Adhyāya 1

युधिष्ठिर उवाच । शमो बहुविधाकारः सूक्ष्म उक्तः पितामह । न च मे हृदये शान्तिरस्ति कृत्वेदमीदृशम् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । śamo bahuvidhākāraḥ sūkṣma uktaḥ pitāmaha । na ca me hr̥daye śāntir asti kr̥tvedam īdr̥śam ॥

अस्मिन्नर्थे बहुविधा शान्तिरुक्ता त्वयानघ । स्वकृते का नु शान्तिः स्याच्छमाद्बहुविधादपि ॥

asminn arthe bahuvidhā śāntir uktā tvayānagha । svakr̥te kā nu śāntiḥ syāc chamād bahuvidhād api ॥

शराचितशरीरं हि तीव्रव्रणमुदीक्ष्य च । शमं नोपलभे वीर दुष्कृतान्येव चिन्तयन् ॥

śarācitaśarīraṁ hi tīvravraṇam udīkṣya ca । śamaṁ nopalabhe vīra duṣkr̥tāny eva cintayan ॥

रुधिरेणावसिक्ताङ्गं प्रस्रवन्तं यथाचलम् । त्वां दृष्ट्वा पुरुषव्याघ्र सीदे वर्षास्विवाम्बुजम् ॥

rudhireṇāvasiktāṅgaṁ prasravantaṁ yathācalam । tvāṁ dr̥ṣṭvā puruṣavyāghra sīde varṣāsv ivāmbujam ॥

अतः कष्टतरं किं नु मत्कृते यत्पितामहः । इमामवस्थां गमितः प्रत्यमित्रै रणाजिरे । तथैवान्ये नृपतयः सहपुत्राः सबान्धवाः ॥

ataḥ kaṣṭataraṁ kiṁ nu matkr̥te yat pitāmahaḥ । imām avasthāṁ gamitaḥ pratyamitrai raṇājire । tathaivānye nr̥patayaḥ sahaputrāḥ sabāndhavāḥ ॥

वयं हि धार्तराष्ट्राश्च कालमन्युवशानुगाः । कृत्वेदं निन्दितं कर्म प्राप्स्यामः कां गतिं नृप ॥

vayaṁ hi dhārtarāṣṭrāś ca kālamanyuvaśānugāḥ । kr̥tvedaṁ ninditaṁ karma prāpsyāmaḥ kāṁ gatiṁ nr̥pa ॥

अहं तव ह्यन्तकरः सुहृद्वधकरस्तथा । न शान्तिमधिगच्छामि पश्यंस्त्वां दुःखितं क्षितौ ॥

ahaṁ tava hy antakaraḥ suhr̥dvadhakaras tathā । na śāntim adhigacchāmi paśyaṁs tvāṁ duḥkhitaṁ kṣitau ॥

भीष्म उवाच । परतन्त्रं कथं हेतुमात्मानमनुपश्यसि । कर्मण्यस्मिन्महाभाग सूक्ष्मं ह्येतदतीन्द्रियम् ॥

bhīṣma uvāca । paratantraṁ kathaṁ hetum ātmānam anupaśyasi । karmaṇy asmin mahābhāga sūkṣmaṁ hy etad atīndriyam ॥

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । संवादं मृत्युगौतम्योः काललुब्धकपन्नगैः ॥

atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । saṁvādaṁ mr̥tyugautamyoḥ kālalubdhakapannagaiḥ ॥

गौतमी नाम कौन्तेय स्थविरा शमसंयुता । सर्पेण दष्टं स्वं पुत्रमपश्यद्गतचेतनम् ॥

gautamī nāma kaunteya sthavirā śamasaṁyutā । sarpeṇa daṣṭaṁ svaṁ putram apaśyad gatacetanam ॥

अथ तं स्नायुपाशेन बद्ध्वा सर्पममर्षितः । लुब्धकोऽर्जुनको नाम गौतम्याः समुपानयत् ॥

atha taṁ snāyupāśena baddhvā sarpam amarṣitaḥ । lubdhako ’rjunako nāma gautamyāḥ samupānayat ॥

तां चाब्रवीदयं ते स पुत्रहा पन्नगाधमः । ब्रूहि क्षिप्रं महाभागे वध्यतां केन हेतुना ॥

tāṁ cābravīd ayaṁ te sa putrahā pannagādhamaḥ । brūhi kṣipraṁ mahābhāge vadhyatāṁ kena hetunā ॥

