Adhyāya 14

युधिष्ठिर उवाच । पितामहेशाय विभो नामान्याचक्ष्व शंभवे । बभ्रवे विश्वमायाय महाभाग्यं च तत्त्वतः ॥

yudhiṣṭhira uvāca । pitāmaheśāya vibho nāmāny ācakṣva śaṁbhave । babhrave viśvamāyāya mahābhāgyaṁ ca tattvataḥ ॥

भीष्म उवाच । सुरासुरगुरो देव विष्णो त्वं वक्तुमर्हसि । शिवाय विश्वरूपाय यन्मां पृच्छद्युधिष्ठिरः ॥

bhīṣma uvāca । surāsuraguro deva viṣṇo tvaṁ vaktum arhasi । śivāya viśvarūpāya yan māṁ pr̥cchad yudhiṣṭhiraḥ ॥

नाम्नां सहस्रं देवस्य तण्डिना ब्रह्मयोनिना । निवेदितं ब्रह्मलोके ब्रह्मणो यत्पुराभवत् ॥

nāmnāṁ sahasraṁ devasya taṇḍinā brahmayoninā । niveditaṁ brahmaloke brahmaṇo yat purābhavat ॥

द्वैपायनप्रभृतयस्तथैवेमे तपोधनाः । ऋषयः सुव्रता दान्ताः शृण्वन्तु गदतस्तव ॥

dvaipāyanaprabhr̥tayas tathaiveme tapodhanāḥ । r̥ṣayaḥ suvratā dāntāḥ śr̥ṇvantu gadatas tava ॥

ध्रुवाय नन्दिने होत्रे गोप्त्रे विश्वसृजेऽग्नये । महाभाग्यं विभो ब्रूहि मुण्डिनेऽथ कपर्दिने ॥

dhruvāya nandine hotre goptre viśvasr̥je ’gnaye । mahābhāgyaṁ vibho brūhi muṇḍine ’tha kapardine ॥

वासुदेव उवाच । न गतिः कर्मणां शक्या वेत्तुमीशस्य तत्त्वतः ॥

vāsudeva uvāca । na gatiḥ karmaṇāṁ śakyā vettum īśasya tattvataḥ ॥

हिरण्यगर्भप्रमुखा देवाः सेन्द्रा महर्षयः । न विदुर्यस्य निधनमादिं वा सूक्ष्मदर्शिनः । स कथं नरमात्रेण शक्यो ज्ञातुं सतां गतिः ॥

hiraṇyagarbhapramukhā devāḥ sendrā maharṣayaḥ । na vidur yasya nidhanam ādiṁ vā sūkṣmadarśinaḥ । sa kathaṁ naramātreṇa śakyo jñātuṁ satāṁ gatiḥ ॥

तस्याहमसुरघ्नस्य कांश्चिद्भगवतो गुणान् । भवतां कीर्तयिष्यामि व्रतेशाय यथातथम् ॥

tasyāham asuraghnasya kāṁś cid bhagavato guṇān । bhavatāṁ kīrtayiṣyāmi vrateśāya yathātatham ॥

वैशंपायन उवाच । एवमुक्त्वा तु भगवान्गुणांस्तस्य महात्मनः । उपस्पृश्य शुचिर्भूत्वा कथयामास धीमतः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evam uktvā tu bhagavān guṇāṁs tasya mahātmanaḥ । upaspr̥śya śucir bhūtvā kathayām āsa dhīmataḥ ॥

वासुदेव उवाच । शुश्रूषध्वं ब्राह्मणेन्द्रास्त्वं च तात युधिष्ठिर । त्वं चापगेय नामानि निशामय जगत्पतेः ॥

vāsudeva uvāca । śuśrūṣadhvaṁ brāhmaṇendrās tvaṁ ca tāta yudhiṣṭhira । tvaṁ cāpageya nāmāni niśāmaya jagatpateḥ ॥

यदवाप्तं च मे पूर्वं साम्बहेतोः सुदुष्करम् । यथा च भगवान्दृष्टो मया पूर्वं समाधिना ॥

yad avāptaṁ ca me pūrvaṁ sāmbahetoḥ suduṣkaram । yathā ca bhagavān dr̥ṣṭo mayā pūrvaṁ samādhinā ॥

शम्बरे निहते पूर्वं रौक्मिणेयेन धीमता । अतीते द्वादशे वर्षे जाम्बवत्यब्रवीद्धि माम् ॥

śambare nihate pūrvaṁ raukmiṇeyena dhīmatā । atīte dvādaśe varṣe jāmbavaty abravīd dhi mām ॥

प्रद्युम्नचारुदेष्णादीन्रुक्मिण्या वीक्ष्य पुत्रकान् । पुत्रार्थिनी मामुपेत्य वाक्यमाह युधिष्ठिर ॥

pradyumnacārudeṣṇādīn rukmiṇyā vīkṣya putrakān । putrārthinī mām upetya vākyam āha yudhiṣṭhira ॥

शूरं बलवतां श्रेष्ठं कान्तरूपमकल्मषम् । आत्मतुल्यं मम सुतं प्रयच्छाच्युत माचिरम् ॥

śūraṁ balavatāṁ śreṣṭhaṁ kāntarūpam akalmaṣam । ātmatulyaṁ mama sutaṁ prayacchācyuta māciram ॥

न हि तेऽप्राप्यमस्तीह त्रिषु लोकेषु किंचन । लोकान्सृजेस्त्वमपरानिच्छन्यदुकुलोद्वह ॥

na hi te ’prāpyam astīha triṣu lokeṣu kiṁ cana । lokān sr̥jes tvam aparān icchan yadukulodvaha ॥

त्वया द्वादश वर्षाणि वायुभूतेन शुष्यता । आराध्य पशुभर्तारं रुक्मिण्या जनिताः सुताः ॥

tvayā dvādaśa varṣāṇi vāyubhūtena śuṣyatā । ārādhya paśubhartāraṁ rukmiṇyā janitāḥ sutāḥ ॥

चारुदेष्णः सुचारुश्च चारुवेषो यशोधरः । चारुश्रवाश्चारुयशाः प्रद्युम्नः शंभुरेव च ॥

cārudeṣṇaḥ sucāruś ca cāruveṣo yaśodharaḥ । cāruśravāś cāruyaśāḥ pradyumnaḥ śaṁbhur eva ca ॥

यथा ते जनिताः पुत्रा रुक्मिण्याश्चारुविक्रमाः । तथा ममापि तनयं प्रयच्छ बलशालिनम् ॥

yathā te janitāḥ putrā rukmiṇyāś cāruvikramāḥ । tathā mamāpi tanayaṁ prayaccha balaśālinam ॥

इत्येवं चोदितो देव्या तामवोचं सुमध्यमाम् । अनुजानीहि मां राज्ञि करिष्ये वचनं तव । सा च मामब्रवीद्गच्छ विजयाय शिवाय च ॥

ity evaṁ codito devyā tām avocaṁ sumadhyamām । anujānīhi māṁ rājñi kariṣye vacanaṁ tava । sā ca mām abravīd gaccha vijayāya śivāya ca ॥

ब्रह्मा शिवः काश्यपश्च नद्यो देवा मनोनुगाः । क्षेत्रौषध्यो यज्ञवाहाच्छन्दांस्यृषिगणा धरा ॥

brahmā śivaḥ kāśyapaś ca nadyo devā manonugāḥ । kṣetrauṣadhyo yajñavāhāc chandāṁsy r̥ṣigaṇā dharā ॥

समुद्रा दक्षिणा स्तोभा ऋक्षाणि पितरो ग्रहाः । देवपत्न्यो देवकन्या देवमातर एव च ॥

samudrā dakṣiṇā stobhā r̥kṣāṇi pitaro grahāḥ । devapatnyo devakanyā devamātara eva ca ॥

मन्वन्तराणि गावश्च चन्द्रमाः सविता हरिः । सावित्री ब्रह्मविद्या च ऋतवो वत्सराः क्षपाः ॥

manvantarāṇi gāvaś ca candramāḥ savitā hariḥ । sāvitrī brahmavidyā ca r̥tavo vatsarāḥ kṣapāḥ ॥

क्षणा लवा मुहूर्ताश्च निमेषा युगपर्ययाः । रक्षन्तु सर्वत्र गतं त्वां यादव सुखावहम् । अरिष्टं गच्छ पन्थानमप्रमत्तो भवानघ ॥

kṣaṇā lavā muhūrtāś ca nimeṣā yugaparyayāḥ । rakṣantu sarvatra gataṁ tvāṁ yādava sukhāvaham । ariṣṭaṁ gaccha panthānam apramatto bhavānagha ॥

एवं कृतस्वस्त्ययनस्तयाहं; तामभ्यनुज्ञाय कपीन्द्रपुत्रीम् । पितुः समीपे नरसत्तमस्य; मातुश्च राज्ञश्च तथाहुकस्य ॥

evaṁ kr̥tasvastyayanas tayāhaṁ; tām abhyanujñāya kapīndraputrīm । pituḥ samīpe narasattamasya; mātuś ca rājñaś ca tathāhukasya ॥

