेदसंबद्धास्तच्छेषकृतलक्षणाः ॥

tau sametya mahātmānau sukhāsīnau kathāḥ śubhāḥ । cakratur vedasaṁbaddhās taccheṣakr̥talakṣaṇāḥ ॥

शिलवृत्तिः कथान्ते तु सिद्धमामन्त्र्य यत्नतः । प्रश्नं पप्रच्छ मेधावी यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥

śilavr̥ttiḥ kathānte tu siddham āmantrya yatnataḥ । praśnaṁ papraccha medhāvī yan māṁ tvaṁ paripr̥cchasi ॥

शिलवृत्तिरुवाच । के देशाः के जनपदाः केऽऽश्रमाः के च पर्वताः । प्रकृष्टाः पुण्यतः काश्च ज्ञेया नद्यस्तदुच्यताम् ॥

śilavr̥ttir uvāca । ke deśāḥ ke janapadāḥ ke ’’śramāḥ ke ca parvatāḥ । prakr̥ṣṭāḥ puṇyataḥ kāś ca jñeyā nadyas tad ucyatām ॥

सिद्ध उवाच । ते देशास्ते जनपदास्तेऽऽश्रमास्ते च पर्वताः । येषां भागीरथी गङ्गा मध्येनैति सरिद्वरा ॥

siddha uvāca । te deśās te janapadās te ’’śramās te ca parvatāḥ । yeṣāṁ bhāgīrathī gaṅgā madhyenaiti saridvarā ॥

तपसा ब्रह्मचर्येण यज्ञैस्त्यागेन वा पुनः । गतिं तां न लभेज्जन्तुर्गङ्गां संसेव्य यां लभेत् ॥

tapasā brahmacaryeṇa yajñais tyāgena vā punaḥ । gatiṁ tāṁ na labhej jantur gaṅgāṁ saṁsevya yāṁ labhet ॥

स्पृष्टानि येषां गाङ्गेयैस्तोयैर्गात्राणि देहिनाम् । न्यस्तानि न पुनस्तेषां त्यागः स्वर्गाद्विधीयते ॥

spr̥ṣṭāni yeṣāṁ gāṅgeyais toyair gātrāṇi dehinām । nyastāni na punas teṣāṁ tyāgaḥ svargād vidhīyate ॥

सर्वाणि येषां गाङ्गेयैस्तोयैः कृत्यानि देहिनाम् । गां त्यक्त्वा मानवा विप्र दिवि तिष्ठन्ति तेऽचलाः ॥

sarvāṇi yeṣāṁ gāṅgeyais toyaiḥ kr̥tyāni dehinām । gāṁ tyaktvā mānavā vipra divi tiṣṭhanti te ’calāḥ ॥

पूर्वे वयसि कर्माणि कृत्वा पापानि ये नराः । पश्चाद्गङ्गां निषेवन्ते तेऽपि यान्त्युत्तमां गतिम् ॥

pūrve vayasi karmāṇi kr̥tvā pāpāni ye narāḥ । paścād gaṅgāṁ niṣevante te ’pi yānty uttamāṁ gatim ॥

स्नातानां शुचिभिस्तोयैर्गाङ्गेयैः प्रयतात्मनाम् । व्युष्टिर्भवति या पुंसां न सा क्रतुशतैरपि ॥

snātānāṁ śucibhis toyair gāṅgeyaiḥ prayatātmanām । vyuṣṭir bhavati yā puṁsāṁ na sā kratuśatair api ॥

यावदस्थि मनुष्यस्य गङ्गातोयेषु तिष्ठति । तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गं प्राप्य महीयते ॥

yāvad asthi manuṣyasya gaṅgātoyeṣu tiṣṭhati । tāvad varṣasahasrāṇi svargaṁ prāpya mahīyate ॥

अपहत्य तमस्तीव्रं यथा भात्युदये रविः । तथापहत्य पाप्मानं भाति गङ्गाजलोक्षितः ॥

apahatya tamas tīvraṁ yathā bhāty udaye raviḥ । tathāpahatya pāpmānaṁ bhāti gaṅgājalokṣitaḥ ॥

विसोमा इव शर्वर्यो विपुष्पास्तरवो यथा । तद्वद्देशा दिशश्चैव हीना गङ्गाजलैः शुभैः ॥

visomā iva śarvaryo vipuṣpās taravo yathā । tadvad deśā diśaś caiva hīnā gaṅgājalaiḥ śubhaiḥ ॥

