Adhyāya 15

उपमन्युरुवाच । एतान्सहस्रशश्चान्यान्समनुध्यातवान्हरः । कस्मात्प्रसादं भगवान्न कुर्यात्तव माधव ॥

upamanyur uvāca । etān sahasraśaś cānyān samanudhyātavān haraḥ । kasmāt prasādaṁ bhagavān na kuryāt tava mādhava ॥

त्वादृशेन हि देवानां श्लाघनीयः समागमः । ब्रह्मण्येनानृशंसेन श्रद्दधानेन चाप्युत । जप्यं च ते प्रदास्यामि येन द्रक्ष्यसि शंकरम् ॥

tvādr̥śena hi devānāṁ ślāghanīyaḥ samāgamaḥ । brahmaṇyenānr̥śaṁsena śraddadhānena cāpy uta । japyaṁ ca te pradāsyāmi yena drakṣyasi śaṁkaram ॥

कृष्ण उवाच । अब्रुवं तमहं ब्रह्मंस्त्वत्प्रसादान्महामुने । द्रक्ष्ये दितिजसंघानां मर्दनं त्रिदशेश्वरम् ॥

kr̥ṣṇa uvāca । abruvaṁ tam ahaṁ brahmaṁs tvatprasādān mahāmune । drakṣye ditijasaṁghānāṁ mardanaṁ tridaśeśvaram ॥

दिनेऽष्टमे च विप्रेण दीक्षितोऽहं यथाविधि । दण्डी मुण्डी कुशी चीरी घृताक्तो मेखली तथा ॥

dine ’ṣṭame ca vipreṇa dīkṣito ’haṁ yathāvidhi । daṇḍī muṇḍī kuśī cīrī ghr̥tākto mekhalī tathā ॥

मासमेकं फलाहारो द्वितीयं सलिलाशनः । तृतीयं च चतुर्थं च पञ्चमं चानिलाशनः ॥

māsam ekaṁ phalāhāro dvitīyaṁ salilāśanaḥ । tr̥tīyaṁ ca caturthaṁ ca pañcamaṁ cānilāśanaḥ ॥

एकपादेन तिष्ठंश्च ऊर्ध्वबाहुरतन्द्रितः । तेजः सूर्यसहस्रस्य अपश्यं दिवि भारत ॥

ekapādena tiṣṭhaṁś ca ūrdhvabāhur atandritaḥ । tejaḥ sūryasahasrasya apaśyaṁ divi bhārata ॥

तस्य मध्यगतं चापि तेजसः पाण्डुनन्दन । इन्द्रायुधपिनद्धाङ्गं विद्युन्मालागवाक्षकम् । नीलशैलचयप्रख्यं बलाकाभूषितं घनम् ॥

tasya madhyagataṁ cāpi tejasaḥ pāṇḍunandana । indrāyudhapinaddhāṅgaṁ vidyunmālāgavākṣakam । nīlaśailacayaprakhyaṁ balākābhūṣitaṁ ghanam ॥

तमास्थितश्च भगवान्देव्या सह महाद्युतिः । तपसा तेजसा कान्त्या दीप्तया सह भार्यया ॥

tam āsthitaś ca bhagavān devyā saha mahādyutiḥ । tapasā tejasā kāntyā dīptayā saha bhāryayā ॥

रराज भगवांस्तत्र देव्या सह महेश्वरः । सोमेन सहितः सूर्यो यथा मेघस्थितस्तथा ॥

rarāja bhagavāṁs tatra devyā saha maheśvaraḥ । somena sahitaḥ sūryo yathā meghasthitas tathā ॥

संहृष्टरोमा कौन्तेय विस्मयोत्फुल्ललोचनः । अपश्यं देवसंघानां गतिमार्तिहरं हरम् ॥

saṁhr̥ṣṭaromā kaunteya vismayotphullalocanaḥ । apaśyaṁ devasaṁghānāṁ gatim ārtiharaṁ haram ॥