तमर्थमावेद्य यदब्रवीन्मां; विद्याधरेन्द्रस्य सुता भृशार्ता । तानभ्यनुज्ञाय तदातिदुःखा;द्गदं तथैवातिबलं च रामम् ॥

tam artham āvedya yad abravīn māṁ; vidyādharendrasya sutā bhr̥śārtā । tān abhyanujñāya tadātiduḥkhād; gadaṁ tathaivātibalaṁ ca rāmam ॥

प्राप्यानुज्ञां गुरुजनादहं तार्क्ष्यमचिन्तयम् । सोऽवहद्धिमवन्तं मां प्राप्य चैनं व्यसर्जयम् ॥

prāpyānujñāṁ gurujanād ahaṁ tārkṣyam acintayam । so ’vahad dhimavantaṁ māṁ prāpya cainaṁ vyasarjayam ॥

तत्राहमद्भुतान्भावानपश्यं गिरिसत्तमे । क्षेत्रं च तपसां श्रेष्ठं पश्याम्याश्रममुत्तमम् ॥

tatrāham adbhutān bhāvān apaśyaṁ girisattame । kṣetraṁ ca tapasāṁ śreṣṭhaṁ paśyāmy āśramam uttamam ॥

दिव्यं वैयाघ्रपद्यस्य उपमन्योर्महात्मनः । पूजितं देवगन्धर्वैर्ब्राह्म्या लक्ष्म्या समन्वितम् ॥

divyaṁ vaiyāghrapadyasya upamanyor mahātmanaḥ । pūjitaṁ devagandharvair brāhmyā lakṣmyā samanvitam ॥

धवककुभकदम्बनारिकेलैः; कुरबककेतकजम्बुपाटलाभिः । वटवरुणकवत्सनाभबिल्वैः; सरलकपित्थप्रियालसालतालैः ॥

dhavakakubhakadambanārikelaiḥ; kurabakaketakajambupāṭalābhiḥ । vaṭavaruṇakavatsanābhabilvaiḥ; saralakapitthapriyālasālatālaiḥ ॥

बदरीकुन्दपुन्नागैरशोकाम्रातिमुक्तकैः । भल्लातकैर्मधूकैश्च चम्पकैः पनसैस्तथा ॥

badarīkundapunnāgair aśokāmrātimuktakaiḥ । bhallātakair madhūkaiś ca campakaiḥ panasais tathā ॥

वन्यैर्बहुविधैर्वृक्षैः फलपुष्पप्रदैर्युतम् । पुष्पगुल्मलताकीर्णं कदलीषण्डशोभितम् ॥

vanyair bahuvidhair vr̥kṣaiḥ phalapuṣpapradair yutam । puṣpagulmalatākīrṇaṁ kadalīṣaṇḍaśobhitam ॥

नानाशकुनिसंभोज्यैः फलैर्वृक्षैरलंकृतम् । यथास्थानविनिक्षिप्तैर्भूषितं वनराजिभिः ॥

nānāśakunisaṁbhojyaiḥ phalair vr̥kṣair alaṁkr̥tam । yathāsthānavinikṣiptair bhūṣitaṁ vanarājibhiḥ ॥

रुरुवारणशार्दूलसिंहद्वीपिसमाकुलम् । कुरङ्गबर्हिणाकीर्णं मार्जारभुजगावृतम् । पूगैश्च मृगजातीनां महिषर्क्षनिषेवितम् ॥

ruruvāraṇaśārdūlasiṁhadvīpisamākulam । kuraṅgabarhiṇākīrṇaṁ mārjārabhujagāvr̥tam । pūgaiś ca mr̥gajātīnāṁ mahiṣarkṣaniṣevitam ॥

नानापुष्परजोमिश्रो गजदानाधिवासितः । दिव्यस्त्रीगीतबहुलो मारुतोऽत्र सुखो ववौ ॥

nānāpuṣparajomiśro gajadānādhivāsitaḥ । divyastrīgītabahulo māruto ’tra sukho vavau ॥

धारानिनादैर्विहगप्रणादैः; शुभैस्तथा बृंहितैः कुञ्जराणाम् । गीतैस्तथा किंनराणामुदारैः; शुभैः स्वनैः सामगानां च वीर ॥

dhārāninādair vihagapraṇādaiḥ; śubhais tathā br̥ṁhitaiḥ kuñjarāṇām । gītais tathā kiṁnarāṇām udāraiḥ; śubhaiḥ svanaiḥ sāmagānāṁ ca vīra ॥

अचिन्त्यं मनसाप्यन्यैः सरोभिः समलंकृतम् । विशालैश्चाग्निशरणैर्भूषितं कुशसंवृतम् ॥

acintyaṁ manasāpy anyaiḥ sarobhiḥ samalaṁkr̥tam । viśālaiś cāgniśaraṇair bhūṣitaṁ kuśasaṁvr̥tam ॥

विभूषितं पुण्यपवित्रतोयया; सदा च जुष्टं नृप जह्नुकन्यया । महात्मभिर्धर्मभृतां वरिष्ठै;र्महर्षिभिर्भूषितमग्निकल्पैः ॥

vibhūṣitaṁ puṇyapavitratoyayā; sadā ca juṣṭaṁ nr̥pa jahnukanyayā । mahātmabhir dharmabhr̥tāṁ variṣṭhair; maharṣibhir bhūṣitam agnikalpaiḥ ॥

वाय्वाहारैरम्बुपैर्जप्यनित्यैः; संप्रक्षालैर्यतिभिर्ध्याननित्यैः । धूमाशनैरूष्मपैः क्षीरपैश्च; विभूषितं ब्राह्मणेन्द्रैः समन्तात् ॥

vāyvāhārair ambupair japyanityaiḥ; saṁprakṣālair yatibhir dhyānanityaiḥ । dhūmāśanair ūṣmapaiḥ kṣīrapaiś ca; vibhūṣitaṁ brāhmaṇendraiḥ samantāt ॥

गोचारिणोऽथाश्मकुट्टा दन्तोलूखलिनस्तथा । मरीचिपाः फेनपाश्च तथैव मृगचारिणः ॥

gocāriṇo ’thāśmakuṭṭā dantolūkhalinas tathā । marīcipāḥ phenapāś ca tathaiva mr̥gacāriṇaḥ ॥

सुदुःखान्नियमांस्तांस्तान्वहतः सुतपोन्वितान् । पश्यन्नुत्फुल्लनयनः प्रवेष्टुमुपचक्रमे ॥

suduḥkhān niyamāṁs tāṁs tān vahataḥ sutaponvitān । paśyann utphullanayanaḥ praveṣṭum upacakrame ॥

सुपूजितं देवगणैर्महात्मभिः; शिवादिभिर्भारत पुण्यकर्मभिः । रराज तच्चाश्रममण्डलं सदा; दिवीव राजन्रविमण्डलं यथा ॥

supūjitaṁ devagaṇair mahātmabhiḥ; śivādibhir bhārata puṇyakarmabhiḥ । rarāja tac cāśramamaṇḍalaṁ sadā; divīva rājan ravimaṇḍalaṁ yathā ॥

क्रीडन्ति सर्पैर्नकुला मृगैर्व्याघ्राश्च मित्रवत् । प्रभावाद्दीप्ततपसः संनिकर्षगुणान्विताः ॥

krīḍanti sarpair nakulā mr̥gair vyāghrāś ca mitravat । prabhāvād dīptatapasaḥ saṁnikarṣaguṇānvitāḥ ॥

तत्राश्रमपदे श्रेष्ठे सर्वभूतमनोरमे । सेविते द्विजशार्दूलैर्वेदवेदाङ्गपारगैः ॥

tatrāśramapade śreṣṭhe sarvabhūtamanorame । sevite dvijaśārdūlair vedavedāṅgapāragaiḥ ॥

नानानियमविख्यातैरृषिभिश्च महात्मभिः । प्रविशन्नेव चापश्यं जटाचीरधरं प्रभुम् ॥

nānāniyamavikhyātair r̥ṣibhiś ca mahātmabhiḥ । praviśann eva cāpaśyaṁ jaṭācīradharaṁ prabhum ॥

तेजसा तपसा चैव दीप्यमानं यथानलम् । शिष्यमध्यगतं शान्तं युवानं ब्राह्मणर्षभम् । शिरसा वन्दमानं मामुपमन्युरभाषत ॥

tejasā tapasā caiva dīpyamānaṁ yathānalam । śiṣyamadhyagataṁ śāntaṁ yuvānaṁ brāhmaṇarṣabham । śirasā vandamānaṁ mām upamanyur abhāṣata ॥

स्वागतं पुण्डरीकाक्ष सफलानि तपांसि नः । यत्पूज्यः पूजयसि नो द्रष्टव्यो द्रष्टुमिच्छसि ॥

svāgataṁ puṇḍarīkākṣa saphalāni tapāṁsi naḥ । yat pūjyaḥ pūjayasi no draṣṭavyo draṣṭum icchasi ॥

तमहं प्राञ्जलिर्भूत्वा मृगपक्षिष्वथाग्निषु । धर्मे च शिष्यवर्गे च समपृच्छमनामयम् ॥

tam ahaṁ prāñjalir bhūtvā mr̥gapakṣiṣv athāgniṣu । dharme ca śiṣyavarge ca samapr̥ccham anāmayam ॥