अग्नौ प्रक्षिप्यतामेष च्छिद्यतां खण्डशोऽपि वा । न ह्ययं बालहा पापश्चिरं जीवितुमर्हति ॥

agnau prakṣipyatām eṣa cchidyatāṁ khaṇḍaśo ’pi vā । na hy ayaṁ bālahā pāpaś ciraṁ jīvitum arhati ॥

गौतम्युवाच । विसृजैनमबुद्धिस्त्वं न वध्योऽर्जुनक त्वया । को ह्यात्मानं गुरुं कुर्यात्प्राप्तव्ये सति चिन्तयन् ॥

gautamy uvāca । visr̥jainam abuddhis tvaṁ na vadhyo ’rjunaka tvayā । ko hy ātmānaṁ guruṁ kuryāt prāptavye sati cintayan ॥

प्लवन्ते धर्मलघवो लोकेऽम्भसि यथा प्लवाः । मज्जन्ति पापगुरवः शस्त्रं स्कन्नमिवोदके ॥

plavante dharmalaghavo loke ’mbhasi yathā plavāḥ । majjanti pāpaguravaḥ śastraṁ skannam ivodake ॥

न चामृत्युर्भविता वै हतेऽस्मि;न्को वात्ययः स्यादहतेऽस्मिञ्जनस्य । अस्योत्सर्गे प्राणयुक्तस्य जन्तो;र्मृत्योर्लोकं को नु गच्छेदनन्तम् ॥

na cāmr̥tyur bhavitā vai hate ’smin; ko vātyayaḥ syād ahate ’smiñ janasya । asyotsarge prāṇayuktasya jantor; mr̥tyor lokaṁ ko nu gacched anantam ॥

लुब्धक उवाच । जानाम्येवं नेह गुणागुणज्ञाः; सर्वे नियुक्ता गुरवो वै भवन्ति । स्वस्थस्यैते तूपदेशा भवन्ति; तस्मात्क्षुद्रं सर्पमेनं हनिष्ये ॥

lubdhaka uvāca । jānāmy evaṁ neha guṇāguṇajñāḥ; sarve niyuktā guravo vai bhavanti । svasthasyaite tūpadeśā bhavanti; tasmāt kṣudraṁ sarpam enaṁ haniṣye ॥

समीप्सन्तः कालयोगं त्यजन्ति; सद्यः शुचं त्वर्थविदस्त्यजन्ति । श्रेयः क्षयः शोचतां नित्यशो हि; तस्मात्त्याज्यं जहि शोकं हतेऽस्मिन् ॥

samīpsantaḥ kālayogaṁ tyajanti; sadyaḥ śucaṁ tv arthavidas tyajanti । śreyaḥ kṣayaḥ śocatāṁ nityaśo hi; tasmāt tyājyaṁ jahi śokaṁ hate ’smin ॥

गौतम्युवाच । न चैवार्तिर्विद्यतेऽस्मद्विधानां; धर्मारामः सततं सज्जनो हि । नित्यायस्तो बालजनो न चास्ति; धर्मो ह्येष प्रभवाम्यस्य नाहम् ॥

gautamy uvāca । na caivārtir vidyate ’smadvidhānāṁ; dharmārāmaḥ satataṁ sajjano hi । nityāyasto bālajano na cāsti; dharmo hy eṣa prabhavāmy asya nāham ॥

न ब्राह्मणानां कोपोऽस्ति कुतः कोपाच्च यातना । मार्दवात्क्षम्यतां साधो मुच्यतामेष पन्नगः ॥

na brāhmaṇānāṁ kopo ’sti kutaḥ kopāc ca yātanā । mārdavāt kṣamyatāṁ sādho mucyatām eṣa pannagaḥ ॥

लुब्धक उवाच । हत्वा लाभः श्रेय एवाव्ययं स्या;त्सद्यो लाभो बलवद्भिः प्रशस्तः । कालाल्लाभो यस्तु सद्यो भवेत; हते श्रेयः कुत्सिते त्वीदृशे स्यात् ॥

lubdhaka uvāca । hatvā lābhaḥ śreya evāvyayaṁ syāt; sadyo lābho balavadbhiḥ praśastaḥ । kālāl lābho yas tu sadyo bhaveta; hate śreyaḥ kutsite tvīdr̥śe syāt ॥

