Adhyāya 2

युधिष्ठिर उवाच । पितामह महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद । श्रुतं मे महदाख्यानमिदं मतिमतां वर ॥

yudhiṣṭhira uvāca । pitāmaha mahāprājña sarvaśāstraviśārada । śrutaṁ me mahad ākhyānam idaṁ matimatāṁ vara ॥

भूयस्तु श्रोतुमिच्छामि धर्मार्थसहितं नृप । कथ्यमानं त्वया किंचित्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥

bhūyas tu śrotum icchāmi dharmārthasahitaṁ nr̥pa । kathyamānaṁ tvayā kiṁ cit tan me vyākhyātum arhasi ॥

केन मृत्युर्गृहस्थेन धर्ममाश्रित्य निर्जितः । इत्येतत्सर्वमाचक्ष्व तत्त्वेन मम पार्थिव ॥

kena mr̥tyur gr̥hasthena dharmam āśritya nirjitaḥ । ity etat sarvam ācakṣva tattvena mama pārthiva ॥

भीष्म उवाच । अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । यथा मृत्युर्गृहस्थेन धर्ममाश्रित्य निर्जितः ॥

bhīṣma uvāca । atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । yathā mr̥tyur gr̥hasthena dharmam āśritya nirjitaḥ ॥

मनोः प्रजापते राजन्निक्ष्वाकुरभवत्सुतः । तस्य पुत्रशतं जज्ञे नृपतेः सूर्यवर्चसः ॥

manoḥ prajāpate rājann ikṣvākur abhavat sutaḥ । tasya putraśataṁ jajñe nr̥pateḥ sūryavarcasaḥ ॥

दशमस्तस्य पुत्रस्तु दशाश्वो नाम भारत । माहिष्मत्यामभूद्राजा धर्मात्मा सत्यविक्रमः ॥

daśamas tasya putras tu daśāśvo nāma bhārata । māhiṣmatyām abhūd rājā dharmātmā satyavikramaḥ ॥

दशाश्वस्य सुतस्त्वासीद्राजा परमधार्मिकः । सत्ये तपसि दाने च यस्य नित्यं रतं मनः ॥

daśāśvasya sutas tv āsīd rājā paramadhārmikaḥ । satye tapasi dāne ca yasya nityaṁ rataṁ manaḥ ॥

मदिराश्व इति ख्यातः पृथिव्यां पृथिवीपतिः । धनुर्वेदे च वेदे च निरतो योऽभवत्सदा ॥

madirāśva iti khyātaḥ pr̥thivyāṁ pr̥thivīpatiḥ । dhanurvede ca vede ca nirato yo ’bhavat sadā ॥

मदिराश्वस्य पुत्रस्तु द्युतिमान्नाम पार्थिवः । महाभागो महातेजा महासत्त्वो महाबलः ॥

madirāśvasya putras tu dyutimān nāma pārthivaḥ । mahābhāgo mahātejā mahāsattvo mahābalaḥ ॥

पुत्रो द्युतिमतस्त्वासीत्सुवीरो नाम पार्थिवः । धर्मात्मा कोशवांश्चापि देवराज इवापरः ॥

putro dyutimatas tv āsīt suvīro nāma pārthivaḥ । dharmātmā kośavāṁś cāpi devarāja ivāparaḥ ॥

सुवीरस्य तु पुत्रोऽभूत्सर्वसंग्रामदुर्जयः । दुर्जयेत्यभिविख्यातः सर्वशास्त्रविशारदः ॥

suvīrasya tu putro ’bhūt sarvasaṁgrāmadurjayaḥ । durjayety abhivikhyātaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ ॥

दुर्जयस्येन्द्रवपुषः पुत्रोऽग्निसदृशद्युतिः । दुर्योधनो नाम महान्राजासीद्राजसत्तम ॥

durjayasyendravapuṣaḥ putro ’gnisadr̥śadyutiḥ । duryodhano nāma mahān rājāsīd rājasattama ॥