ततो मां भगवानाह साम्ना परमवल्गुना । लप्स्यसे तनयं कृष्ण आत्मतुल्यमसंशयम् ॥

tato māṁ bhagavān āha sāmnā paramavalgunā । lapsyase tanayaṁ kr̥ṣṇa ātmatulyam asaṁśayam ॥

तपः सुमहदास्थाय तोषयेशानमीश्वरम् । इह देवः सपत्नीकः समाक्रीडत्यधोक्षज ॥

tapaḥ sumahad āsthāya toṣayeśānam īśvaram । iha devaḥ sapatnīkaḥ samākrīḍaty adhokṣaja ॥

इहैव देवताश्रेष्ठं देवाः सर्षिगणाः पुरा । तपसा ब्रह्मचर्येण सत्येन च दमेन च । तोषयित्वा शुभान्कामान्प्राप्नुवंस्ते जनार्दन ॥

ihaiva devatāśreṣṭhaṁ devāḥ sarṣigaṇāḥ purā । tapasā brahmacaryeṇa satyena ca damena ca । toṣayitvā śubhān kāmān prāpnuvaṁs te janārdana ॥

तेजसां तपसां चैव निधिः स भगवानिह । शुभाशुभान्वितान्भावान्विसृजन्संक्षिपन्नपि । आस्ते देव्या सहाचिन्त्यो यं प्रार्थयसि शत्रुहन् ॥

tejasāṁ tapasāṁ caiva nidhiḥ sa bhagavān iha । śubhāśubhānvitān bhāvān visr̥jan saṁkṣipann api । āste devyā sahācintyo yaṁ prārthayasi śatruhan ॥

हिरण्यकशिपुर्योऽभूद्दानवो मेरुकम्पनः । तेन सर्वामरैश्वर्यं शर्वात्प्राप्तं समार्बुदम् ॥

hiraṇyakaśipur yo ’bhūd dānavo merukampanaḥ । tena sarvāmaraiśvaryaṁ śarvāt prāptaṁ samārbudam ॥

तस्यैव पुत्रप्रवरो मन्दरो नाम विश्रुतः । महादेववराच्छक्रं वर्षार्बुदमयोधयत् ॥

tasyaiva putrapravaro mandaro nāma viśrutaḥ । mahādevavarāc chakraṁ varṣārbudam ayodhayat ॥

विष्णोश्चक्रं च तद्घोरं वज्रमाखण्डलस्य च । शीर्णं पुराभवत्तात ग्रहस्याङ्गेषु केशव ॥

viṣṇoś cakraṁ ca tad ghoraṁ vajram ākhaṇḍalasya ca । śīrṇaṁ purābhavat tāta grahasyāṅgeṣu keśava ॥

अर्द्यमानाश्च विबुधा ग्रहेण सुबलीयसा । शिवदत्तवराञ्जघ्नुरसुरेन्द्रान्सुरा भृशम् ॥

ardyamānāś ca vibudhā graheṇa subalīyasā । śivadattavarāñ jaghnur asurendrān surā bhr̥śam ॥

तुष्टो विद्युत्प्रभस्यापि त्रिलोकेश्वरतामदात् । शतं वर्षसहस्राणां सर्वलोकेश्वरोऽभवत् । ममैवानुचरो नित्यं भवितासीति चाब्रवीत् ॥

tuṣṭo vidyutprabhasyāpi trilokeśvaratām adāt । śataṁ varṣasahasrāṇāṁ sarvalokeśvaro ’bhavat । mamaivānucaro nityaṁ bhavitāsīti cābravīt ॥

तथा पुत्रसहस्राणामयुतं च ददौ प्रभुः । कुशद्वीपं च स ददौ राज्येन भगवानजः ॥

tathā putrasahasrāṇām ayutaṁ ca dadau prabhuḥ । kuśadvīpaṁ ca sa dadau rājyena bhagavān ajaḥ ॥

तथा शतमुखो नाम धात्रा सृष्टो महासुरः । येन वर्षशतं साग्रमात्ममांसैर्हुतोऽनलः । तं प्राह भगवांस्तुष्टः किं करोमीति शंकरः ॥

tathā śatamukho nāma dhātrā sr̥ṣṭo mahāsuraḥ । yena varṣaśataṁ sāgram ātmamāṁsair huto ’nalaḥ । taṁ prāha bhagavāṁs tuṣṭaḥ kiṁ karomīti śaṁkaraḥ ॥

तं वै शतमुखः प्राह योगो भवतु मेऽद्भुतः । बलं च दैवतश्रेष्ठ शाश्वतं संप्रयच्छ मे ॥

taṁ vai śatamukhaḥ prāha yogo bhavatu me ’dbhutaḥ । balaṁ ca daivataśreṣṭha śāśvataṁ saṁprayaccha me ॥

स्वायंभुवः क्रतुश्चापि पुत्रार्थमभवत्पुरा । आविश्य योगेनात्मानं त्रीणि वर्षशतान्यपि ॥

svāyaṁbhuvaḥ kratuś cāpi putrārtham abhavat purā । āviśya yogenātmānaṁ trīṇi varṣaśatāny api ॥

तस्य देवोऽददत्पुत्रान्सहस्रं क्रतुसंमितान् । योगेश्वरं देवगीतं वेत्थ कृष्ण न संशयः ॥

tasya devo ’dadat putrān sahasraṁ kratusaṁmitān । yogeśvaraṁ devagītaṁ vettha kr̥ṣṇa na saṁśayaḥ ॥

वालखिल्या मघवता अवज्ञाताः पुरा किल । तैः क्रुद्धैर्भगवान्रुद्रस्तपसा तोषितो ह्यभूत् ॥

vālakhilyā maghavatā avajñātāḥ purā kila । taiḥ kruddhair bhagavān rudras tapasā toṣito hy abhūt ॥

तांश्चापि दैवतश्रेष्ठः प्राह प्रीतो जगत्पतिः । सुपर्णं सोमहर्तारं तपसोत्पादयिष्यथ ॥

tāṁś cāpi daivataśreṣṭhaḥ prāha prīto jagatpatiḥ । suparṇaṁ somahartāraṁ tapasotpādayiṣyatha ॥

महादेवस्य रोषाच्च आपो नष्टाः पुराभवन् । ताश्च सप्तकपालेन देवैरन्याः प्रवर्तिताः ॥

mahādevasya roṣāc ca āpo naṣṭāḥ purābhavan । tāś ca saptakapālena devair anyāḥ pravartitāḥ ॥

अत्रेर्भार्यापि भर्तारं संत्यज्य ब्रह्मवादिनी । नाहं तस्य मुनेर्भूयो वशगा स्यां कथंचन । इत्युक्त्वा सा महादेवमगच्छच्छरणं किल ॥

atrer bhāryāpi bhartāraṁ saṁtyajya brahmavādinī । nāhaṁ tasya muner bhūyo vaśagā syāṁ kathaṁ cana । ity uktvā sā mahādevam agacchac charaṇaṁ kila ॥

निराहारा भयादत्रेस्त्रीणि वर्षशतान्यपि । अशेत मुसलेष्वेव प्रसादार्थं भवस्य सा ॥

nirāhārā bhayād atres trīṇi varṣaśatāny api । aśeta musaleṣv eva prasādārthaṁ bhavasya sā ॥

तामब्रवीद्धसन्देवो भविता वै सुतस्तव । वंशे तवैव नाम्ना तु ख्यातिं यास्यति चेप्सिताम् ॥

tām abravīd dhasan devo bhavitā vai sutas tava । vaṁśe tavaiva nāmnā tu khyātiṁ yāsyati cepsitām ॥

शाकल्यः संशितात्मा वै नव वर्षशतान्यपि । आराधयामास भवं मनोयज्ञेन केशव ॥

śākalyaḥ saṁśitātmā vai nava varṣaśatāny api । ārādhayām āsa bhavaṁ manoyajñena keśava ॥

तं चाह भगवांस्तुष्टो ग्रन्थकारो भविष्यसि । वत्साक्षया च ते कीर्तिस्त्रैलोक्ये वै भविष्यति । अक्षयं च कुलं तेऽस्तु महर्षिभिरलंकृतम् ॥

taṁ cāha bhagavāṁs tuṣṭo granthakāro bhaviṣyasi । vatsākṣayā ca te kīrtis trailokye vai bhaviṣyati । akṣayaṁ ca kulaṁ te ’stu maharṣibhir alaṁkr̥tam ॥

सावर्णिश्चापि विख्यात ऋषिरासीत्कृते युगे । इह तेन तपस्तप्तं षष्टिं वर्षशतान्यथ ॥

sāvarṇiś cāpi vikhyāta r̥ṣir āsīt kr̥te yuge । iha tena tapas taptaṁ ṣaṣṭiṁ varṣaśatāny atha ॥

तमाह भगवान्रुद्रः साक्षात्तुष्टोऽस्मि तेऽनघ । ग्रन्थकृल्लोकविख्यातो भवितास्यजरामरः ॥

tam āha bhagavān rudraḥ sākṣāt tuṣṭo ’smi te ’nagha । granthakr̥l lokavikhyāto bhavitāsy ajarāmaraḥ ॥