वर्णाश्रमा यथा सर्वे स्वधर्मज्ञानवर्जिताः । क्रतवश्च यथासोमास्तथा गङ्गां विना जगत् ॥

varṇāśramā yathā sarve svadharmajñānavarjitāḥ । kratavaś ca yathāsomās tathā gaṅgāṁ vinā jagat ॥

यथा हीनं नभोऽर्केण भूः शैलैः खं च वायुना । तथा देशा दिशश्चैव गङ्गाहीना न संशयः ॥

yathā hīnaṁ nabho ’rkeṇa bhūḥ śailaiḥ khaṁ ca vāyunā । tathā deśā diśaś caiva gaṅgāhīnā na saṁśayaḥ ॥

त्रिषु लोकेषु ये केचित्प्राणिनः सर्व एव ते । तर्प्यमाणाः परां तृप्तिं यान्ति गङ्गाजलैः शुभैः ॥

triṣu lokeṣu ye ke cit prāṇinaḥ sarva eva te । tarpyamāṇāḥ parāṁ tr̥ptiṁ yānti gaṅgājalaiḥ śubhaiḥ ॥

यस्तु सूर्येण निष्टप्तं गाङ्गेयं पिबते जलम् । गवां निर्हारनिर्मुक्ताद्यावकात्तद्विशिष्यते ॥

yas tu sūryeṇa niṣṭaptaṁ gāṅgeyaṁ pibate jalam । gavāṁ nirhāranirmuktād yāvakāt tad viśiṣyate ॥

इन्दुव्रतसहस्रं तु चरेद्यः कायशोधनम् । पिबेद्यश्चापि गङ्गाम्भः समौ स्यातां न वा समौ ॥

induvratasahasraṁ tu cared yaḥ kāyaśodhanam । pibed yaś cāpi gaṅgāmbhaḥ samau syātāṁ na vā samau ॥

तिष्ठेद्युगसहस्रं तु पादेनैकेन यः पुमान् । मासमेकं तु गङ्गायां समौ स्यातां न वा समौ ॥

tiṣṭhed yugasahasraṁ tu pādenaikena yaḥ pumān । māsam ekaṁ tu gaṅgāyāṁ samau syātāṁ na vā samau ॥

लम्बेतावाक्शिरा यस्तु युगानामयुतं पुमान् । तिष्ठेद्यथेष्टं यश्चापि गङ्गायां स विशिष्यते ॥

lambetāvākśirā yas tu yugānām ayutaṁ pumān । tiṣṭhed yatheṣṭaṁ yaś cāpi gaṅgāyāṁ sa viśiṣyate ॥

अग्नौ प्राप्तं प्रधूयेत यथा तूलं द्विजोत्तम । तथा गङ्गावगाढस्य सर्वं पापं प्रधूयते ॥

agnau prāptaṁ pradhūyeta yathā tūlaṁ dvijottama । tathā gaṅgāvagāḍhasya sarvaṁ pāpaṁ pradhūyate ॥

भूतानामिह सर्वेषां दुःखोपहतचेतसाम् । गतिमन्वेषमाणानां न गङ्गासदृशी गतिः ॥

bhūtānām iha sarveṣāṁ duḥkhopahatacetasām । gatim anveṣamāṇānāṁ na gaṅgāsadr̥śī gatiḥ ॥

भवन्ति निर्विषाः सर्पा यथा तार्क्ष्यस्य दर्शनात् । गङ्गाया दर्शनात्तद्वत्सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥

bhavanti nirviṣāḥ sarpā yathā tārkṣyasya darśanāt । gaṅgāyā darśanāt tadvat sarvapāpaiḥ pramucyate ॥

अप्रतिष्ठाश्च ये केचिदधर्मशरणाश्च ये । तेषां प्रतिष्ठा गङ्गेह शरणं शर्म वर्म च ॥

apratiṣṭhāś ca ye ke cid adharmaśaraṇāś ca ye । teṣāṁ pratiṣṭhā gaṅgeha śaraṇaṁ śarma varma ca ॥