तस्येन्द्रसमवीर्यस्य संग्रामेष्वनिवर्तिनः । विषयश्च प्रभावश्च तुल्यमेवाभ्यवर्तत ॥

tasyendrasamavīryasya saṁgrāmeṣv anivartinaḥ । viṣayaś ca prabhāvaś ca tulyam evābhyavartata ॥

रत्नैर्धनैश्च पशुभिः सस्यैश्चापि पृथग्विधैः । नगरं विषयश्चास्य प्रतिपूर्णं तदाभवत् ॥

ratnair dhanaiś ca paśubhiḥ sasyaiś cāpi pr̥thagvidhaiḥ । nagaraṁ viṣayaś cāsya pratipūrṇaṁ tadābhavat ॥

न तस्य विषये चाभूत्कृपणो नापि दुर्गतः । व्याधितो वा कृशो वापि तस्मिन्नाभून्नरः क्वचित् ॥

na tasya viṣaye cābhūt kr̥paṇo nāpi durgataḥ । vyādhito vā kr̥śo vāpi tasmin nābhūn naraḥ kva cit ॥

सुदक्षिणो मधुरवागनसूयुर्जितेन्द्रियः । धर्मात्मा चानृशंसश्च विक्रान्तोऽथाविकत्थनः ॥

sudakṣiṇo madhuravāg anasūyur jitendriyaḥ । dharmātmā cānr̥śaṁsaś ca vikrānto ’thāvikatthanaḥ ॥

यज्वा वदान्यो मेधावी ब्रह्मण्यः सत्यसंगरः । न चावमन्ता दाता च वेदवेदाङ्गपारगः ॥

yajvā vadānyo medhāvī brahmaṇyaḥ satyasaṁgaraḥ । na cāvamantā dātā ca vedavedāṅgapāragaḥ ॥

तं नर्मदा देवनदी पुण्या शीतजला शिवा । चकमे पुरुषश्रेष्ठं स्वेन भावेन भारत ॥

taṁ narmadā devanadī puṇyā śītajalā śivā । cakame puruṣaśreṣṭhaṁ svena bhāvena bhārata ॥

तस्य जज्ञे तदा नद्यां कन्या राजीवलोचना । नाम्ना सुदर्शना राजन्रूपेण च सुदर्शना ॥

tasya jajñe tadā nadyāṁ kanyā rājīvalocanā । nāmnā sudarśanā rājan rūpeṇa ca sudarśanā ॥

तादृग्रूपा न नारीषु भूतपूर्वा युधिष्ठिर । दुर्योधनसुता यादृगभवद्वरवर्णिनी ॥

tādr̥grūpā na nārīṣu bhūtapūrvā yudhiṣṭhira । duryodhanasutā yādr̥g abhavad varavarṇinī ॥

तामग्निश्चकमे साक्षाद्राजकन्यां सुदर्शनाम् । भूत्वा च ब्राह्मणः साक्षाद्वरयामास तं नृपम् ॥

tām agniś cakame sākṣād rājakanyāṁ sudarśanām । bhūtvā ca brāhmaṇaḥ sākṣād varayām āsa taṁ nr̥pam ॥

दरिद्रश्चासवर्णश्च ममायमिति पार्थिवः । न दित्सति सुतां तस्मै तां विप्राय सुदर्शनाम् ॥

daridraś cāsavarṇaś ca mamāyam iti pārthivaḥ । na ditsati sutāṁ tasmai tāṁ viprāya sudarśanām ॥

ततोऽस्य वितते यज्ञे नष्टोऽभूद्धव्यवाहनः । ततो दुर्योधनो राजा वाक्यमाहर्त्विजस्तदा ॥

tato ’sya vitate yajñe naṣṭo ’bhūd dhavyavāhanaḥ । tato duryodhano rājā vākyam āhartvijas tadā ॥

दुष्कृतं मम किं नु स्याद्भवतां वा द्विजर्षभाः । येन नाशं जगामाग्निः कृतं कुपुरुषेष्विव ॥

duṣkr̥taṁ mama kiṁ nu syād bhavatāṁ vā dvijarṣabhāḥ । yena nāśaṁ jagāmāgniḥ kr̥taṁ kupuruṣeṣv iva ॥