मयापि च यथा दृष्टो देवदेवः पुरा विभुः । साक्षात्पशुपतिस्तात तच्चापि शृणु माधव ॥

mayāpi ca yathā dr̥ṣṭo devadevaḥ purā vibhuḥ । sākṣāt paśupatis tāta tac cāpi śr̥ṇu mādhava ॥

यदर्थं च महादेवः प्रयतेन मया पुरा । आराधितो महातेजास्तच्चापि शृणु विस्तरम् ॥

yadarthaṁ ca mahādevaḥ prayatena mayā purā । ārādhito mahātejās tac cāpi śr̥ṇu vistaram ॥

यदवाप्तं च मे पूर्वं देवदेवान्महेश्वरात् । तत्सर्वमखिलेनाद्य कथयिष्यामि तेऽनघ ॥

yad avāptaṁ ca me pūrvaṁ devadevān maheśvarāt । tat sarvam akhilenādya kathayiṣyāmi te ’nagha ॥

पुरा कृतयुगे तात ऋषिरासीन्महायशाः । व्याघ्रपाद इति ख्यातो वेदवेदाङ्गपारगः । तस्याहमभवं पुत्रो धौम्यश्चापि ममानुजः ॥

purā kr̥tayuge tāta r̥ṣir āsīn mahāyaśāḥ । vyāghrapāda iti khyāto vedavedāṅgapāragaḥ । tasyāham abhavaṁ putro dhaumyaś cāpi mamānujaḥ ॥

कस्यचित्त्वथ कालस्य धौम्येन सह माधव । आगच्छमाश्रमं क्रीडन्मुनीनां भावितात्मनाम् ॥

kasya cit tv atha kālasya dhaumyena saha mādhava । āgaccham āśramaṁ krīḍan munīnāṁ bhāvitātmanām ॥

तत्रापि च मया दृष्टा दुह्यमाना पयस्विनी । लक्षितं च मया क्षीरं स्वादुतो ह्यमृतोपमम् ॥

tatrāpi ca mayā dr̥ṣṭā duhyamānā payasvinī । lakṣitaṁ ca mayā kṣīraṁ svāduto hy amr̥topamam ॥

ततः पिष्टं समालोड्य तोयेन सह माधव । आवयोः क्षीरमित्येव पानार्थमुपनीयते ॥

tataḥ piṣṭaṁ samāloḍya toyena saha mādhava । āvayoḥ kṣīram ity eva pānārtham upanīyate ॥

अथ गव्यं पयस्तात कदाचित्प्राशितं मया । ततः पिष्टरसं तात न मे प्रीतिमुदावहत् ॥

atha gavyaṁ payas tāta kadā cit prāśitaṁ mayā । tataḥ piṣṭarasaṁ tāta na me prītim udāvahat ॥

ततोऽहमब्रुवं बाल्याज्जननीमात्मनस्तदा । क्षीरोदनसमायुक्तं भोजनं च प्रयच्छ मे ॥

tato ’ham abruvaṁ bālyāj jananīm ātmanas tadā । kṣīrodanasamāyuktaṁ bhojanaṁ ca prayaccha me ॥

ततो मामब्रवीन्माता दुःखशोकसमन्विता । पुत्रस्नेहात्परिष्वज्य मूर्ध्नि चाघ्राय माधव ॥

tato mām abravīn mātā duḥkhaśokasamanvitā । putrasnehāt pariṣvajya mūrdhni cāghrāya mādhava ॥

कुतः क्षीरोदनं वत्स मुनीनां भावितात्मनाम् । वने निवसतां नित्यं कन्दमूलफलाशिनाम् ॥

kutaḥ kṣīrodanaṁ vatsa munīnāṁ bhāvitātmanām । vane nivasatāṁ nityaṁ kandamūlaphalāśinām ॥

अप्रसाद्य विरूपाक्षं वरदं स्थाणुमव्ययम् । कुतः क्षीरोदनं वत्स सुखानि वसनानि च ॥

aprasādya virūpākṣaṁ varadaṁ sthāṇum avyayam । kutaḥ kṣīrodanaṁ vatsa sukhāni vasanāni ca ॥

तं प्रपद्य सदा वत्स सर्वभावेन शंकरम् । तत्प्रसादाच्च कामेभ्यः फलं प्राप्स्यसि पुत्रक ॥

taṁ prapadya sadā vatsa sarvabhāvena śaṁkaram । tatprasādāc ca kāmebhyaḥ phalaṁ prāpsyasi putraka ॥

जनन्यास्तद्वचः श्रुत्वा तदाप्रभृति शत्रुहन् । मम भक्तिर्महादेवे नैष्ठिकी समपद्यत ॥

jananyās tad vacaḥ śrutvā tadāprabhr̥ti śatruhan । mama bhaktir mahādeve naiṣṭhikī samapadyata ॥

ततोऽहं तप आस्थाय तोषयामास शंकरम् । दिव्यं वर्षसहस्रं तु पादाङ्गुष्ठाग्रविष्ठितः ॥

tato ’haṁ tapa āsthāya toṣayām āsa śaṁkaram । divyaṁ varṣasahasraṁ tu pādāṅguṣṭhāgraviṣṭhitaḥ ॥

एकं वर्षशतं चैव फलाहारस्तदाभवम् । द्वितीयं शीर्णपर्णाशी तृतीयं चाम्बुभोजनः । शतानि सप्त चैवाहं वायुभक्षस्तदाभवम् ॥

ekaṁ varṣaśataṁ caiva phalāhāras tadābhavam । dvitīyaṁ śīrṇaparṇāśī tr̥tīyaṁ cāmbubhojanaḥ । śatāni sapta caivāhaṁ vāyubhakṣas tadābhavam ॥

ततः प्रीतो महादेवः सर्वलोकेश्वरः प्रभुः । शक्ररूपं स कृत्वा तु सर्वैर्देवगणैर्वृतः । सहस्राक्षस्तदा भूत्वा वज्रपाणिर्महायशाः ॥

tataḥ prīto mahādevaḥ sarvalokeśvaraḥ prabhuḥ । śakrarūpaṁ sa kr̥tvā tu sarvair devagaṇair vr̥taḥ । sahasrākṣas tadā bhūtvā vajrapāṇir mahāyaśāḥ ॥

सुधावदातं रक्ताक्षं स्तब्धकर्णं मदोत्कटम् । आवेष्टितकरं रौद्रं चतुर्दंष्ट्रं महागजम् ॥

sudhāvadātaṁ raktākṣaṁ stabdhakarṇaṁ madotkaṭam । āveṣṭitakaraṁ raudraṁ caturdaṁṣṭraṁ mahāgajam ॥

समास्थितश्च भगवान्दीप्यमानः स्वतेजसा । आजगाम किरीटी तु हारकेयूरभूषितः ॥

samāsthitaś ca bhagavān dīpyamānaḥ svatejasā । ājagāma kirīṭī tu hārakeyūrabhūṣitaḥ ॥

पाण्डुरेणातपत्रेण ध्रियमाणेन मूर्धनि । सेव्यमानोऽप्सरोभिश्च दिव्यगन्धर्वनादितः ॥

pāṇḍureṇātapatreṇa dhriyamāṇena mūrdhani । sevyamāno ’psarobhiś ca divyagandharvanāditaḥ ॥

ततो मामाह देवेन्द्रः प्रीतस्तेऽहं द्विजोत्तम । वरं वृणीष्व मत्तस्त्वं यत्ते मनसि वर्तते ॥

tato mām āha devendraḥ prītas te ’haṁ dvijottama । varaṁ vr̥ṇīṣva mattas tvaṁ yat te manasi vartate ॥

शक्रस्य तु वचः श्रुत्वा नाहं प्रीतमनाभवम् । अब्रुवं च तदा कृष्ण देवराजमिदं वचः ॥

śakrasya tu vacaḥ śrutvā nāhaṁ prītamanābhavam । abruvaṁ ca tadā kr̥ṣṇa devarājam idaṁ vacaḥ ॥

नाहं त्वत्तो वरं काङ्क्षे नान्यस्मादपि दैवतात् । महादेवादृते सौम्य सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥

nāhaṁ tvatto varaṁ kāṅkṣe nānyasmād api daivatāt । mahādevād r̥te saumya satyam etad bravīmi te ॥

पशुपतिवचनाद्भवामि सद्यः; कृमिरथ वा तरुरप्यनेकशाखः । अपशुपतिवरप्रसादजा मे; त्रिभुवनराज्यविभूतिरप्यनिष्टा ॥

paśupativacanād bhavāmi sadyaḥ; kr̥mir atha vā tarur apy anekaśākhaḥ । apaśupativaraprasādajā me; tribhuvanarājyavibhūtir apy aniṣṭā ॥

अपि कीटः पतंगो वा भवेयं शंकराज्ञया । न तु शक्र त्वया दत्तं त्रैलोक्यमपि कामये ॥

api kīṭaḥ pataṁgo vā bhaveyaṁ śaṁkarājñayā । na tu śakra tvayā dattaṁ trailokyam api kāmaye ॥