गौतम्युवाच । कार्थप्राप्तिर्गृह्य शत्रुं निहत्य; का वा शान्तिः प्राप्य शत्रुं नमुक्त्वा । कस्मात्सौम्य भुजगे न क्षमेयं; मोक्षं वा किं कारणं नास्य कुर्याम् ॥

gautamy uvāca । kārthaprāptir gr̥hya śatruṁ nihatya; kā vā śāntiḥ prāpya śatruṁ namuktvā । kasmāt saumya bhujage na kṣameyaṁ; mokṣaṁ vā kiṁ kāraṇaṁ nāsya kuryām ॥

लुब्धक उवाच । अस्मादेकस्माद्बहवो रक्षितव्या; नैको बहुभ्यो गौतमि रक्षितव्यः । कृतागसं धर्मविदस्त्यजन्ति; सरीसृपं पापमिमं जहि त्वम् ॥

lubdhaka uvāca । asmād ekasmād bahavo rakṣitavyā; naiko bahubhyo gautami rakṣitavyaḥ । kr̥tāgasaṁ dharmavidas tyajanti; sarīsr̥paṁ pāpam imaṁ jahi tvam ॥

गौतम्युवाच । नास्मिन्हते पन्नगे पुत्रको मे; संप्राप्स्यते लुब्धक जीवितं वै । गुणं चान्यं नास्य वधे प्रपश्ये; तस्मात्सर्पं लुब्धक मुञ्च जीवम् ॥

gautamy uvāca । nāsmin hate pannage putrako me; saṁprāpsyate lubdhaka jīvitaṁ vai । guṇaṁ cānyaṁ nāsya vadhe prapaśye; tasmāt sarpaṁ lubdhaka muñca jīvam ॥

लुब्धक उवाच । वृत्रं हत्वा देवराट्श्रेष्ठभाग्वै; यज्ञं हत्वा भागमवाप चैव । शूली देवो देववृत्तं कुरु त्वं; क्षिप्रं सर्पं जहि मा भूद्विशङ्का ॥

lubdhaka uvāca । vr̥traṁ hatvā devarāṭ śreṣṭhabhāg vai; yajñaṁ hatvā bhāgam avāpa caiva । śūlī devo devavr̥ttaṁ kuru tvaṁ; kṣipraṁ sarpaṁ jahi mā bhūd viśaṅkā ॥

भीष्म उवाच । असकृत्प्रोच्यमानापि गौतमी भुजगं प्रति । लुब्धकेन महाभागा पापे नैवाकरोन्मतिम् ॥

bhīṣma uvāca । asakr̥t procyamānāpi gautamī bhujagaṁ prati । lubdhakena mahābhāgā pāpe naivākaron matim ॥

ईषदुच्छ्वसमानस्तु कृच्छ्रात्संस्तभ्य पन्नगः । उत्ससर्ज गिरं मन्दां मानुषीं पाशपीडितः ॥

īṣad ucchvasamānas tu kr̥cchrāt saṁstabhya pannagaḥ । utsasarja giraṁ mandāṁ mānuṣīṁ pāśapīḍitaḥ ॥

को न्वर्जुनक दोषोऽत्र विद्यते मम बालिश । अस्वतन्त्रं हि मां मृत्युर्विवशं यदचूचुदत् ॥

ko nv arjunaka doṣo ’tra vidyate mama bāliśa । asvatantraṁ hi māṁ mr̥tyur vivaśaṁ yad acūcudat ॥

तस्यायं वचनाद्दष्टो न कोपेन न काम्यया । तस्य तत्किल्बिषं लुब्ध विद्यते यदि किल्बिषम् ॥

tasyāyaṁ vacanād daṣṭo na kopena na kāmyayā । tasya tat kilbiṣaṁ lubdha vidyate yadi kilbiṣam ॥

लुब्धक उवाच । यद्यन्यवशगेनेदं कृतं ते पन्नगाशुभम् । कारणं वै त्वमप्यत्र तस्मात्त्वमपि किल्बिषी ॥

lubdhaka uvāca । yady anyavaśagenedaṁ kr̥taṁ te pannagāśubham । kāraṇaṁ vai tvam apy atra tasmāt tvam api kilbiṣī ॥