न ह्यल्पं दुष्कृतं नोऽस्ति येनाग्निर्नाशमागतः । भवतां वाथ वा मह्यं तत्त्वेनैतद्विमृश्यताम् ॥

na hy alpaṁ duṣkr̥taṁ no ’sti yenāgnir nāśam āgataḥ । bhavatāṁ vātha vā mahyaṁ tattvenaitad vimr̥śyatām ॥

एतद्राज्ञो वचः श्रुत्वा विप्रास्ते भरतर्षभ । नियता वाग्यताश्चैव पावकं शरणं ययुः ॥

etad rājño vacaḥ śrutvā viprās te bharatarṣabha । niyatā vāgyatāś caiva pāvakaṁ śaraṇaṁ yayuḥ ॥

तान्दर्शयामास तदा भगवान्हव्यवाहनः । स्वं रूपं दीप्तिमत्कृत्वा शरदर्कसमद्युतिः ॥

tān darśayām āsa tadā bhagavān havyavāhanaḥ । svaṁ rūpaṁ dīptimat kr̥tvā śaradarkasamadyutiḥ ॥

ततो महात्मा तानाह दहनो ब्राह्मणर्षभान् । वरयाम्यात्मनोऽर्थाय दुर्योधनसुतामिति ॥

tato mahātmā tān āha dahano brāhmaṇarṣabhān । varayāmy ātmano ’rthāya duryodhanasutām iti ॥

ततस्ते काल्यमुत्थाय तस्मै राज्ञे न्यवेदयन् । ब्राह्मणा विस्मिताः सर्वे यदुक्तं चित्रभानुना ॥

tatas te kālyam utthāya tasmai rājñe nyavedayan । brāhmaṇā vismitāḥ sarve yad uktaṁ citrabhānunā ॥

ततः स राजा तच्छ्रुत्वा वचनं ब्रह्मवादिनाम् । अवाप्य परमं हर्षं तथेति प्राह बुद्धिमान् ॥

tataḥ sa rājā tac chrutvā vacanaṁ brahmavādinām । avāpya paramaṁ harṣaṁ tatheti prāha buddhimān ॥

प्रायाचत नृपः शुल्कं भगवन्तं विभावसुम् । नित्यं सांनिध्यमिह ते चित्रभानो भवेदिति । तमाह भगवानग्निरेवमस्त्विति पार्थिवम् ॥

prāyācata nr̥paḥ śulkaṁ bhagavantaṁ vibhāvasum । nityaṁ sāṁnidhyam iha te citrabhāno bhaved iti । tam āha bhagavān agnir evam astv iti pārthivam ॥

ततः सांनिध्यमध्यापि माहिष्मत्यां विभावसोः । दृष्टं हि सहदेवेन दिशो विजयता तदा ॥

tataḥ sāṁnidhyam adhyāpi māhiṣmatyāṁ vibhāvasoḥ । dr̥ṣṭaṁ hi sahadevena diśo vijayatā tadā ॥

ततस्तां समलंकृत्य कन्यामहतवाससम् । ददौ दुर्योधनो राजा पावकाय महात्मने ॥

tatas tāṁ samalaṁkr̥tya kanyām ahatavāsasam । dadau duryodhano rājā pāvakāya mahātmane ॥

प्रतिजग्राह चाग्निस्तां राजपुत्रीं सुदर्शनाम् । विधिना वेददृष्टेन वसोर्धारामिवाध्वरे ॥

pratijagrāha cāgnis tāṁ rājaputrīṁ sudarśanām । vidhinā vedadr̥ṣṭena vasor dhārām ivādhvare ॥

तस्या रूपेण शीलेन कुलेन वपुषा श्रिया । अभवत्प्रीतिमानग्निर्गर्भं तस्यां समादधे ॥

tasyā rūpeṇa śīlena kulena vapuṣā śriyā । abhavat prītimān agnir garbhaṁ tasyāṁ samādadhe ॥