किरीटिनं गदिनं शूलपाणिं; व्याघ्राजिनं जटिलं दण्डपाणिम् । पिनाकिनं वज्रिणं तीक्ष्णदंष्ट्रं; शुभाङ्गदं व्यालयज्ञोपवीतम् ॥

kirīṭinaṁ gadinaṁ śūlapāṇiṁ; vyāghrājinaṁ jaṭilaṁ daṇḍapāṇim । pinākinaṁ vajriṇaṁ tīkṣṇadaṁṣṭraṁ; śubhāṅgadaṁ vyālayajñopavītam ॥

दिव्यां मालामुरसानेकवर्णां; समुद्वहन्तं गुल्फदेशावलम्बाम् । चन्द्रं यथा परिविष्टं ससंध्यं; वर्षात्यये तद्वदपश्यमेनम् ॥

divyāṁ mālām urasānekavarṇāṁ; samudvahantaṁ gulphadeśāvalambām । candraṁ yathā pariviṣṭaṁ sasaṁdhyaṁ; varṣātyaye tadvad apaśyam enam ॥

प्रमथानां गणैश्चैव समन्तात्परिवारितम् । शरदीव सुदुष्प्रेक्ष्यं परिविष्टं दिवाकरम् ॥

pramathānāṁ gaṇaiś caiva samantāt parivāritam । śaradīva suduṣprekṣyaṁ pariviṣṭaṁ divākaram ॥

एकादश तथा चैनं रुद्राणां वृषवाहनम् । अस्तुवन्नियतात्मानः कर्मभिः शुभकर्मिणम् ॥

ekādaśa tathā cainaṁ rudrāṇāṁ vr̥ṣavāhanam । astuvan niyatātmānaḥ karmabhiḥ śubhakarmiṇam ॥

आदित्या वसवः साध्या विश्वेदेवास्तथाश्विनौ । विश्वाभिः स्तुतिभिर्देवं विश्वदेवं समस्तुवन् ॥

ādityā vasavaḥ sādhyā viśvedevās tathāśvinau । viśvābhiḥ stutibhir devaṁ viśvadevaṁ samastuvan ॥

शतक्रतुश्च भगवान्विष्णुश्चादितिनन्दनौ । ब्रह्मा रथन्तरं साम ईरयन्ति भवान्तिके ॥

śatakratuś ca bhagavān viṣṇuś cāditinandanau । brahmā rathantaraṁ sāma īrayanti bhavāntike ॥

योगीश्वराः सुबहवो योगदं पितरं गुरुम् । ब्रह्मर्षयश्च ससुतास्तथा देवर्षयश्च वै ॥

yogīśvarāḥ subahavo yogadaṁ pitaraṁ gurum । brahmarṣayaś ca sasutās tathā devarṣayaś ca vai ॥

पृथिवी चान्तरिक्षं च नक्षत्राणि ग्रहास्तथा । मासार्धमासा ऋतवो रात्र्यः संवत्सराः क्षणाः ॥

pr̥thivī cāntarikṣaṁ ca nakṣatrāṇi grahās tathā । māsārdhamāsā r̥tavo rātryaḥ saṁvatsarāḥ kṣaṇāḥ ॥

मुहूर्ताश्च निमेषाश्च तथैव युगपर्ययाः । दिव्या राजन्नमस्यन्ति विद्याः सर्वा दिशस्तथा ॥

muhūrtāś ca nimeṣāś ca tathaiva yugaparyayāḥ । divyā rājan namasyanti vidyāḥ sarvā diśas tathā ॥

सनत्कुमारो वेदाश्च इतिहासास्तथैव च । मरीचिरङ्गिरा अत्रिः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ॥

sanatkumāro vedāś ca itihāsās tathaiva ca । marīcir aṅgirā atriḥ pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ ॥

मनवः सप्तसोमश्च अथर्वा सबृहस्पतिः । भृगुर्दक्षः कश्यपश्च वसिष्ठः काश्य एव च ॥

manavaḥ saptasomaś ca atharvā sabr̥haspatiḥ । bhr̥gur dakṣaḥ kaśyapaś ca vasiṣṭhaḥ kāśya eva ca ॥