यावच्छशाङ्कशकलामलबद्धमौलि;र्न प्रीयते पशुपतिर्भगवान्ममेशः । तावज्जरामरणजन्मशताभिघातै;र्दुःखानि देहविहितानि समुद्वहामि ॥

yāvac chaśāṅkaśakalāmalabaddhamaulir; na prīyate paśupatir bhagavān mameśaḥ । tāvaj jarāmaraṇajanmaśatābhighātair; duḥkhāni dehavihitāni samudvahāmi ॥

दिवसकरशशाङ्कवह्निदीप्तं; त्रिभुवनसारमपारमाद्यमेकम् । अजरममरमप्रसाद्य रुद्रं; जगति पुमानिह को लभेत शान्तिम् ॥

divasakaraśaśāṅkavahnidīptaṁ; tribhuvanasāram apāram ādyam ekam । ajaram amaram aprasādya rudraṁ; jagati pumān iha ko labheta śāntim ॥

शक्र उवाच । कः पुनस्तव हेतुर्वै ईशे कारणकारणे । येन देवादृतेऽन्यस्मात्प्रसादं नाभिकाङ्क्षसि ॥

śakra uvāca । kaḥ punas tava hetur vai īśe kāraṇakāraṇe । yena devād r̥te ’nyasmāt prasādaṁ nābhikāṅkṣasi ॥

उपमन्युरुवाच । हेतुभिर्वा किमन्यैस्ते ईशः कारणकारणम् । न शुश्रुम यदन्यस्य लिङ्गमभ्यर्च्यते सुरैः ॥

upamanyur uvāca । hetubhir vā kim anyais te īśaḥ kāraṇakāraṇam । na śuśruma yad anyasya liṅgam abhyarcyate suraiḥ ॥

कस्यान्यस्य सुरैः सर्वैर्लिङ्गं मुक्त्वा महेश्वरम् । अर्च्यतेऽर्चितपूर्वं वा ब्रूहि यद्यस्ति ते श्रुतिः ॥

kasyānyasya suraiḥ sarvair liṅgaṁ muktvā maheśvaram । arcyate ’rcitapūrvaṁ vā brūhi yady asti te śrutiḥ ॥

यस्य ब्रह्मा च विष्णुश्च त्वं चापि सह दैवतैः । अर्चयध्वं सदा लिङ्गं तस्माच्छ्रेष्ठतमो हि सः ॥

yasya brahmā ca viṣṇuś ca tvaṁ cāpi saha daivataiḥ । arcayadhvaṁ sadā liṅgaṁ tasmāc chreṣṭhatamo hi saḥ ॥

तस्माद्वरमहं काङ्क्षे निधनं वापि कौशिक । गच्छ वा तिष्ठ वा शक्र यथेष्टं बलसूदन ॥

tasmād varam ahaṁ kāṅkṣe nidhanaṁ vāpi kauśika । gaccha vā tiṣṭha vā śakra yatheṣṭaṁ balasūdana ॥

काममेष वरो मेऽस्तु शापो वापि महेश्वरात् । न चान्यां देवतां काङ्क्षे सर्वकामफलान्यपि ॥

kāmam eṣa varo me ’stu śāpo vāpi maheśvarāt । na cānyāṁ devatāṁ kāṅkṣe sarvakāmaphalāny api ॥

एवमुक्त्वा तु देवेन्द्रं दुःखादाकुलितेन्द्रियः । न प्रसीदति मे रुद्रः किमेतदिति चिन्तयन् । अथापश्यं क्षणेनैव तमेवैरावतं पुनः ॥

evam uktvā tu devendraṁ duḥkhād ākulitendriyaḥ । na prasīdati me rudraḥ kim etad iti cintayan । athāpaśyaṁ kṣaṇenaiva tam evairāvataṁ punaḥ ॥

हंसकुन्देन्दुसदृशं मृणालकुमुदप्रभम् । वृषरूपधरं साक्षात्क्षीरोदमिव सागरम् ॥

haṁsakundendusadr̥śaṁ mr̥ṇālakumudaprabham । vr̥ṣarūpadharaṁ sākṣāt kṣīrodam iva sāgaram ॥

कृष्णपुच्छं महाकायं मधुपिङ्गललोचनम् । जाम्बूनदेन दाम्ना च सर्वतः समलंकृतम् ॥

kr̥ṣṇapucchaṁ mahākāyaṁ madhupiṅgalalocanam । jāmbūnadena dāmnā ca sarvataḥ samalaṁkr̥tam ॥

रक्ताक्षं सुमहानासं सुकर्णं सुकटीतटम् । सुपार्श्वं विपुलस्कन्धं सुरूपं चारुदर्शनम् ॥

raktākṣaṁ sumahānāsaṁ sukarṇaṁ sukaṭītaṭam । supārśvaṁ vipulaskandhaṁ surūpaṁ cārudarśanam ॥

ककुदं तस्य चाभाति स्कन्धमापूर्य विष्ठितम् । तुषारगिरिकूटाभं सिताभ्रशिखरोपमम् ॥

kakudaṁ tasya cābhāti skandham āpūrya viṣṭhitam । tuṣāragirikūṭābhaṁ sitābhraśikharopamam ॥

तमास्थितश्च भगवान्देवदेवः सहोमया । अशोभत महादेवः पौर्णमास्यामिवोडुराट् ॥

tam āsthitaś ca bhagavān devadevaḥ sahomayā । aśobhata mahādevaḥ paurṇamāsyām ivoḍurāṭ ॥

तस्य तेजोभवो वह्निः समेघः स्तनयित्नुमान् । सहस्रमिव सूर्याणां सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥

tasya tejobhavo vahniḥ sameghaḥ stanayitnumān । sahasram iva sūryāṇāṁ sarvam āvr̥tya tiṣṭhati ॥

ईश्वरः सुमहातेजाः संवर्तक इवानलः । युगान्ते सर्वभूतानि दिधक्षुरिव चोद्यतः ॥

īśvaraḥ sumahātejāḥ saṁvartaka ivānalaḥ । yugānte sarvabhūtāni didhakṣur iva codyataḥ ॥

तेजसा तु तदा व्याप्ते दुर्निरीक्ष्ये समन्ततः । पुनरुद्विग्नहृदयः किमेतदिति चिन्तयम् ॥

tejasā tu tadā vyāpte durnirīkṣye samantataḥ । punar udvignahr̥dayaḥ kim etad iti cintayam ॥

मुहूर्तमिव तत्तेजो व्याप्य सर्वा दिशो दश । प्रशान्तं च क्षणेनैव देवदेवस्य मायया ॥

muhūrtam iva tat tejo vyāpya sarvā diśo daśa । praśāntaṁ ca kṣaṇenaiva devadevasya māyayā ॥

अथापश्यं स्थितं स्थाणुं भगवन्तं महेश्वरम् । सौरभेयगतं सौम्यं विधूममिव पावकम् । सहितं चारुसर्वाङ्ग्या पार्वत्या परमेश्वरम् ॥

athāpaśyaṁ sthitaṁ sthāṇuṁ bhagavantaṁ maheśvaram । saurabheyagataṁ saumyaṁ vidhūmam iva pāvakam । sahitaṁ cārusarvāṅgyā pārvatyā parameśvaram ॥

नीलकण्ठं महात्मानमसक्तं तेजसां निधिम् । अष्टादशभुजं स्थाणुं सर्वाभरणभूषितम् ॥

nīlakaṇṭhaṁ mahātmānam asaktaṁ tejasāṁ nidhim । aṣṭādaśabhujaṁ sthāṇuṁ sarvābharaṇabhūṣitam ॥

शुक्लाम्बरधरं देवं शुक्लमाल्यानुलेपनम् । शुक्लध्वजमनाधृष्यं शुक्लयज्ञोपवीतिनम् ॥

śuklāmbaradharaṁ devaṁ śuklamālyānulepanam । śukladhvajam anādhr̥ṣyaṁ śuklayajñopavītinam ॥

गायद्भिर्नृत्यमानैश्च उत्पतद्भिरितस्ततः । वृतं पारिषदैर्दिव्यैरात्मतुल्यपराक्रमैः ॥

gāyadbhir nr̥tyamānaiś ca utpatadbhir itas tataḥ । vr̥taṁ pāriṣadair divyair ātmatulyaparākramaiḥ ॥

बालेन्दुमुकुटं पाण्डुं शरच्चन्द्रमिवोदितम् । त्रिभिर्नेत्रैः कृतोद्द्योतं त्रिभिः सूर्यैरिवोदितैः ॥

bālendumukuṭaṁ pāṇḍuṁ śaraccandram ivoditam । tribhir netraiḥ kr̥toddyotaṁ tribhiḥ sūryair ivoditaiḥ ॥

अशोभत च देवस्य माला गात्रे सितप्रभे । जातरूपमयैः पद्मैर्ग्रथिता रत्नभूषिता ॥

aśobhata ca devasya mālā gātre sitaprabhe । jātarūpamayaiḥ padmair grathitā ratnabhūṣitā ॥