तस्यां समभवत्पुत्रो नाम्नाग्नेयः सुदर्शनः । शिशुरेवाध्यगात्सर्वं स च ब्रह्म सनातनम् ॥

tasyāṁ samabhavat putro nāmnāgneyaḥ sudarśanaḥ । śiśur evādhyagāt sarvaṁ sa ca brahma sanātanam ॥

अथौघवान्नाम नृपो नृगस्यासीत्पितामहः । तस्याप्योघवती कन्या पुत्रश्चौघरथोऽभवत् ॥

athaughavān nāma nr̥po nr̥gasyāsīt pitāmahaḥ । tasyāpy oghavatī kanyā putraś caugharatho ’bhavat ॥

तामोघवान्ददौ तस्मै स्वयमोघवतीं सुताम् । सुदर्शनाय विदुषे भार्यार्थे देवरूपिणीम् ॥

tām oghavān dadau tasmai svayam oghavatīṁ sutām । sudarśanāya viduṣe bhāryārthe devarūpiṇīm ॥

स गृहस्थाश्रमरतस्तया सह सुदर्शनः । कुरुक्षेत्रेऽवसद्राजन्नोघवत्या समन्वितः ॥

sa gr̥hasthāśramaratas tayā saha sudarśanaḥ । kurukṣetre ’vasad rājann oghavatyā samanvitaḥ ॥

गृहस्थश्चावजेष्यामि मृत्युमित्येव स प्रभो । प्रतिज्ञामकरोद्धीमान्दीप्ततेजा विशां पते ॥

gr̥hasthaś cāvajeṣyāmi mr̥tyum ity eva sa prabho । pratijñām akarod dhīmān dīptatejā viśāṁ pate ॥

तामथौघवतीं राजन्स पावकसुतोऽब्रवीत् । अतिथेः प्रतिकूलं ते न कर्तव्यं कथंचन ॥

tām athaughavatīṁ rājan sa pāvakasuto ’bravīt । atitheḥ pratikūlaṁ te na kartavyaṁ kathaṁ cana ॥

येन येन च तुष्येत नित्यमेव त्वयातिथिः । अप्यात्मनः प्रदानेन न ते कार्या विचारणा ॥

yena yena ca tuṣyeta nityam eva tvayātithiḥ । apy ātmanaḥ pradānena na te kāryā vicāraṇā ॥

एतद्व्रतं मम सदा हृदि संपरिवर्तते । गृहस्थानां हि सुश्रोणि नातिथेर्विद्यते परम् ॥

etad vrataṁ mama sadā hr̥di saṁparivartate । gr̥hasthānāṁ hi suśroṇi nātither vidyate param ॥

प्रमाणं यदि वामोरु वचस्ते मम शोभने । इदं वचनमव्यग्रा हृदि त्वं धारयेः सदा ॥

pramāṇaṁ yadi vāmoru vacas te mama śobhane । idaṁ vacanam avyagrā hr̥di tvaṁ dhārayeḥ sadā ॥

निष्क्रान्ते मयि कल्याणि तथा संनिहितेऽनघे । नातिथिस्तेऽवमन्तव्यः प्रमाणं यद्यहं तव ॥

niṣkrānte mayi kalyāṇi tathā saṁnihite ’naghe । nātithis te ’vamantavyaḥ pramāṇaṁ yady ahaṁ tava ॥

तमब्रवीदोघवती यता मूर्ध्नि कृताञ्जलिः । न मे त्वद्वचनात्किंचिदकर्तव्यं कथंचन ॥

tam abravīd oghavatī yatā mūrdhni kr̥tāñjaliḥ । na me tvadvacanāt kiṁ cid akartavyaṁ kathaṁ cana ॥

जिगीषमाणं तु गृहे तदा मृत्युः सुदर्शनम् । पृष्ठतोऽन्वगमद्राजन्रन्ध्रान्वेषी तदा सदा ॥

jigīṣamāṇaṁ tu gr̥he tadā mr̥tyuḥ sudarśanam । pr̥ṣṭhato ’nvagamad rājan randhrānveṣī tadā sadā ॥