छन्दांसि दीक्षा यज्ञाश्च दक्षिणाः पावको हविः । यज्ञोपगानि द्रव्याणि मूर्तिमन्ति युधिष्ठिर ॥

chandāṁsi dīkṣā yajñāś ca dakṣiṇāḥ pāvako haviḥ । yajñopagāni dravyāṇi mūrtimanti yudhiṣṭhira ॥

प्रजानां पतयः सर्वे सरितः पन्नगा नगाः । देवानां मातरः सर्वा देवपत्न्यः सकन्यकाः ॥

prajānāṁ patayaḥ sarve saritaḥ pannagā nagāḥ । devānāṁ mātaraḥ sarvā devapatnyaḥ sakanyakāḥ ॥

सहस्राणि मुनीनां च अयुतान्यर्बुदानि च । नमस्यन्ति प्रभुं शान्तं पर्वताः सागरा दिशः ॥

sahasrāṇi munīnāṁ ca ayutāny arbudāni ca । namasyanti prabhuṁ śāntaṁ parvatāḥ sāgarā diśaḥ ॥

गन्धर्वाप्सरसश्चैव गीतवादित्रकोविदाः । दिव्यतानेन गायन्तः स्तुवन्ति भवमद्भुतम् । विद्याधरा दानवाश्च गुह्यका राक्षसास्तथा ॥

gandharvāpsarasaś caiva gītavāditrakovidāḥ । divyatānena gāyantaḥ stuvanti bhavam adbhutam । vidyādharā dānavāś ca guhyakā rākṣasās tathā ॥

सर्वाणि चैव भूतानि स्थावराणि चराणि च । नमस्यन्ति महाराज वाङ्मनःकर्मभिर्विभुम् । पुरस्ताद्विष्ठितः शर्वो ममासीत्त्रिदशेश्वरः ॥

sarvāṇi caiva bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca । namasyanti mahārāja vāṅmanaḥkarmabhir vibhum । purastād viṣṭhitaḥ śarvo mamāsīt tridaśeśvaraḥ ॥

पुरस्ताद्विष्ठितं दृष्ट्वा ममेशानं च भारत । सप्रजापतिशक्रान्तं जगन्मामभ्युदैक्षत ॥

purastād viṣṭhitaṁ dr̥ṣṭvā mameśānaṁ ca bhārata । saprajāpatiśakrāntaṁ jagan mām abhyudaikṣata ॥

ईक्षितुं च महादेवं न मे शक्तिरभूत्तदा । ततो मामब्रवीद्देवः पश्य कृष्ण वदस्व च ॥

īkṣituṁ ca mahādevaṁ na me śaktir abhūt tadā । tato mām abravīd devaḥ paśya kr̥ṣṇa vadasva ca ॥

शिरसा वन्दिते देवे देवी प्रीता उमाभवत् । ततोऽहमस्तुवं स्थाणुं स्तुतं ब्रह्मादिभिः सुरैः ॥

śirasā vandite deve devī prītā umābhavat । tato ’ham astuvaṁ sthāṇuṁ stutaṁ brahmādibhiḥ suraiḥ ॥

नमोऽस्तु ते शाश्वत सर्वयोने; ब्रह्माधिपं त्वामृषयो वदन्ति । तपश्च सत्त्वं च रजस्तमश्च; त्वामेव सत्यं च वदन्ति सन्तः ॥

namo ’stu te śāśvata sarvayone; brahmādhipaṁ tvām r̥ṣayo vadanti । tapaś ca sattvaṁ ca rajas tamaś ca; tvām eva satyaṁ ca vadanti santaḥ ॥

त्वं वै ब्रह्मा च रुद्रश्च वरुणोऽग्निर्मनुर्भवः । धाता त्वष्टा विधाता च त्वं प्रभुः सर्वतोमुखः ॥

tvaṁ vai brahmā ca rudraś ca varuṇo ’gnir manur bhavaḥ । dhātā tvaṣṭā vidhātā ca tvaṁ prabhuḥ sarvatomukhaḥ ॥