प्रकृष्टैरशुभैर्ग्रस्ताननेकैः पुरुषाधमान् । पततो नरके गङ्गा संश्रितान्प्रेत्य तारयेत् ॥

prakr̥ṣṭair aśubhair grastān anekaiḥ puruṣādhamān । patato narake gaṅgā saṁśritān pretya tārayet ॥

ते संविभक्ता मुनिभिर्नूनं देवैः सवासवैः । येऽभिगच्छन्ति सततं गङ्गामभिगतां सुरैः ॥

te saṁvibhaktā munibhir nūnaṁ devaiḥ savāsavaiḥ । ye ’bhigacchanti satataṁ gaṅgām abhigatāṁ suraiḥ ॥

विनयाचारहीनाश्च अशिवाश्च नराधमाः । ते भवन्ति शिवा विप्र ये वै गङ्गां समाश्रिताः ॥

vinayācārahīnāś ca aśivāś ca narādhamāḥ । te bhavanti śivā vipra ye vai gaṅgāṁ samāśritāḥ ॥

यथा सुराणाममृतं पितॄणां च यथा स्वधा । सुधा यथा च नागानां तथा गङ्गाजलं नृणाम् ॥

yathā surāṇām amr̥taṁ pitr̥̄ṇāṁ ca yathā svadhā । sudhā yathā ca nāgānāṁ tathā gaṅgājalaṁ nr̥ṇām ॥

उपासते यथा बाला मातरं क्षुधयार्दिताः । श्रेयस्कामास्तथा गङ्गामुपासन्तीह देहिनः ॥

upāsate yathā bālā mātaraṁ kṣudhayārditāḥ । śreyaskāmās tathā gaṅgām upāsantīha dehinaḥ ॥

स्वायंभुवं यथा स्थानं सर्वेषां श्रेष्ठमुच्यते । स्नातानां सरितां श्रेष्ठा गङ्गा तद्वदिहोच्यते ॥

svāyaṁbhuvaṁ yathā sthānaṁ sarveṣāṁ śreṣṭham ucyate । snātānāṁ saritāṁ śreṣṭhā gaṅgā tadvad ihocyate ॥

यथोपजीविनां धेनुर्देवादीनां धरा स्मृता । तथोपजीविनां गङ्गा सर्वप्राणभृतामिह ॥

yathopajīvināṁ dhenur devādīnāṁ dharā smr̥tā । tathopajīvināṁ gaṅgā sarvaprāṇabhr̥tām iha ॥

देवाः सोमार्कसंस्थानि यथा सत्रादिभिर्मखैः । अमृतान्युपजीवन्ति तथा गङ्गाजलं नराः ॥

devāḥ somārkasaṁsthāni yathā satrādibhir makhaiḥ । amr̥tāny upajīvanti tathā gaṅgājalaṁ narāḥ ॥

जाह्नवीपुलिनोत्थाभिः सिकताभिः समुक्षितः । मन्यते पुरुषोऽऽत्मानं दिविष्ठमिव शोभितम् ॥

jāhnavīpulinotthābhiḥ sikatābhiḥ samukṣitaḥ । manyate puruṣo ’’tmānaṁ diviṣṭham iva śobhitam ॥

जाह्नवीतीरसंभूतां मृदं मूर्ध्ना बिभर्ति यः । बिभर्ति रूपं सोऽर्कस्य तमोनाशात्सुनिर्मलम् ॥

jāhnavītīrasaṁbhūtāṁ mr̥daṁ mūrdhnā bibharti yaḥ । bibharti rūpaṁ so ’rkasya tamonāśāt sunirmalam ॥

गङ्गोर्मिभिरथो दिग्धः पुरुषं पवनो यदा । स्पृशते सोऽपि पाप्मानं सद्य एवापमार्जति ॥

gaṅgormibhir atho digdhaḥ puruṣaṁ pavano yadā । spr̥śate so ’pi pāpmānaṁ sadya evāpamārjati ॥

व्यसनैरभितप्तस्य नरस्य विनशिष्यतः । गङ्गादर्शनजा प्रीतिर्व्यसनान्यपकर्षति ॥

vyasanair abhitaptasya narasya vinaśiṣyataḥ । gaṅgādarśanajā prītir vyasanāny apakarṣati ॥