इध्मार्थं तु गते तस्मिन्नग्निपुत्रे सुदर्शने । अतिथिर्ब्राह्मणः श्रीमांस्तामाहौघवतीं तदा ॥

idhmārthaṁ tu gate tasminn agniputre sudarśane । atithir brāhmaṇaḥ śrīmāṁs tām āhaughavatīṁ tadā ॥

आतिथ्यं दत्तमिच्छामि त्वयाद्य वरवर्णिनि । प्रमाणं यदि धर्मस्ते गृहस्थाश्रमसंमतः ॥

ātithyaṁ dattam icchāmi tvayādya varavarṇini । pramāṇaṁ yadi dharmas te gr̥hasthāśramasaṁmataḥ ॥

इत्युक्ता तेन विप्रेण राजपुत्री यशस्विनी । विधिना प्रतिजग्राह वेदोक्तेन विशां पते ॥

ity uktā tena vipreṇa rājaputrī yaśasvinī । vidhinā pratijagrāha vedoktena viśāṁ pate ॥

आसनं चैव पाद्यं च तस्मै दत्त्वा द्विजातये । प्रोवाचौघवती विप्रं केनार्थः किं ददामि ते ॥

āsanaṁ caiva pādyaṁ ca tasmai dattvā dvijātaye । provācaughavatī vipraṁ kenārthaḥ kiṁ dadāmi te ॥

तामब्रवीत्ततो विप्रो राजपुत्रीं सुदर्शनाम् । त्वया ममार्थः कल्याणि निर्विशङ्के तदाचर ॥

tām abravīt tato vipro rājaputrīṁ sudarśanām । tvayā mamārthaḥ kalyāṇi nirviśaṅke tad ācara ॥

यदि प्रमाणं धर्मस्ते गृहस्थाश्रमसंमतः । प्रदानेनात्मनो राज्ञि कर्तुमर्हसि मे प्रियम् ॥

yadi pramāṇaṁ dharmas te gr̥hasthāśramasaṁmataḥ । pradānenātmano rājñi kartum arhasi me priyam ॥

तथा संछन्द्यमानोऽन्यैरीप्सितैर्नृपकन्यया । नान्यमात्मप्रदानात्स तस्या वव्रे वरं द्विजः ॥

tathā saṁchandyamāno ’nyair īpsitair nr̥pakanyayā । nānyam ātmapradānāt sa tasyā vavre varaṁ dvijaḥ ॥

सा तु राजसुता स्मृत्वा भर्तुर्वचनमादितः । तथेति लज्जमाना सा तमुवाच द्विजर्षभम् ॥

sā tu rājasutā smr̥tvā bhartur vacanam āditaḥ । tatheti lajjamānā sā tam uvāca dvijarṣabham ॥

ततो रहः स विप्रर्षिः सा चैवोपविवेश ह । संस्मृत्य भर्तुर्वचनं गृहस्थाश्रमकाङ्क्षिणः ॥

tato rahaḥ sa viprarṣiḥ sā caivopaviveśa ha । saṁsmr̥tya bhartur vacanaṁ gr̥hasthāśramakāṅkṣiṇaḥ ॥

अथेध्मान्समुपादाय स पावकिरुपागमत् । मृत्युना रौद्रभावेन नित्यं बन्धुरिवान्वितः ॥

athedhmān samupādāya sa pāvakir upāgamat । mr̥tyunā raudrabhāvena nityaṁ bandhur ivānvitaḥ ॥

ततस्त्वाश्रममागम्य स पावकसुतस्तदा । तामाजुहावौघवतीं क्वासि यातेति चासकृत् ॥

tatas tv āśramam āgamya sa pāvakasutas tadā । tām ājuhāvaughavatīṁ kvāsi yāteti cāsakr̥t ॥

तस्मै प्रतिवचः सा तु भर्त्रे न प्रददौ तदा । कराभ्यां तेन विप्रेण स्पृष्टा भर्तृव्रता सती ॥

tasmai prativacaḥ sā tu bhartre na pradadau tadā । karābhyāṁ tena vipreṇa spr̥ṣṭā bhartr̥vratā satī ॥