त्वत्तो जातानि भूतानि स्थावराणि चराणि च । त्वमादिः सर्वभूतानां संहारश्च त्वमेव हि ॥

tvatto jātāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca । tvam ādiḥ sarvabhūtānāṁ saṁhāraś ca tvam eva hi ॥

ये चेन्द्रियार्थाश्च मनश्च कृत्स्नं; ये वायवः सप्त तथैव चाग्निः । ये वा दिविस्था देवताश्चापि पुंसां; तस्मात्परं त्वामृषयो वदन्ति ॥

ye cendriyārthāś ca manaś ca kr̥tsnaṁ; ye vāyavaḥ sapta tathaiva cāgniḥ । ye vā divisthā devatāś cāpi puṁsāṁ; tasmāt paraṁ tvām r̥ṣayo vadanti ॥

वेदा यज्ञाश्च सोमश्च दक्षिणा पावको हविः । यज्ञोपगं च यत्किंचिद्भगवांस्तदसंशयम् ॥

vedā yajñāś ca somaś ca dakṣiṇā pāvako haviḥ । yajñopagaṁ ca yat kiṁ cid bhagavāṁs tad asaṁśayam ॥

इष्टं दत्तमधीतं च व्रतानि नियमाश्च ये । ह्रीः कीर्तिः श्रीर्द्युतिस्तुष्टिः सिद्धिश्चैव त्वदर्पणा ॥

iṣṭaṁ dattam adhītaṁ ca vratāni niyamāś ca ye । hrīḥ kīrtiḥ śrīr dyutis tuṣṭiḥ siddhiś caiva tvadarpaṇā ॥

कामः क्रोधो भयं लोभो मदः स्तम्भोऽथ मत्सरः । आधयो व्याधयश्चैव भगवंस्तनयास्तव ॥

kāmaḥ krodho bhayaṁ lobho madaḥ stambho ’tha matsaraḥ । ādhayo vyādhayaś caiva bhagavaṁs tanayās tava ॥

कृतिर्विकारः प्रलयः प्रधानं प्रभवोऽव्ययः । मनसः परमा योनिः स्वभावश्चापि शाश्वतः । अव्यक्तः पावन विभो सहस्रांशो हिरण्मयः ॥

kr̥tir vikāraḥ pralayaḥ pradhānaṁ prabhavo ’vyayaḥ । manasaḥ paramā yoniḥ svabhāvaś cāpi śāśvataḥ । avyaktaḥ pāvana vibho sahasrāṁśo hiraṇmayaḥ ॥

आदिर्गुणानां सर्वेषां भवान्वै जीवनाश्रयः । महानात्मा मतिर्ब्रह्मा विश्वः शंभुः स्वयंभुवः ॥

ādir guṇānāṁ sarveṣāṁ bhavān vai jīvanāśrayaḥ । mahān ātmā matir brahmā viśvaḥ śaṁbhuḥ svayaṁbhuvaḥ ॥

बुद्धिः प्रज्ञोपलब्धिश्च संवित्ख्यातिर्धृतिः स्मृतिः । पर्यायवाचकैः शब्दैर्महानात्मा विभाव्यसे ॥

buddhiḥ prajñopalabdhiś ca saṁvit khyātir dhr̥tiḥ smr̥tiḥ । paryāyavācakaiḥ śabdair mahān ātmā vibhāvyase ॥

त्वां बुद्ध्वा ब्राह्मणो विद्वान्न प्रमोहं निगच्छति । हृदयं सर्वभूतानां क्षेत्रज्ञस्त्वमृषिष्टुतः ॥

tvāṁ buddhvā brāhmaṇo vidvān na pramohaṁ nigacchati । hr̥dayaṁ sarvabhūtānāṁ kṣetrajñas tvam r̥ṣiṣṭutaḥ ॥

सर्वतःपाणिपादस्त्वं सर्वतोक्षिशिरोमुखः । सर्वतःश्रुतिमाँल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठसि ॥

sarvataḥpāṇipādas tvaṁ sarvatokṣiśiromukhaḥ । sarvataḥśrutimām̐l loke sarvam āvr̥tya tiṣṭhasi ॥