हंसारावैः कोकरवै रवैरन्यैश्च पक्षिणाम् । पस्पर्ध गङ्गा गन्धर्वान्पुलिनैश्च शिलोच्चयान् ॥

haṁsārāvaiḥ kokaravai ravair anyaiś ca pakṣiṇām । paspardha gaṅgā gandharvān pulinaiś ca śiloccayān ॥

हंसादिभिः सुबहुभिर्विविधैः पक्षिभिर्वृताम् । गङ्गां गोकुलसंबाधां दृष्ट्वा स्वर्गोऽपि विस्मृतः ॥

haṁsādibhiḥ subahubhir vividhaiḥ pakṣibhir vr̥tām । gaṅgāṁ gokulasaṁbādhāṁ dr̥ṣṭvā svargo ’pi vismr̥taḥ ॥

न सा प्रीतिर्दिविष्ठस्य सर्वकामानुपाश्नतः । अभवद्या परा प्रीतिर्गङ्गायाः पुलिने नृणाम् ॥

na sā prītir diviṣṭhasya sarvakāmān upāśnataḥ । abhavad yā parā prītir gaṅgāyāḥ puline nr̥ṇām ॥

वाङ्मनःकर्मजैर्ग्रस्तः पापैरपि पुमानिह । वीक्ष्य गङ्गां भवेत्पूतस्तत्र मे नास्ति संशयः ॥

vāṅmanaḥkarmajair grastaḥ pāpair api pumān iha । vīkṣya gaṅgāṁ bhavet pūtas tatra me nāsti saṁśayaḥ ॥

सप्तावरान्सप्त परान्पितॄंस्तेभ्यश्च ये परे । पुमांस्तारयते गङ्गां वीक्ष्य स्पृष्ट्वावगाह्य च ॥

saptāvarān sapta parān pitr̥̄ṁs tebhyaś ca ye pare । pumāṁs tārayate gaṅgāṁ vīkṣya spr̥ṣṭvāvagāhya ca ॥

श्रुताभिलषिता दृष्टा स्पृष्टा पीतावगाहिता । गङ्गा तारयते नॄणामुभौ वंशौ विशेषतः ॥

śrutābhilaṣitā dr̥ṣṭā spr̥ṣṭā pītāvagāhitā । gaṅgā tārayate nr̥̄ṇām ubhau vaṁśau viśeṣataḥ ॥

दर्शनात्स्पर्शनात्पानात्तथा गङ्गेति कीर्तनात् । पुनात्यपुण्यान्पुरुषाञ्शतशोऽथ सहस्रशः ॥

darśanāt sparśanāt pānāt tathā gaṅgeti kīrtanāt । punāty apuṇyān puruṣāñ śataśo ’tha sahasraśaḥ ॥

य इच्छेत्सफलं जन्म जीवितं श्रुतमेव च । स पितॄंस्तर्पयेद्गङ्गामभिगम्य सुरांस्तथा ॥

ya icchet saphalaṁ janma jīvitaṁ śrutam eva ca । sa pitr̥̄ṁs tarpayed gaṅgām abhigamya surāṁs tathā ॥

न सुतैर्न च वित्तेन कर्मणा न च तत्फलम् । प्राप्नुयात्पुरुषोऽत्यन्तं गङ्गां प्राप्य यदाप्नुयात् ॥

na sutair na ca vittena karmaṇā na ca tat phalam । prāpnuyāt puruṣo ’tyantaṁ gaṅgāṁ prāpya yad āpnuyāt ॥

जात्यन्धैरिह तुल्यास्ते मृतैः पङ्गुभिरेव च । समर्था ये न पश्यन्ति गङ्गां पुण्यजलां शिवाम् ॥

jātyandhair iha tulyās te mr̥taiḥ paṅgubhir eva ca । samarthā ye na paśyanti gaṅgāṁ puṇyajalāṁ śivām ॥

भूतभव्यभविष्यज्ञैर्महर्षिभिरुपस्थिताम् । देवैः सेन्द्रैश्च को गङ्गां नोपसेवेत मानवः ॥

bhūtabhavyabhaviṣyajñair maharṣibhir upasthitām । devaiḥ sendraiś ca ko gaṅgāṁ nopaseveta mānavaḥ ॥