मूर्तिमन्ति तथास्त्राणि सर्वतेजोमयानि च । मया दृष्टानि गोविन्द भवस्यामिततेजसः ॥

mūrtimanti tathāstrāṇi sarvatejomayāni ca । mayā dr̥ṣṭāni govinda bhavasyāmitatejasaḥ ॥

इन्द्रायुधसहस्राभं धनुस्तस्य महात्मनः । पिनाकमिति विख्यातं स च वै पन्नगो महान् ॥

indrāyudhasahasrābhaṁ dhanus tasya mahātmanaḥ । pinākam iti vikhyātaṁ sa ca vai pannago mahān ॥

सप्तशीर्षो महाकायस्तीक्ष्णदंष्ट्रो विषोल्बणः । ज्यावेष्टितमहाग्रीवः स्थितः पुरुषविग्रहः ॥

saptaśīrṣo mahākāyas tīkṣṇadaṁṣṭro viṣolbaṇaḥ । jyāveṣṭitamahāgrīvaḥ sthitaḥ puruṣavigrahaḥ ॥

शरश्च सूर्यसंकाशः कालानलसमद्युतिः । यत्तदस्त्रं महाघोरं दिव्यं पाशुपतं महत् ॥

śaraś ca sūryasaṁkāśaḥ kālānalasamadyutiḥ । yat tad astraṁ mahāghoraṁ divyaṁ pāśupataṁ mahat ॥

अद्वितीयमनिर्देश्यं सर्वभूतभयावहम् । सस्फुलिङ्गं महाकायं विसृजन्तमिवानलम् ॥

advitīyam anirdeśyaṁ sarvabhūtabhayāvaham । sasphuliṅgaṁ mahākāyaṁ visr̥jantam ivānalam ॥

एकपादं महादंष्ट्रं सहस्रशिरसोदरम् । सहस्रभुजजिह्वाक्षमुद्गिरन्तमिवानलम् ॥

ekapādaṁ mahādaṁṣṭraṁ sahasraśirasodaram । sahasrabhujajihvākṣam udgirantam ivānalam ॥

ब्राह्मान्नारायणादैन्द्रादाग्नेयादपि वारुणात् । यद्विशिष्टं महाबाहो सर्वशस्त्रविघातनम् ॥

brāhmān nārāyaṇād aindrād āgneyād api vāruṇāt । yad viśiṣṭaṁ mahābāho sarvaśastravighātanam ॥

येन तत्त्रिपुरं दग्ध्वा क्षणाद्भस्मीकृतं पुरा । शरेणैकेन गोविन्द महादेवेन लीलया ॥

yena tat tripuraṁ dagdhvā kṣaṇād bhasmīkr̥taṁ purā । śareṇaikena govinda mahādevena līlayā ॥

निर्ददाह जगत्कृत्स्नं त्रैलोक्यं सचराचरम् । महेश्वरभुजोत्सृष्टं निमेषार्धान्न संशयः ॥

nirdadāha jagat kr̥tsnaṁ trailokyaṁ sacarācaram । maheśvarabhujotsr̥ṣṭaṁ nimeṣārdhān na saṁśayaḥ ॥

नावध्यो यस्य लोकेऽस्मिन्ब्रह्मविष्णुसुरेष्वपि । तदहं दृष्टवांस्तात आश्चर्याद्भुतमुत्तमम् ॥

nāvadhyo yasya loke ’smin brahmaviṣṇusureṣv api । tad ahaṁ dr̥ṣṭavāṁs tāta āścaryādbhutam uttamam ॥

गुह्यमस्त्रं परं चापि तत्तुल्याधिकमेव वा । यत्तच्छूलमिति ख्यातं सर्वलोकेषु शूलिनः ॥

guhyam astraṁ paraṁ cāpi tattulyādhikam eva vā । yat tac chūlam iti khyātaṁ sarvalokeṣu śūlinaḥ ॥

दारयेद्यन्महीं कृत्स्नां शोषयेद्वा महोदधिम् । संहरेद्वा जगत्कृत्स्नं विसृष्टं शूलपाणिना ॥

dārayed yan mahīṁ kr̥tsnāṁ śoṣayed vā mahodadhim । saṁhared vā jagat kr̥tsnaṁ visr̥ṣṭaṁ śūlapāṇinā ॥

यौवनाश्वो हतो येन मांधाता सबलः पुरा । चक्रवर्ती महातेजास्त्रिलोकविजयी नृपः ॥

yauvanāśvo hato yena māṁdhātā sabalaḥ purā । cakravartī mahātejās trilokavijayī nr̥paḥ ॥

महाबलो महावीर्यः शक्रतुल्यपराक्रमः । करस्थेनैव गोविन्द लवणस्येह रक्षसः ॥

mahābalo mahāvīryaḥ śakratulyaparākramaḥ । karasthenaiva govinda lavaṇasyeha rakṣasaḥ ॥

तच्छूलमतितीक्ष्णाग्रं सुभीमं लोमहर्षणम् । त्रिशिखां भ्रुकुटीं कृत्वा तर्जमानमिव स्थितम् ॥

tac chūlam atitīkṣṇāgraṁ subhīmaṁ lomaharṣaṇam । triśikhāṁ bhrukuṭīṁ kr̥tvā tarjamānam iva sthitam ॥

विधूमं सार्चिषं कृष्णं कालसूर्यमिवोदितम् । सर्पहस्तमनिर्देश्यं पाशहस्तमिवान्तकम् । दृष्टवानस्मि गोविन्द तदस्त्रं रुद्रसंनिधौ ॥

vidhūmaṁ sārciṣaṁ kr̥ṣṇaṁ kālasūryam ivoditam । sarpahastam anirdeśyaṁ pāśahastam ivāntakam । dr̥ṣṭavān asmi govinda tad astraṁ rudrasaṁnidhau ॥

परशुस्तीक्ष्णधारश्च दत्तो रामस्य यः पुरा । महादेवेन तुष्टेन क्षत्रियाणां क्षयंकरः । कार्तवीर्यो हतो येन चक्रवर्ती महामृधे ॥

paraśus tīkṣṇadhāraś ca datto rāmasya yaḥ purā । mahādevena tuṣṭena kṣatriyāṇāṁ kṣayaṁkaraḥ । kārtavīryo hato yena cakravartī mahāmr̥dhe ॥

त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवी येन निःक्षत्रिया कृता । जामदग्न्येन गोविन्द रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥

triḥsaptakr̥tvaḥ pr̥thivī yena niḥkṣatriyā kr̥tā । jāmadagnyena govinda rāmeṇākliṣṭakarmaṇā ॥

दीप्तधारः सुरौद्रास्यः सर्पकण्ठाग्रवेष्टितः । अभवच्छूलिनोऽभ्याशे दीप्तवह्निशिखोपमः ॥

dīptadhāraḥ suraudrāsyaḥ sarpakaṇṭhāgraveṣṭitaḥ । abhavac chūlino ’bhyāśe dīptavahniśikhopamaḥ ॥

असंख्येयानि चास्त्राणि तस्य दिव्यानि धीमतः । प्राधान्यतो मयैतानि कीर्तितानि तवानघ ॥

asaṁkhyeyāni cāstrāṇi tasya divyāni dhīmataḥ । prādhānyato mayaitāni kīrtitāni tavānagha ॥

सव्यदेशे तु देवस्य ब्रह्मा लोकपितामहः । दिव्यं विमानमास्थाय हंसयुक्तं मनोजवम् ॥

savyadeśe tu devasya brahmā lokapitāmahaḥ । divyaṁ vimānam āsthāya haṁsayuktaṁ manojavam ॥

वामपार्श्वगतश्चैव तथा नारायणः स्थितः । वैनतेयं समास्थाय शङ्खचक्रगदाधरः ॥

vāmapārśvagataś caiva tathā nārāyaṇaḥ sthitaḥ । vainateyaṁ samāsthāya śaṅkhacakragadādharaḥ ॥

स्कन्दो मयूरमास्थाय स्थितो देव्याः समीपतः । शक्तिं कण्ठे समादाय द्वितीय इव पावकः ॥

skando mayūram āsthāya sthito devyāḥ samīpataḥ । śaktiṁ kaṇṭhe samādāya dvitīya iva pāvakaḥ ॥

पुरस्ताच्चैव देवस्य नन्दिं पश्याम्यवस्थितम् । शूलं विष्टभ्य तिष्ठन्तं द्वितीयमिव शंकरम् ॥

purastāc caiva devasya nandiṁ paśyāmy avasthitam । śūlaṁ viṣṭabhya tiṣṭhantaṁ dvitīyam iva śaṁkaram ॥

स्वायंभुवाद्या मनवो भृग्वाद्या ऋषयस्तथा । शक्राद्या देवताश्चैव सर्व एव समभ्ययुः ॥

svāyaṁbhuvādyā manavo bhr̥gvādyā r̥ṣayas tathā । śakrādyā devatāś caiva sarva eva samabhyayuḥ ॥

तेऽभिवाद्य महात्मानं परिवार्य समन्ततः । अस्तुवन्विविधैः स्तोत्रैर्महादेवं सुरास्तदा ॥

te ’bhivādya mahātmānaṁ parivārya samantataḥ । astuvan vividhaiḥ stotrair mahādevaṁ surās tadā ॥