फलं त्वमसि तिग्मांशो निमेषादिषु कर्मसु । त्वं वै प्रभार्चिः पुरुषः सर्वस्य हृदि संस्थितः । अणिमा लघिमा प्राप्तिरीशानो ज्योतिरव्ययः ॥

phalaṁ tvam asi tigmāṁśo nimeṣādiṣu karmasu । tvaṁ vai prabhārciḥ puruṣaḥ sarvasya hr̥di saṁsthitaḥ । aṇimā laghimā prāptir īśāno jyotir avyayaḥ ॥

त्वयि बुद्धिर्मतिर्लोकाः प्रपन्नाः संश्रिताश्च ये । ध्यानिनो नित्ययोगाश्च सत्यसंधा जितेन्द्रियाः ॥

tvayi buddhir matir lokāḥ prapannāḥ saṁśritāś ca ye । dhyānino nityayogāś ca satyasaṁdhā jitendriyāḥ ॥

यस्त्वां ध्रुवं वेदयते गुहाशयं; प्रभुं पुराणं पुरुषं विश्वरूपम् । हिरण्मयं बुद्धिमतां परां गतिं; स बुद्धिमान्बुद्धिमतीत्य तिष्ठति ॥

yas tvāṁ dhruvaṁ vedayate guhāśayaṁ; prabhuṁ purāṇaṁ puruṣaṁ viśvarūpam । hiraṇmayaṁ buddhimatāṁ parāṁ gatiṁ; sa buddhimān buddhim atītya tiṣṭhati ॥

विदित्वा सप्त सूक्ष्माणि षडङ्गं त्वां च मूर्तितः । प्रधानविधियोगस्थस्त्वामेव विशते बुधः ॥

viditvā sapta sūkṣmāṇi ṣaḍaṅgaṁ tvāṁ ca mūrtitaḥ । pradhānavidhiyogasthas tvām eva viśate budhaḥ ॥

एवमुक्ते मया पार्थ भवे चार्तिविनाशने । चराचरं जगत्सर्वं सिंहनादमथाकरोत् ॥

evam ukte mayā pārtha bhave cārtivināśane । carācaraṁ jagat sarvaṁ siṁhanādam athākarot ॥

सविप्रसंघाश्च सुरासुराश्च; नागाः पिशाचाः पितरो वयांसि । रक्षोगणा भूतगणाश्च सर्वे; महर्षयश्चैव तथा प्रणेमुः ॥

saviprasaṁghāś ca surāsurāś ca; nāgāḥ piśācāḥ pitaro vayāṁsi । rakṣogaṇā bhūtagaṇāś ca sarve; maharṣayaś caiva tathā praṇemuḥ ॥

मम मूर्ध्नि च दिव्यानां कुसुमानां सुगन्धिनाम् । राशयो निपतन्ति स्म वायुश्च सुसुखो ववौ ॥

mama mūrdhni ca divyānāṁ kusumānāṁ sugandhinām । rāśayo nipatanti sma vāyuś ca susukho vavau ॥

निरीक्ष्य भगवान्देवीमुमां मां च जगद्धितः । शतक्रतुं चाभिवीक्ष्य स्वयं मामाह शंकरः ॥

nirīkṣya bhagavān devīm umāṁ māṁ ca jagaddhitaḥ । śatakratuṁ cābhivīkṣya svayaṁ mām āha śaṁkaraḥ ॥

विद्मः कृष्ण परां भक्तिमस्मासु तव शत्रुहन् । क्रियतामात्मनः श्रेयः प्रीतिर्हि परमा त्वयि ॥

vidmaḥ kr̥ṣṇa parāṁ bhaktim asmāsu tava śatruhan । kriyatām ātmanaḥ śreyaḥ prītir hi paramā tvayi ॥

वृणीष्वाष्टौ वरान्कृष्ण दातास्मि तव सत्तम । ब्रूहि यादवशार्दूल यानिच्छसि सुदुर्लभान् ॥

vr̥ṇīṣvāṣṭau varān kr̥ṣṇa dātāsmi tava sattama । brūhi yādavaśārdūla yān icchasi sudurlabhān ॥