मृत्पात्रस्य क्रियायां हि दण्डचक्रादयो यथा । कारणत्वे प्रकल्प्यन्ते तथा त्वमपि पन्नग ॥

mr̥tpātrasya kriyāyāṁ hi daṇḍacakrādayo yathā । kāraṇatve prakalpyante tathā tvam api pannaga ॥

किल्बिषी चापि मे वध्यः किल्बिषी चासि पन्नग । आत्मानं कारणं ह्यत्र त्वमाख्यासि भुजंगम ॥

kilbiṣī cāpi me vadhyaḥ kilbiṣī cāsi pannaga । ātmānaṁ kāraṇaṁ hy atra tvam ākhyāsi bhujaṁgama ॥

सर्प उवाच । सर्व एते ह्यस्ववशा दण्डचक्रादयो यथा । तथाहमपि तस्मान्मे नैष हेतुर्मतस्तव ॥

sarpa uvāca । sarva ete hy asvavaśā daṇḍacakrādayo yathā । tathāham api tasmān me naiṣa hetur matas tava ॥

अथ वा मतमेतत्ते तेऽप्यन्योन्यप्रयोजकाः । कार्यकारणसंदेहो भवत्यन्योन्यचोदनात् ॥

atha vā matam etat te te ’py anyonyaprayojakāḥ । kāryakāraṇasaṁdeho bhavaty anyonyacodanāt ॥

एवं सति न दोषो मे नास्मि वध्यो न किल्बिषी । किल्बिषं समवाये स्यान्मन्यसे यदि किल्बिषम् ॥

evaṁ sati na doṣo me nāsmi vadhyo na kilbiṣī । kilbiṣaṁ samavāye syān manyase yadi kilbiṣam ॥

लुब्धक उवाच । कारणं यदि न स्याद्वै न कर्ता स्यास्त्वमप्युत । विनाशे कारणं त्वं च तस्माद्वध्योऽसि मे मतः ॥

lubdhaka uvāca । kāraṇaṁ yadi na syād vai na kartā syās tvam apy uta । vināśe kāraṇaṁ tvaṁ ca tasmād vadhyo ’si me mataḥ ॥

असत्यपि कृते कार्ये नेह पन्नग लिप्यते । तस्मान्नात्रैव हेतुः स्याद्वध्यः किं बहु भाषसे ॥

asaty api kr̥te kārye neha pannaga lipyate । tasmān nātraiva hetuḥ syād vadhyaḥ kiṁ bahu bhāṣase ॥

सर्प उवाच । कार्याभावे क्रिया न स्यात्सत्यसत्यपि कारणे । तस्मात्त्वमस्मिन्हेतौ मे वाच्यो हेतुर्विशेषतः ॥

sarpa uvāca । kāryābhāve kriyā na syāt saty asaty api kāraṇe । tasmāt tvam asmin hetau me vācyo hetur viśeṣataḥ ॥

यद्यहं कारणत्वेन मतो लुब्धक तत्त्वतः । अन्यः प्रयोगे स्यादत्र किल्बिषी जन्तुनाशने ॥

yady ahaṁ kāraṇatvena mato lubdhaka tattvataḥ । anyaḥ prayoge syād atra kilbiṣī jantunāśane ॥

लुब्धक उवाच । वध्यस्त्वं मम दुर्बुद्धे बालघाती नृशंसकृत् । भाषसे किं बहु पुनर्वध्यः सन्पन्नगाधम ॥

lubdhaka uvāca । vadhyas tvaṁ mama durbuddhe bālaghātī nr̥śaṁsakr̥t । bhāṣase kiṁ bahu punar vadhyaḥ san pannagādhama ॥

सर्प उवाच । यथा हवींषि जुह्वाना मखे वै लुब्धकर्त्विजः । न फलं प्राप्नुवन्त्यत्र परलोके तथा ह्यहम् ॥

sarpa uvāca । yathā havīṁṣi juhvānā makhe vai lubdhakartvijaḥ । na phalaṁ prāpnuvanty atra paraloke tathā hy aham ॥