वानप्रस्थैर्गृहस्थैश्च यतिभिर्ब्रह्मचारिभिः । विद्यावद्भिः श्रितां गङ्गां पुमान्को नाम नाश्रयेत् ॥

vānaprasthair gr̥hasthaiś ca yatibhir brahmacāribhiḥ । vidyāvadbhiḥ śritāṁ gaṅgāṁ pumān ko nāma nāśrayet ॥

उत्क्रामद्भिश्च यः प्राणैः प्रयतः शिष्टसंमतः । चिन्तयेन्मनसा गङ्गां स गतिं परमां लभेत् ॥

utkrāmadbhiś ca yaḥ prāṇaiḥ prayataḥ śiṣṭasaṁmataḥ । cintayen manasā gaṅgāṁ sa gatiṁ paramāṁ labhet ॥

न भयेभ्यो भयं तस्य न पापेभ्यो न राजतः । आ देहपतनाद्गङ्गामुपास्ते यः पुमानिह ॥

na bhayebhyo bhayaṁ tasya na pāpebhyo na rājataḥ । ā dehapatanād gaṅgām upāste yaḥ pumān iha ॥

गगनाद्यां महापुण्यां पतन्तीं वै महेश्वरः । दधार शिरसा देवीं तामेव दिवि सेवते ॥

gaganād yāṁ mahāpuṇyāṁ patantīṁ vai maheśvaraḥ । dadhāra śirasā devīṁ tām eva divi sevate ॥

अलंकृतास्त्रयो लोकाः पथिभिर्विमलैस्त्रिभिः । यस्तु तस्या जलं सेवेत्कृतकृत्यः पुमान्भवेत् ॥

alaṁkr̥tās trayo lokāḥ pathibhir vimalais tribhiḥ । yas tu tasyā jalaṁ sevet kr̥takr̥tyaḥ pumān bhavet ॥

दिवि ज्योतिर्यथादित्यः पितॄणां चैव चन्द्रमाः । देवेशश्च यथा नॄणां गङ्गेह सरितां तथा ॥

divi jyotir yathādityaḥ pitr̥̄ṇāṁ caiva candramāḥ । deveśaś ca yathā nr̥̄ṇāṁ gaṅgeha saritāṁ tathā ॥

मात्रा पित्रा सुतैर्दारैर्वियुक्तस्य धनेन वा । न भवेद्धि तथा दुःखं यथा गङ्गावियोगजम् ॥

mātrā pitrā sutair dārair viyuktasya dhanena vā । na bhaved dhi tathā duḥkhaṁ yathā gaṅgāviyogajam ॥

नारण्यैर्नेष्टविषयैर्न सुतैर्न धनागमैः । तथा प्रसादो भवति गङ्गां वीक्ष्य यथा नृणाम् ॥

nāraṇyair neṣṭaviṣayair na sutair na dhanāgamaiḥ । tathā prasādo bhavati gaṅgāṁ vīkṣya yathā nr̥ṇām ॥

पूर्णमिन्दुं यथा दृष्ट्वा नृणां दृष्टिः प्रसीदति । गङ्गां त्रिपथगां दृष्ट्वा तथा दृष्टिः प्रसीदति ॥

pūrṇam induṁ yathā dr̥ṣṭvā nr̥ṇāṁ dr̥ṣṭiḥ prasīdati । gaṅgāṁ tripathagāṁ dr̥ṣṭvā tathā dr̥ṣṭiḥ prasīdati ॥

तद्भावस्तद्गतमनास्तन्निष्ठस्तत्परायणः । गङ्गां योऽनुगतो भक्त्या स तस्याः प्रियतां व्रजेत् ॥

tadbhāvas tadgatamanās tanniṣṭhas tatparāyaṇaḥ । gaṅgāṁ yo ’nugato bhaktyā sa tasyāḥ priyatāṁ vrajet ॥

भूःस्थैः खस्थैर्दिविष्ठैश्च भूतैरुच्चावचैरपि । गङ्गा विगाह्या सततमेतत्कार्यतमं सताम् ॥

bhūḥsthaiḥ khasthair diviṣṭhaiś ca bhūtair uccāvacair api । gaṅgā vigāhyā satatam etat kāryatamaṁ satām ॥

त्रिषु लोकेषु पुण्यत्वाद्गङ्गायाः प्रथितं यशः । यत्पुत्रान्सगरस्यैषा भस्माख्याननयद्दिवम् ॥

triṣu lokeṣu puṇyatvād gaṅgāyāḥ prathitaṁ yaśaḥ । yat putrān sagarasyaiṣā bhasmākhyān anayad divam ॥