ब्रह्मा भवं तदा स्तुन्वन्रथन्तरमुदीरयन् । ज्येष्ठसाम्ना च देवेशं जगौ नारायणस्तदा । गृणञ्शक्रः परं ब्रह्म शतरुद्रीयमुत्तमम् ॥

brahmā bhavaṁ tadā stunvan rathantaram udīrayan । jyeṣṭhasāmnā ca deveśaṁ jagau nārāyaṇas tadā । gr̥ṇañ śakraḥ paraṁ brahma śatarudrīyam uttamam ॥

ब्रह्मा नारायणश्चैव देवराजश्च कौशिकः । अशोभन्त महात्मानस्त्रयस्त्रय इवाग्नयः ॥

brahmā nārāyaṇaś caiva devarājaś ca kauśikaḥ । aśobhanta mahātmānas trayas traya ivāgnayaḥ ॥

तेषां मध्यगतो देवो रराज भगवाञ्शिवः । शरद्घनविनिर्मुक्तः परिविष्ट इवांशुमान् । ततोऽहमस्तुवं देवं स्तवेनानेन सुव्रतम् ॥

teṣāṁ madhyagato devo rarāja bhagavāñ śivaḥ । śaradghanavinirmuktaḥ pariviṣṭa ivāṁśumān । tato ’ham astuvaṁ devaṁ stavenānena suvratam ॥

नमो देवाधिदेवाय महादेवाय वै नमः । शक्राय शक्ररूपाय शक्रवेषधराय च ॥

namo devādhidevāya mahādevāya vai namaḥ । śakrāya śakrarūpāya śakraveṣadharāya ca ॥

नमस्ते वज्रहस्ताय पिङ्गलायारुणाय च । पिनाकपाणये नित्यं खड्गशूलधराय च ॥

namas te vajrahastāya piṅgalāyāruṇāya ca । pinākapāṇaye nityaṁ khaḍgaśūladharāya ca ॥

नमस्ते कृष्णवासाय कृष्णकुञ्चितमूर्धजे । कृष्णाजिनोत्तरीयाय कृष्णाष्टमिरताय च ॥

namas te kr̥ṣṇavāsāya kr̥ṣṇakuñcitamūrdhaje । kr̥ṣṇājinottarīyāya kr̥ṣṇāṣṭam iratāya ca ॥

शुक्लवर्णाय शुक्लाय शुक्लाम्बरधराय च । शुक्लभस्मावलिप्ताय शुक्लकर्मरताय च ॥

śuklavarṇāya śuklāya śuklāmbaradharāya ca । śuklabhasmāvaliptāya śuklakarmaratāya ca ॥

त्वं ब्रह्मा सर्वदेवानां रुद्राणां नीललोहितः । आत्मा च सर्वभूतानां सांख्ये पुरुष उच्यसे ॥

tvaṁ brahmā sarvadevānāṁ rudrāṇāṁ nīlalohitaḥ । ātmā ca sarvabhūtānāṁ sāṁkhye puruṣa ucyase ॥

ऋषभस्त्वं पवित्राणां योगिनां निष्कलः शिवः । आश्रमाणां गृहस्थस्त्वमीश्वराणां महेश्वरः । कुबेरः सर्वयक्षाणां क्रतूनां विष्णुरुच्यसे ॥

r̥ṣabhas tvaṁ pavitrāṇāṁ yogināṁ niṣkalaḥ śivaḥ । āśramāṇāṁ gr̥hasthas tvam īśvarāṇāṁ maheśvaraḥ । kuberaḥ sarvayakṣāṇāṁ kratūnāṁ viṣṇur ucyase ॥

पर्वतानां महामेरुर्नक्षत्राणां च चन्द्रमाः । वसिष्ठस्त्वमृषीणां च ग्रहाणां सूर्य उच्यसे ॥

parvatānāṁ mahāmerur nakṣatrāṇāṁ ca candramāḥ । vasiṣṭhas tvam r̥ṣīṇāṁ ca grahāṇāṁ sūrya ucyase ॥

आरण्यानां पशूनां च सिंहस्त्वं परमेश्वरः । ग्राम्याणां गोवृषश्चासि भगवाँल्लोकपूजितः ॥

āraṇyānāṁ paśūnāṁ ca siṁhas tvaṁ parameśvaraḥ । grāmyāṇāṁ govr̥ṣaś cāsi bhagavām̐l lokapūjitaḥ ॥

आदित्यानां भवान्विष्णुर्वसूनां चैव पावकः । पक्षिणां वैनतेयश्च अनन्तो भुजगेषु च ॥

ādityānāṁ bhavān viṣṇur vasūnāṁ caiva pāvakaḥ । pakṣiṇāṁ vainateyaś ca ananto bhujageṣu ca ॥

सामवेदश्च वेदानां यजुषां शतरुद्रियम् । सनत्कुमारो योगीनां सांख्यानां कपिलो ह्यसि ॥

sāmavedaś ca vedānāṁ yajuṣāṁ śatarudriyam । sanatkumāro yogīnāṁ sāṁkhyānāṁ kapilo hy asi ॥

शक्रोऽसि मरुतां देव पितॄणां धर्मराडसि । ब्रह्मलोकश्च लोकानां गतीनां मोक्ष उच्यसे ॥

śakro ’si marutāṁ deva pitr̥̄ṇāṁ dharmarāḍ asi । brahmalokaś ca lokānāṁ gatīnāṁ mokṣa ucyase ॥

क्षीरोदः सागराणां च शैलानां हिमवान्गिरिः । वर्णानां ब्राह्मणश्चासि विप्राणां दीक्षितो द्विजः । आदिस्त्वमसि लोकानां संहर्ता काल एव च ॥

kṣīrodaḥ sāgarāṇāṁ ca śailānāṁ himavān giriḥ । varṇānāṁ brāhmaṇaś cāsi viprāṇāṁ dīkṣito dvijaḥ । ādis tvam asi lokānāṁ saṁhartā kāla eva ca ॥

यच्चान्यदपि लोकेषु सत्त्वं तेजोधिकं स्मृतम् । तत्सर्वं भगवानेव इति मे निश्चिता मतिः ॥

yac cānyad api lokeṣu sattvaṁ tejodhikaṁ smr̥tam । tat sarvaṁ bhagavān eva iti me niścitā matiḥ ॥

नमस्ते भगवन्देव नमस्ते भक्तवत्सल । योगेश्वर नमस्तेऽस्तु नमस्ते विश्वसंभव ॥

namas te bhagavan deva namas te bhaktavatsala । yogeśvara namas te ’stu namas te viśvasaṁbhava ॥

प्रसीद मम भक्तस्य दीनस्य कृपणस्य च । अनैश्वर्येण युक्तस्य गतिर्भव सनातन ॥

prasīda mama bhaktasya dīnasya kr̥paṇasya ca । anaiśvaryeṇa yuktasya gatir bhava sanātana ॥

यं चापराधं कृतवानज्ञानात्परमेश्वर । मद्भक्त इति देवेश तत्सर्वं क्षन्तुमर्हसि ॥

yaṁ cāparādhaṁ kr̥tavān ajñānāt parameśvara । madbhakta iti deveśa tat sarvaṁ kṣantum arhasi ॥

मोहितश्चास्मि देवेश तुभ्यं रूपविपर्ययात् । तेन नार्घ्यं मया दत्तं पाद्यं चापि सुरेश्वर ॥

mohitaś cāsmi deveśa tubhyaṁ rūpaviparyayāt । tena nārghyaṁ mayā dattaṁ pādyaṁ cāpi sureśvara ॥

एवं स्तुत्वाहमीशानं पाद्यमर्घ्यं च भक्तितः । कृताञ्जलिपुटो भूत्वा सर्वं तस्मै न्यवेदयम् ॥

evaṁ stutvāham īśānaṁ pādyam arghyaṁ ca bhaktitaḥ । kr̥tāñjalipuṭo bhūtvā sarvaṁ tasmai nyavedayam ॥

ततः शीताम्बुसंयुक्ता दिव्यगन्धसमन्विता । पुष्पवृष्टिः शुभा तात पपात मम मूर्धनि ॥

tataḥ śītāmbusaṁyuktā divyagandhasamanvitā । puṣpavr̥ṣṭiḥ śubhā tāta papāta mama mūrdhani ॥

दुन्दुभिश्च ततो दिव्यस्ताडितो देवकिंकरैः । ववौ च मारुतः पुण्यः शुचिगन्धः सुखावहः ॥

dundubhiś ca tato divyas tāḍito devakiṁkaraiḥ । vavau ca mārutaḥ puṇyaḥ śucigandhaḥ sukhāvahaḥ ॥

ततः प्रीतो महादेवः सपत्नीको वृषध्वजः । अब्रवीत्त्रिदशांस्तत्र हर्षयन्निव मां तदा ॥

tataḥ prīto mahādevaḥ sapatnīko vr̥ṣadhvajaḥ । abravīt tridaśāṁs tatra harṣayann iva māṁ tadā ॥