भीष्म उवाच । तथा ब्रुवति तस्मिंस्तु पन्नगे मृत्युचोदिते । आजगाम ततो मृत्युः पन्नगं चाब्रवीदिदम् ॥

bhīṣma uvāca । tathā bruvati tasmiṁs tu pannage mr̥tyucodite । ājagāma tato mr̥tyuḥ pannagaṁ cābravīd idam ॥

कालेनाहं प्रणुदितः पन्नग त्वामचूचुदम् । विनाशहेतुर्नास्य त्वमहं वा प्राणिनः शिशोः ॥

kālenāhaṁ praṇuditaḥ pannaga tvām acūcudam । vināśahetur nāsya tvam ahaṁ vā prāṇinaḥ śiśoḥ ॥

यथा वायुर्जलधरान्विकर्षति ततस्ततः । तद्वज्जलदवत्सर्प कालस्याहं वशानुगः ॥

yathā vāyur jaladharān vikarṣati tatas tataḥ । tadvaj jaladavat sarpa kālasyāhaṁ vaśānugaḥ ॥

सात्त्विका राजसाश्चैव तामसा ये च केचन । भावाः कालात्मकाः सर्वे प्रवर्तन्ते हि जन्तुषु ॥

sāttvikā rājasāś caiva tāmasā ye ca ke cana । bhāvāḥ kālātmakāḥ sarve pravartante hi jantuṣu ॥

जङ्गमाः स्थावराश्चैव दिवि वा यदि वा भुवि । सर्वे कालात्मकाः सर्प कालात्मकमिदं जगत् ॥

jaṅgamāḥ sthāvarāś caiva divi vā yadi vā bhuvi । sarve kālātmakāḥ sarpa kālātmakam idaṁ jagat ॥

प्रवृत्तयश्च या लोके तथैव च निवृत्तयः । तासां विकृतयो याश्च सर्वं कालात्मकं स्मृतम् ॥

pravr̥ttayaś ca yā loke tathaiva ca nivr̥ttayaḥ । tāsāṁ vikr̥tayo yāś ca sarvaṁ kālātmakaṁ smr̥tam ॥

आदित्यश्चन्द्रमा विष्णुरापो वायुः शतक्रतुः । अग्निः खं पृथिवी मित्र ओषध्यो वसवस्तथा ॥

ādityaś candramā viṣṇur āpo vāyuḥ śatakratuḥ । agniḥ khaṁ pr̥thivī mitra oṣadhyo vasavas tathā ॥

सरितः सागराश्चैव भावाभावौ च पन्नग । सर्वे कालेन सृज्यन्ते ह्रियन्ते च तथा पुनः ॥

saritaḥ sāgarāś caiva bhāvābhāvau ca pannaga । sarve kālena sr̥jyante hriyante ca tathā punaḥ ॥

एवं ज्ञात्वा कथं मां त्वं सदोषं सर्प मन्यसे । अथ चैवंगते दोषो मयि त्वमपि दोषवान् ॥

evaṁ jñātvā kathaṁ māṁ tvaṁ sadoṣaṁ sarpa manyase । atha caivaṁgate doṣo mayi tvam api doṣavān ॥

सर्प उवाच । निर्दोषं दोषवन्तं वा न त्वा मृत्यो ब्रवीम्यहम् । त्वयाहं चोदित इति ब्रवीम्येतावदेव तु ॥

sarpa uvāca । nirdoṣaṁ doṣavantaṁ vā na tvā mr̥tyo bravīmy aham । tvayāhaṁ codita iti bravīmy etāvad eva tu ॥

यदि काले तु दोषोऽस्ति यदि तत्रापि नेष्यते । दोषो नैव परीक्ष्यो मे न ह्यत्राधिकृता वयम् ॥

yadi kāle tu doṣo ’sti yadi tatrāpi neṣyate । doṣo naiva parīkṣyo me na hy atrādhikr̥tā vayam ॥

निर्मोक्षस्त्वस्य दोषस्य मया कार्यो यथा तथा । मृत्यो विदोषः स्यामेव यथा तन्मे प्रयोजनम् ॥

nirmokṣas tv asya doṣasya mayā kāryo yathā tathā । mr̥tyo vidoṣaḥ syām eva yathā tan me prayojanam ॥