वाय्वीरिताभिः सुमहास्वनाभि;र्द्रुताभिरत्यर्थसमुच्छ्रिताभिः । गङ्गोर्मिभिर्भानुमतीभिरिद्धः; सहस्ररश्मिप्रतिमो विभाति ॥

vāyvīritābhiḥ sumahāsvanābhir; drutābhir atyarthasamucchritābhiḥ । gaṅgormibhir bhānumatībhir iddhaḥ; sahasraraśmipratimo vibhāti ॥

पयस्विनीं घृतिनीमत्युदारां; समृद्धिनीं वेगिनीं दुर्विगाह्याम् । गङ्गां गत्वा यैः शरीरं विसृष्टं; गता धीरास्ते विबुधैः समत्वम् ॥

payasvinīṁ ghr̥tinīm atyudārāṁ; samr̥ddhinīṁ veginīṁ durvigāhyām । gaṅgāṁ gatvā yaiḥ śarīraṁ visr̥ṣṭaṁ; gatā dhīrās te vibudhaiḥ samatvam ॥

अन्धाञ्जडान्द्रव्यहीनांश्च गङ्गा; यशस्विनी बृहती विश्वरूपा । देवैः सेन्द्रैर्मुनिभिर्मानवैश्च; निषेविता सर्वकामैर्युनक्ति ॥

andhāñ jaḍān dravyahīnāṁś ca gaṅgā; yaśasvinī br̥hatī viśvarūpā । devaiḥ sendrair munibhir mānavaiś ca; niṣevitā sarvakāmair yunakti ॥

ऊर्जावतीं मधुमतीं महापुण्यां त्रिवर्त्मगाम् । त्रिलोकगोप्त्रीं ये गङ्गां संश्रितास्ते दिवं गताः ॥

ūrjāvatīṁ madhumatīṁ mahāpuṇyāṁ trivartmagām । trilokagoptrīṁ ye gaṅgāṁ saṁśritās te divaṁ gatāḥ ॥

यो वत्स्यति द्रक्ष्यति वापि मर्त्य;स्तस्मै प्रयच्छन्ति सुखानि देवाः । तद्भाविताः स्पर्शने दर्शने य;स्तस्मै देवा गतिमिष्टां दिशन्ति ॥

yo vatsyati drakṣyati vāpi martyas; tasmai prayacchanti sukhāni devāḥ । tadbhāvitāḥ sparśane darśane yas; tasmai devā gatim iṣṭāṁ diśanti ॥

दक्षां पृथ्वीं बृहतीं विप्रकृष्टां; शिवामृतां सुरसां सुप्रसन्नाम् । विभावरीं सर्वभूतप्रतिष्ठां; गङ्गां गता ये त्रिदिवं गतास्ते ॥

dakṣāṁ pr̥thvīṁ br̥hatīṁ viprakr̥ṣṭāṁ; śivām r̥tāṁ surasāṁ suprasannām । vibhāvarīṁ sarvabhūtapratiṣṭhāṁ; gaṅgāṁ gatā ye tridivaṁ gatās te ॥

ख्यातिर्यस्याः खं दिवं गां च नित्यं; पुरा दिशो विदिशश्चावतस्थे । तस्या जलं सेव्य सरिद्वराया; मर्त्याः सर्वे कृतकृत्या भवन्ति ॥

khyātir yasyāḥ khaṁ divaṁ gāṁ ca nityaṁ; purā diśo vidiśaś cāvatasthe । tasyā jalaṁ sevya saridvarāyā; martyāḥ sarve kr̥takr̥tyā bhavanti ॥

इयं गङ्गेति नियतं प्रतिष्ठा; गुहस्य रुक्मस्य च गर्भयोषा । प्रातस्त्रिमार्गा घृतवहा विपाप्मा; गङ्गावतीर्णा वियतो विश्वतोया ॥

iyaṁ gaṅgeti niyataṁ pratiṣṭhā; guhasya rukmasya ca garbhayoṣā । prātas trimārgā ghr̥tavahā vipāpmā; gaṅgāvatīrṇā viyato viśvatoyā ॥