उच्छिष्टास्मीति मन्वाना लज्जिता भर्तुरेव च । तूष्णींभूताभवत्साध्वी न चोवाचाथ किंचन ॥

ucchiṣṭāsmīti manvānā lajjitā bhartur eva ca । tūṣṇīṁbhūtābhavat sādhvī na covācātha kiṁ cana ॥

अथ तां पुनरेवेदं प्रोवाच स सुदर्शनः । क्व सा साध्वी क्व सा याता गरीयः किमतो मम ॥

atha tāṁ punar evedaṁ provāca sa sudarśanaḥ । kva sā sādhvī kva sā yātā garīyaḥ kim ato mama ॥

पतिव्रता सत्यशीला नित्यं चैवार्जवे रता । कथं न प्रत्युदेत्यद्य स्मयमाना यथा पुरा ॥

pativratā satyaśīlā nityaṁ caivārjave ratā । kathaṁ na pratyudety adya smayamānā yathā purā ॥

उटजस्थस्तु तं विप्रः प्रत्युवाच सुदर्शनम् । अतिथिं विद्धि संप्राप्तं पावके ब्राह्मणं च माम् ॥

uṭajasthas tu taṁ vipraḥ pratyuvāca sudarśanam । atithiṁ viddhi saṁprāptaṁ pāvake brāhmaṇaṁ ca mām ॥

अनया छन्द्यमानोऽहं भार्यया तव सत्तम । तैस्तैरतिथिसत्कारैरार्जवेऽस्या दृढं मनः ॥

anayā chandyamāno ’haṁ bhāryayā tava sattama । tais tair atithisatkārair ārjave ’syā dr̥ḍhaṁ manaḥ ॥

अनेन विधिना सेयं मामर्चति शुभानना । अनुरूपं यदत्राद्य तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥

anena vidhinā seyaṁ mām arcati śubhānanā । anurūpaṁ yad atrādya tad bhavān vaktum arhati ॥

कूटमुद्गरहस्तस्तु मृत्युस्तं वै समन्वयात् । हीनप्रतिज्ञमत्रैनं वधिष्यामीति चिन्तयन् ॥

kūṭamudgarahastas tu mr̥tyus taṁ vai samanvayāt । hīnapratijñam atrainaṁ vadhiṣyāmīti cintayan ॥

सुदर्शनस्तु मनसा कर्मणा चक्षुषा गिरा । त्यक्तेर्ष्यस्त्यक्तमन्युश्च स्मयमानोऽब्रवीदिदम् ॥

sudarśanas tu manasā karmaṇā cakṣuṣā girā । tyakterṣyas tyaktamanyuś ca smayamāno ’bravīd idam ॥

सुरतं तेऽस्तु विप्राग्र्य प्रीतिर्हि परमा मम । गृहस्थस्य हि धर्मोऽग्र्यः संप्राप्तातिथिपूजनम् ॥

surataṁ te ’stu viprāgrya prītir hi paramā mama । gr̥hasthasya hi dharmo ’gryaḥ saṁprāptātithipūjanam ॥

अतिथिः पूजितो यस्य गृहस्थस्य तु गच्छति । नान्यस्तस्मात्परो धर्म इति प्राहुर्मनीषिणः ॥

atithiḥ pūjito yasya gr̥hasthasya tu gacchati । nānyas tasmāt paro dharma iti prāhur manīṣiṇaḥ ॥

प्राणा हि मम दाराश्च यच्चान्यद्विद्यते वसु । अतिथिभ्यो मया देयमिति मे व्रतमाहितम् ॥

prāṇā hi mama dārāś ca yac cānyad vidyate vasu । atithibhyo mayā deyam iti me vratam āhitam ॥

निःसंदिग्धं मया वाक्यमेतत्ते समुदाहृतम् । तेनाहं विप्र सत्येन स्वयमात्मानमालभे ॥

niḥsaṁdigdhaṁ mayā vākyam etat te samudāhr̥tam । tenāhaṁ vipra satyena svayam ātmānam ālabhe ॥

पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् । बुद्धिरात्मा मनः कालो दिशश्चैव गुणा दश ॥

pr̥thivī vāyur ākāśam āpo jyotiś ca pañcamam । buddhir ātmā manaḥ kālo diśaś caiva guṇā daśa ॥

नित्यमेते हि पश्यन्ति देहिनां देहसंश्रिताः । सुकृतं दुष्कृतं चापि कर्म धर्मभृतां वर ॥

nityam ete hi paśyanti dehināṁ dehasaṁśritāḥ । sukr̥taṁ duṣkr̥taṁ cāpi karma dharmabhr̥tāṁ vara ॥

यथैषा नानृता वाणी मयाद्य समुदाहृता । तेन सत्येन मां देवाः पालयन्तु दहन्तु वा ॥

yathaiṣā nānr̥tā vāṇī mayādya samudāhr̥tā । tena satyena māṁ devāḥ pālayantu dahantu vā ॥

ततो नादः समभवद्दिक्षु सर्वासु भारत । असकृत्सत्यमित्येव नैतन्मिथ्येति सर्वशः ॥

tato nādaḥ samabhavad dikṣu sarvāsu bhārata । asakr̥t satyam ity eva naitan mithyeti sarvaśaḥ ॥

उटजात्तु ततस्तस्मान्निश्चक्राम स वै द्विजः । वपुषा खं च भूमिं च व्याप्य वायुरिवोद्यतः ॥

uṭajāt tu tatas tasmān niścakrāma sa vai dvijaḥ । vapuṣā khaṁ ca bhūmiṁ ca vyāpya vāyur ivodyataḥ ॥

स्वरेण विप्रः शैक्षेण त्रीँल्लोकाननुनादयन् । उवाच चैनं धर्मज्ञं पूर्वमामन्त्र्य नामतः ॥

svareṇa vipraḥ śaikṣeṇa trīm̐l lokān anunādayan । uvāca cainaṁ dharmajñaṁ pūrvam āmantrya nāmataḥ ॥

धर्मोऽहमस्मि भद्रं ते जिज्ञासार्थं तवानघ । प्राप्तः सत्यं च ते ज्ञात्वा प्रीतिर्मे परमा त्वयि ॥

dharmo ’ham asmi bhadraṁ te jijñāsārthaṁ tavānagha । prāptaḥ satyaṁ ca te jñātvā prītir me paramā tvayi ॥

विजितश्च त्वया मृत्युर्योऽयं त्वामनुगच्छति । रन्ध्रान्वेषी तव सदा त्वया धृत्या वशीकृतः ॥

vijitaś ca tvayā mr̥tyur yo ’yaṁ tvām anugacchati । randhrānveṣī tava sadā tvayā dhr̥tyā vaśīkr̥taḥ ॥

न चास्ति शक्तिस्त्रैलोक्ये कस्यचित्पुरुषोत्तम । पतिव्रतामिमां साध्वीं तवोद्वीक्षितुमप्युत ॥

na cāsti śaktis trailokye kasya cit puruṣottama । pativratām imāṁ sādhvīṁ tavodvīkṣitum apy uta ॥

रक्षिता त्वद्गुणैरेषा पतिव्रतगुणैस्तथा । अधृष्या यदियं ब्रूयात्तथा तन्नान्यथा भवेत् ॥

rakṣitā tvadguṇair eṣā pativrataguṇais tathā । adhr̥ṣyā yad iyaṁ brūyāt tathā tan nānyathā bhavet ॥

एषा हि तपसा स्वेन संयुक्ता ब्रह्मवादिनी । पावनार्थं च लोकस्य सरिच्छ्रेष्ठा भविष्यति ॥

eṣā hi tapasā svena saṁyuktā brahmavādinī । pāvanārthaṁ ca lokasya saricchreṣṭhā bhaviṣyati ॥

अर्धेनौघवती नाम त्वामर्धेनानुयास्यति । शरीरेण महाभागा योगो ह्यस्या वशे स्थितः ॥

ardhenaughavatī nāma tvām ardhenānuyāsyati । śarīreṇa mahābhāgā yogo hy asyā vaśe sthitaḥ ॥