भीष्म उवाच । सर्पोऽथार्जुनकं प्राह श्रुतं ते मृत्युभाषितम् । नानागसं मां पाशेन संतापयितुमर्हसि ॥

bhīṣma uvāca । sarpo ’thārjunakaṁ prāha śrutaṁ te mr̥tyubhāṣitam । nānāgasaṁ māṁ pāśena saṁtāpayitum arhasi ॥

लुब्धक उवाच । मृत्योः श्रुतं मे वचनं तव चैव भुजंगम । नैव तावद्विदोषत्वं भवति त्वयि पन्नग ॥

lubdhaka uvāca । mr̥tyoḥ śrutaṁ me vacanaṁ tava caiva bhujaṁgama । naiva tāvad vidoṣatvaṁ bhavati tvayi pannaga ॥

मृत्युस्त्वं चैव हेतुर्हि जन्तोरस्य विनाशने । उभयं कारणं मन्ये न कारणमकारणम् ॥

mr̥tyus tvaṁ caiva hetur hi jantor asya vināśane । ubhayaṁ kāraṇaṁ manye na kāraṇam akāraṇam ॥

धिङ्मृत्युं च दुरात्मानं क्रूरं दुःखकरं सताम् । त्वां चैवाहं वधिष्यामि पापं पापस्य कारणम् ॥

dhiṅ mr̥tyuṁ ca durātmānaṁ krūraṁ duḥkhakaraṁ satām । tvāṁ caivāhaṁ vadhiṣyāmi pāpaṁ pāpasya kāraṇam ॥

मृत्युरुवाच । विवशौ कालवशगावावां तद्दिष्टकारिणौ । नावां दोषेण गन्तव्यौ यदि सम्यक्प्रपश्यसि ॥

mr̥tyur uvāca । vivaśau kālavaśagāv āvāṁ tad diṣṭakāriṇau । nāvāṁ doṣeṇa gantavyau yadi samyak prapaśyasi ॥

लुब्धक उवाच । युवामुभौ कालवशौ यदि वै मृत्युपन्नगौ । हर्षक्रोधौ कथं स्यातामेतदिच्छामि वेदितुम् ॥

lubdhaka uvāca । yuvām ubhau kālavaśau yadi vai mr̥tyupannagau । harṣakrodhau kathaṁ syātām etad icchāmi veditum ॥

मृत्युरुवाच । याः काश्चिदिह चेष्टाः स्युः सर्वाः कालप्रचोदिताः । पूर्वमेवैतदुक्तं हि मया लुब्धक कालतः ॥

mr̥tyur uvāca । yāḥ kāś cid iha ceṣṭāḥ syuḥ sarvāḥ kālapracoditāḥ । pūrvam evaitad uktaṁ hi mayā lubdhaka kālataḥ ॥

तस्मादुभौ कालवशावावां तद्दिष्टकारिणौ । नावां दोषेण गन्तव्यौ त्वया लुब्धक कर्हिचित् ॥

tasmād ubhau kālavaśāv āvāṁ tad diṣṭakāriṇau । nāvāṁ doṣeṇa gantavyau tvayā lubdhaka karhi cit ॥

भीष्म उवाच । अथोपगम्य कालस्तु तस्मिन्धर्मार्थसंशये । अब्रवीत्पन्नगं मृत्युं लुब्धमर्जुनकं च तम् ॥

bhīṣma uvāca । athopagamya kālas tu tasmin dharmārthasaṁśaye । abravīt pannagaṁ mr̥tyuṁ lubdham arjunakaṁ ca tam ॥

काल उवाच । नैवाहं नाप्ययं मृत्युर्नायं लुब्धक पन्नगः । किल्बिषी जन्तुमरणे न वयं हि प्रयोजकाः ॥

kāla uvāca । naivāhaṁ nāpy ayaṁ mr̥tyur nāyaṁ lubdhaka pannagaḥ । kilbiṣī jantumaraṇe na vayaṁ hi prayojakāḥ ॥

अकरोद्यदयं कर्म तन्नोऽर्जुनक चोदकम् । प्रणाशहेतुर्नान्योऽस्य वध्यतेऽयं स्वकर्मणा ॥

akarod yad ayaṁ karma tan no ’rjunaka codakam । praṇāśahetur nānyo ’sya vadhyate ’yaṁ svakarmaṇā ॥