सुतावनीध्रस्य हरस्य भार्या; दिवो भुवश्चापि कक्ष्यानुरूपा । भव्या पृथिव्या भाविनी भाति राज;न्गङ्गा लोकानां पुण्यदा वै त्रयाणाम् ॥

sutāvanīdhrasya harasya bhāryā; divo bhuvaś cāpi kakṣyānurūpā । bhavyā pr̥thivyā bhāvinī bhāti rājan; gaṅgā lokānāṁ puṇyadā vai trayāṇām ॥

मधुप्रवाहा घृतरागोद्धृताभि;र्महोर्मिभिः शोभिता ब्राह्मणैश्च । दिवश्च्युता शिरसात्ता भवेन; गङ्गावनीध्रास्त्रिदिवस्य माला ॥

madhupravāhā ghr̥tarāgoddhr̥tābhir; mahormibhiḥ śobhitā brāhmaṇaiś ca । divaś cyutā śirasāttā bhavena; gaṅgāvanīdhrās tridivasya mālā ॥

योनिर्वरिष्ठा विरजा वितन्वी; शुष्मा इरा वारिवहा यशोदा । विश्वावती चाकृतिरिष्टिरिद्धा; गङ्गोक्षितानां भुवनस्य पन्थाः ॥

yonir variṣṭhā virajā vitanvī; śuṣmā irā vārivahā yaśodā । viśvāvatī cākr̥tir iṣṭir iddhā; gaṅgokṣitānāṁ bhuvanasya panthāḥ ॥

क्षान्त्या मह्या गोपने धारणे च; दीप्त्या कृशानोस्तपनस्य चैव । तुल्या गङ्गा संमता ब्राह्मणानां; गुहस्य ब्रह्मण्यतया च नित्यम् ॥

kṣāntyā mahyā gopane dhāraṇe ca; dīptyā kr̥śānos tapanasya caiva । tulyā gaṅgā saṁmatā brāhmaṇānāṁ; guhasya brahmaṇyatayā ca nityam ॥

ऋषिष्टुतां विष्णुपदीं पुराणीं; सुपुण्यतोयां मनसापि लोके । सर्वात्मना जाह्नवीं ये प्रपन्ना;स्ते ब्रह्मणः सदनं संप्रयाताः ॥

r̥ṣiṣṭutāṁ viṣṇupadīṁ purāṇīṁ; supuṇyatoyāṁ manasāpi loke । sarvātmanā jāhnavīṁ ye prapannās; te brahmaṇaḥ sadanaṁ saṁprayātāḥ ॥

लोकानिमान्नयति या जननीव पुत्रा;न्सर्वात्मना सर्वगुणोपपन्ना । स्वस्थानमिष्टमिह ब्राह्ममभीप्समानै;र्गङ्गा सदैवात्मवशैरुपास्या ॥

lokān imān nayati yā jananīva putrān; sarvātmanā sarvaguṇopapannā । svasthānam iṣṭam iha brāhmam abhīpsamānair; gaṅgā sadaivātmavaśair upāsyā ॥

उस्रां जुष्टां मिषतीं विश्वतोया;मिरां वज्रीं रेवतीं भूधराणाम् । शिष्टाश्रयाममृतां ब्रह्मकान्तां; गङ्गां श्रयेदात्मवान्सिद्धिकामः ॥

usrāṁ juṣṭāṁ miṣatīṁ viśvatoyām; irāṁ vajrīṁ revatīṁ bhūdharāṇām । śiṣṭāśrayām amr̥tāṁ brahmakāntāṁ; gaṅgāṁ śrayed ātmavān siddhikāmaḥ ॥

प्रसाद्य देवान्सविभून्समस्ता;न्भगीरथस्तपसोग्रेण गङ्गाम् । गामानयत्तामभिगम्य शश्व;न्पुमान्भयं नेह नामुत्र विद्यात् ॥

prasādya devān savibhūn samastān; bhagīrathas tapasogreṇa gaṅgām । gām ānayat tām abhigamya śaśvan; pumān bhayaṁ neha nāmutra vidyāt ॥

उदाहृतः सर्वथा ते गुणानां; मयैकदेशः प्रसमीक्ष्य बुद्ध्या । शक्तिर्न मे काचिदिहास्ति वक्तुं; गुणान्सर्वान्परिमातुं तथैव ॥

udāhr̥taḥ sarvathā te guṇānāṁ; mayaikadeśaḥ prasamīkṣya buddhyā । śaktir na me kā cid ihāsti vaktuṁ; guṇān sarvān parimātuṁ tathaiva ॥