अनया सह लोकांश्च गन्तासि तपसार्जितान् । यत्र नावृत्तिमभ्येति शाश्वतांस्तान्सनातनान् ॥

anayā saha lokāṁś ca gantāsi tapasārjitān । yatra nāvr̥ttim abhyeti śāśvatāṁs tān sanātanān ॥

अनेन चैव देहेन लोकांस्त्वमभिपत्स्यसे । निर्जितश्च त्वया मृत्युरैश्वर्यं च तवोत्तमम् ॥

anena caiva dehena lokāṁs tvam abhipatsyase । nirjitaś ca tvayā mr̥tyur aiśvaryaṁ ca tavottamam ॥

पञ्च भूतान्यतिक्रान्तः स्ववीर्याच्च मनोभवः । गृहस्थधर्मेणानेन कामक्रोधौ च ते जितौ ॥

pañca bhūtāny atikrāntaḥ svavīryāc ca manobhavaḥ । gr̥hasthadharmeṇānena kāmakrodhau ca te jitau ॥

स्नेहो रागश्च तन्द्री च मोहो द्रोहश्च केवलः । तव शुश्रूषया राजन्राजपुत्र्या विनिर्जिताः ॥

sneho rāgaś ca tandrī ca moho drohaś ca kevalaḥ । tava śuśrūṣayā rājan rājaputryā vinirjitāḥ ॥

भीष्म उवाच । शुक्लानां तु सहस्रेण वाजिनां रथमुत्तमम् । युक्तं प्रगृह्य भगवान्व्यवसायो जगाम तम् ॥

bhīṣma uvāca । śuklānāṁ tu sahasreṇa vājināṁ ratham uttamam । yuktaṁ pragr̥hya bhagavān vyavasāyo jagāma tam ॥

मृत्युरात्मा च लोकाश्च जिता भूतानि पञ्च च । बुद्धिः कालो मनो व्योम कामक्रोधौ तथैव च ॥

mr̥tyur ātmā ca lokāś ca jitā bhūtāni pañca ca । buddhiḥ kālo mano vyoma kāmakrodhau tathaiva ca ॥

तस्माद्गृहाश्रमस्थस्य नान्यद्दैवतमस्ति वै । ऋतेऽतिथिं नरव्याघ्र मनसैतद्विचारय ॥

tasmād gr̥hāśramasthasya nānyad daivatam asti vai । r̥te ’tithiṁ naravyāghra manasaitad vicāraya ॥

अतिथिः पूजितो यस्य ध्यायते मनसा शुभम् । न तत्क्रतुशतेनापि तुल्यमाहुर्मनीषिणः ॥

atithiḥ pūjito yasya dhyāyate manasā śubham । na tat kratuśatenāpi tulyam āhur manīṣiṇaḥ ॥

पात्रं त्वतिथिमासाद्य शीलाढ्यं यो न पूजयेत् । स दत्त्वा सुकृतं तस्य क्षपयेत ह्यनर्चितः ॥

pātraṁ tv atithim āsādya śīlāḍhyaṁ yo na pūjayet । sa dattvā sukr̥taṁ tasya kṣapayeta hy anarcitaḥ ॥

एतत्ते कथितं पुत्र मयाख्यानमनुत्तमम् । यथा हि विजितो मृत्युर्गृहस्थेन पुराभवत् ॥

etat te kathitaṁ putra mayākhyānam anuttamam । yathā hi vijito mr̥tyur gr̥hasthena purābhavat ॥

धन्यं यशस्यमायुष्यमिदमाख्यानमुत्तमम् । बुभूषताभिमन्तव्यं सर्वदुश्चरितापहम् ॥

dhanyaṁ yaśasyam āyuṣyam idam ākhyānam uttamam । bubhūṣatābhimantavyaṁ sarvaduścaritāpaham ॥

य इदं कथयेद्विद्वानहन्यहनि भारत । सुदर्शनस्य चरितं पुण्याँल्लोकानवाप्नुयात् ॥

ya idaṁ kathayed vidvān ahany ahani bhārata । sudarśanasya caritaṁ puṇyām̐l lokān avāpnuyāt ॥