यदनेन कृतं कर्म तेनायं निधनं गतः । विनाशहेतुः कर्मास्य सर्वे कर्मवशा वयम् ॥

yad anena kr̥taṁ karma tenāyaṁ nidhanaṁ gataḥ । vināśahetuḥ karmāsya sarve karmavaśā vayam ॥

कर्मदायादवाँल्लोकः कर्मसंबन्धलक्षणः । कर्माणि चोदयन्तीह यथान्योन्यं तथा वयम् ॥

karmadāyādavām̐l lokaḥ karmasaṁbandhalakṣaṇaḥ । karmāṇi codayantīha yathānyonyaṁ tathā vayam ॥

यथा मृत्पिण्डतः कर्ता कुरुते यद्यदिच्छति । एवमात्मकृतं कर्म मानवः प्रतिपद्यते ॥

yathā mr̥tpiṇḍataḥ kartā kurute yad yad icchati । evam ātmakr̥taṁ karma mānavaḥ pratipadyate ॥

यथा छायातपौ नित्यं सुसंबद्धौ निरन्तरम् । तथा कर्म च कर्ता च संबद्धावात्मकर्मभिः ॥

yathā chāyātapau nityaṁ susaṁbaddhau nirantaram । tathā karma ca kartā ca saṁbaddhāv ātmakarmabhiḥ ॥

एवं नाहं न वै मृत्युर्न सर्पो न तथा भवान् । न चेयं ब्राह्मणी वृद्धा शिशुरेवात्र कारणम् ॥

evaṁ nāhaṁ na vai mr̥tyur na sarpo na tathā bhavān । na ceyaṁ brāhmaṇī vr̥ddhā śiśur evātra kāraṇam ॥

तस्मिंस्तथा ब्रुवाणे तु ब्राह्मणी गौतमी नृप । स्वकर्मप्रत्ययाँल्लोकान्मत्वार्जुनकमब्रवीत् ॥

tasmiṁs tathā bruvāṇe tu brāhmaṇī gautamī nr̥pa । svakarmapratyayām̐l lokān matvārjunakam abravīt ॥

नैव कालो न भुजगो न मृत्युरिह कारणम् । स्वकर्मभिरयं बालः कालेन निधनं गतः ॥

naiva kālo na bhujago na mr̥tyur iha kāraṇam । svakarmabhir ayaṁ bālaḥ kālena nidhanaṁ gataḥ ॥

मया च तत्कृतं कर्म येनायं मे मृतः सुतः । यातु कालस्तथा मृत्युर्मुञ्चार्जुनक पन्नगम् ॥

mayā ca tat kr̥taṁ karma yenāyaṁ me mr̥taḥ sutaḥ । yātu kālas tathā mr̥tyur muñcārjunaka pannagam ॥

भीष्म उवाच । ततो यथागतं जग्मुर्मृत्युः कालोऽथ पन्नगः । अभूद्विरोषोऽर्जुनको विशोका चैव गौतमी ॥

bhīṣma uvāca । tato yathāgataṁ jagmur mr̥tyuḥ kālo ’tha pannagaḥ । abhūd viroṣo ’rjunako viśokā caiva gautamī ॥

एतच्छ्रुत्वा शमं गच्छ मा भूश्चिन्तापरो नृप । स्वकर्मप्रत्ययाँल्लोकांस्त्रीन्विद्धि मनुजर्षभ ॥

etac chrutvā śamaṁ gaccha mā bhūś cintāparo nr̥pa । svakarmapratyayām̐l lokāṁs trīn viddhi manujarṣabha ॥

न तु त्वया कृतं पार्थ नापि दुर्योधनेन वै । कालेन तत्कृतं विद्धि विहता येन पार्थिवाः ॥

na tu tvayā kr̥taṁ pārtha nāpi duryodhanena vai । kālena tat kr̥taṁ viddhi vihatā yena pārthivāḥ ॥

वैशंपायन उवाच । इत्येतद्वचनं श्रुत्वा बभूव विगतज्वरः । युधिष्ठिरो महातेजाः पप्रच्छेदं च धर्मवित् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । ity etad vacanaṁ śrutvā babhūva vigatajvaraḥ । yudhiṣṭhiro mahātejāḥ papracchedaṁ ca dharmavit ॥