मेरोः समुद्रस्य च सर्वरत्नैः; संख्योपलानामुदकस्य वापि । वक्तुं शक्यं नेह गङ्गाजलानां; गुणाख्यानं परिमातुं तथैव ॥

meroḥ samudrasya ca sarvaratnaiḥ; saṁkhyopalānām udakasya vāpi । vaktuṁ śakyaṁ neha gaṅgājalānāṁ; guṇākhyānaṁ parimātuṁ tathaiva ॥

तस्मादिमान्परया श्रद्धयोक्ता;न्गुणान्सर्वाञ्जाह्नवीजांस्तथैव । भजेद्वाचा मनसा कर्मणा च; भक्त्या युक्तः परया श्रद्दधानः ॥

tasmād imān parayā śraddhayoktān; guṇān sarvāñ jāhnavījāṁs tathaiva । bhajed vācā manasā karmaṇā ca; bhaktyā yuktaḥ parayā śraddadhānaḥ ॥

लोकानिमांस्त्रीन्यशसा वितत्य; सिद्धिं प्राप्य महतीं तां दुरापाम् । गङ्गाकृतानचिरेणैव लोका;न्यथेष्टमिष्टान्विचरिष्यसि त्वम् ॥

lokān imāṁs trīn yaśasā vitatya; siddhiṁ prāpya mahatīṁ tāṁ durāpām । gaṅgākr̥tān acireṇaiva lokān; yatheṣṭam iṣṭān vicariṣyasi tvam ॥

तव मम च गुणैर्महानुभावा; जुषतु मतिं सततं स्वधर्मयुक्तैः । अभिगतजनवत्सला हि गङ्गा; भजति युनक्ति सुखैश्च भक्तिमन्तम् ॥

tava mama ca guṇair mahānubhāvā; juṣatu matiṁ satataṁ svadharmayuktaiḥ । abhigatajanavatsalā hi gaṅgā; bhajati yunakti sukhaiś ca bhaktimantam ॥

भीष्म उवाच । इति परममतिर्गुणाननेका;ञ्शिलरतये त्रिपथानुयोगरूपान् । बहुविधमनुशास्य तथ्यरूपा;न्गगनतलं द्युतिमान्विवेश सिद्धः ॥

bhīṣma uvāca । iti paramamatir guṇān anekāñ; śilarataye tripathānuyogarūpān । bahuvidham anuśāsya tathyarūpān; gaganatalaṁ dyutimān viveśa siddhaḥ ॥

शिलवृत्तिस्तु सिद्धस्य वाक्यैः संबोधितस्तदा । गङ्गामुपास्य विधिवत्सिद्धिं प्राप्तः सुदुर्लभाम् ॥

śilavr̥ttis tu siddhasya vākyaiḥ saṁbodhitas tadā । gaṅgām upāsya vidhivat siddhiṁ prāptaḥ sudurlabhām ॥

तस्मात्त्वमपि कौन्तेय भक्त्या परमया युतः । गङ्गामभ्येहि सततं प्राप्स्यसे सिद्धिमुत्तमाम् ॥

tasmāt tvam api kaunteya bhaktyā paramayā yutaḥ । gaṅgām abhyehi satataṁ prāpsyase siddhim uttamām ॥

वैशंपायन उवाच । श्रुत्वेतिहासं भीष्मोक्तं गङ्गायाः स्तवसंयुतम् । युधिष्ठिरः परां प्रीतिमगच्छद्भ्रातृभिः सह ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । śrutvetihāsaṁ bhīṣmoktaṁ gaṅgāyāḥ stavasaṁyutam । yudhiṣṭhiraḥ parāṁ prītim agacchad bhrātr̥bhiḥ saha ॥

इतिहासमिमं पुण्यं शृणुयाद्यः पठेत वा । गङ्गायाः स्तवसंयुक्तं स मुच्येत्सर्वकिल्बिषैः ॥

itihāsam imaṁ puṇyaṁ śr̥ṇuyād yaḥ paṭheta vā । gaṅgāyāḥ stavasaṁyuktaṁ sa mucyet sarvakilbiṣaiḥ ॥