पश्यध्वं त्रिदशाः सर्वे उपमन्योर्महात्मनः । मयि भक्तिं परां दिव्यामेकभावादवस्थिताम् ॥

paśyadhvaṁ tridaśāḥ sarve upamanyor mahātmanaḥ । mayi bhaktiṁ parāṁ divyām ekabhāvād avasthitām ॥

एवमुक्तास्ततः कृष्ण सुरास्ते शूलपाणिना । ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे नमस्कृत्वा वृषध्वजम् ॥

evam uktās tataḥ kr̥ṣṇa surās te śūlapāṇinā । ūcuḥ prāñjalayaḥ sarve namaskr̥tvā vr̥ṣadhvajam ॥

भगवन्देवदेवेश लोकनाथ जगत्पते । लभतां सर्वकामेभ्यः फलं त्वत्तो द्विजोत्तमः ॥

bhagavan devadeveśa lokanātha jagatpate । labhatāṁ sarvakāmebhyaḥ phalaṁ tvatto dvijottamaḥ ॥

एवमुक्तस्ततः शर्वः सुरैर्ब्रह्मादिभिस्तथा । आह मां भगवानीशः प्रहसन्निव शंकरः ॥

evam uktas tataḥ śarvaḥ surair brahmādibhis tathā । āha māṁ bhagavān īśaḥ prahasann iva śaṁkaraḥ ॥

वत्सोपमन्यो प्रीतोऽस्मि पश्य मां मुनिपुंगव । दृढभक्तोऽसि विप्रर्षे मया जिज्ञासितो ह्यसि ॥

vatsopamanyo prīto ’smi paśya māṁ munipuṁgava । dr̥ḍhabhakto ’si viprarṣe mayā jijñāsito hy asi ॥

अनया चैव भक्त्या ते अत्यर्थं प्रीतिमानहम् । तस्मात्सर्वान्ददाम्यद्य कामांस्तव यथेप्शितान् ॥

anayā caiva bhaktyā te atyarthaṁ prītimān aham । tasmāt sarvān dadāmy adya kāmāṁs tava yathepśitān ॥

एवमुक्तस्य चैवाथ महादेवेन मे विभो । हर्षादश्रूण्यवर्तन्त लोमहर्षश्च जायते ॥

evam uktasya caivātha mahādevena me vibho । harṣād aśrūṇy avartanta lomaharṣaś ca jāyate ॥

अब्रुवं च तदा देवं हर्षगद्गदया गिरा । जानुभ्यामवनिं गत्वा प्रणम्य च पुनः पुनः ॥

abruvaṁ ca tadā devaṁ harṣagadgadayā girā । jānubhyām avaniṁ gatvā praṇamya ca punaḥ punaḥ ॥

अद्य जातो ह्यहं देव अद्य मे सफलं तपः । यन्मे साक्षान्महादेवः प्रसन्नस्तिष्ठतेऽग्रतः ॥

adya jāto hy ahaṁ deva adya me saphalaṁ tapaḥ । yan me sākṣān mahādevaḥ prasannas tiṣṭhate ’grataḥ ॥

यं न पश्यन्ति चाराध्य देवा ह्यमितविक्रमम् । तमहं दृष्टवान्देवं कोऽन्यो धन्यतरो मया ॥

yaṁ na paśyanti cārādhya devā hy amitavikramam । tam ahaṁ dr̥ṣṭavān devaṁ ko ’nyo dhanyataro mayā ॥

एवं ध्यायन्ति विद्वांसः परं तत्त्वं सनातनम् । षड्विंशकमिति ख्यातं यत्परात्परमक्षरम् ॥

evaṁ dhyāyanti vidvāṁsaḥ paraṁ tattvaṁ sanātanam । ṣaḍviṁśakam iti khyātaṁ yat parātparam akṣaram ॥

स एष भगवान्देवः सर्वतत्त्वादिरव्ययः । सर्वतत्त्वविधानज्ञः प्रधानपुरुषेश्वरः ॥

sa eṣa bhagavān devaḥ sarvatattvādir avyayaḥ । sarvatattvavidhānajñaḥ pradhānapuruṣeśvaraḥ ॥

योऽसृजद्दक्षिणादङ्गाद्ब्रह्माणं लोकसंभवम् । वामपार्श्वात्तथा विष्णुं लोकरक्षार्थमीश्वरः । युगान्ते चैव संप्राप्ते रुद्रमङ्गात्सृजत्प्रभुः ॥

yo ’sr̥jad dakṣiṇād aṅgād brahmāṇaṁ lokasaṁbhavam । vāmapārśvāt tathā viṣṇuṁ lokarakṣārtham īśvaraḥ । yugānte caiva saṁprāpte rudram aṅgāt sr̥jat prabhuḥ ॥

स रुद्रः संहरन्कृत्स्नं जगत्स्थावरजङ्गमम् । कालो भूत्वा महातेजाः संवर्तक इवानलः ॥

sa rudraḥ saṁharan kr̥tsnaṁ jagat sthāvarajaṅgamam । kālo bhūtvā mahātejāḥ saṁvartaka ivānalaḥ ॥

एष देवो महादेवो जगत्सृष्ट्वा चराचरम् । कल्पान्ते चैव सर्वेषां स्मृतिमाक्षिप्य तिष्ठति ॥

eṣa devo mahādevo jagat sr̥ṣṭvā carācaram । kalpānte caiva sarveṣāṁ smr̥tim ākṣipya tiṣṭhati ॥

सर्वगः सर्वभूतात्मा सर्वभूतभवोद्भवः । आस्ते सर्वगतो नित्यमदृश्यः सर्वदैवतैः ॥

sarvagaḥ sarvabhūtātmā sarvabhūtabhavodbhavaḥ । āste sarvagato nityam adr̥śyaḥ sarvadaivataiḥ ॥

यदि देयो वरो मह्यं यदि तुष्टश्च मे प्रभुः । भक्तिर्भवतु मे नित्यं शाश्वती त्वयि शंकर ॥

yadi deyo varo mahyaṁ yadi tuṣṭaś ca me prabhuḥ । bhaktir bhavatu me nityaṁ śāśvatī tvayi śaṁkara ॥

अतीतानागतं चैव वर्तमानं च यद्विभो । जानीयामिति मे बुद्धिस्त्वत्प्रसादात्सुरोत्तम ॥

atītānāgataṁ caiva vartamānaṁ ca yad vibho । jānīyām iti me buddhis tvatprasādāt surottama ॥

क्षीरोदनं च भुञ्जीयामक्षयं सह बान्धवैः । आश्रमे च सदा मह्यं सांनिध्यं परमस्तु ते ॥

kṣīrodanaṁ ca bhuñjīyām akṣayaṁ saha bāndhavaiḥ । āśrame ca sadā mahyaṁ sāṁnidhyaṁ param astu te ॥

एवमुक्तः स मां प्राह भगवाँल्लोकपूजितः । महेश्वरो महातेजाश्चराचरगुरुः प्रभुः ॥

evam uktaḥ sa māṁ prāha bhagavām̐l lokapūjitaḥ । maheśvaro mahātejāś carācaraguruḥ prabhuḥ ॥

अजरश्चामरश्चैव भव दुःखविवर्जितः । शीलवान्गुणसंपन्नः सर्वज्ञः प्रियदर्शनः ॥

ajaraś cāmaraś caiva bhava duḥkhavivarjitaḥ । śīlavān guṇasaṁpannaḥ sarvajñaḥ priyadarśanaḥ ॥

अक्षयं यौवनं तेऽस्तु तेजश्चैवानलोपमम् । क्षीरोदः सागरश्चैव यत्र यत्रेच्छसे मुने ॥

akṣayaṁ yauvanaṁ te ’stu tejaś caivānalopamam । kṣīrodaḥ sāgaraś caiva yatra yatrecchase mune ॥

तत्र ते भविता कामं सांनिध्यं पयसो निधेः । क्षीरोदनं च भुङ्क्ष्व त्वममृतेन समन्वितम् ॥

tatra te bhavitā kāmaṁ sāṁnidhyaṁ payaso nidheḥ । kṣīrodanaṁ ca bhuṅkṣva tvam amr̥tena samanvitam ॥

बन्धुभिः सहितः कल्पं ततो मामुपयास्यसि । सांनिध्यमाश्रमे नित्यं करिष्यामि द्विजोत्तम ॥

bandhubhiḥ sahitaḥ kalpaṁ tato mām upayāsyasi । sāṁnidhyam āśrame nityaṁ kariṣyāmi dvijottama ॥

तिष्ठ वत्स यथाकामं नोत्कण्ठां कर्तुमर्हसि । स्मृतः स्मृतश्च ते विप्र सदा दास्यामि दर्शनम् ॥

tiṣṭha vatsa yathākāmaṁ notkaṇṭhāṁ kartum arhasi । smr̥taḥ smr̥taś ca te vipra sadā dāsyāmi darśanam ॥

एवमुक्त्वा स भगवान्सूर्यकोटिसमप्रभः । ममेशानो वरं दत्त्वा तत्रैवान्तरधीयत ॥

evam uktvā sa bhagavān sūryakoṭisamaprabhaḥ । mameśāno varaṁ dattvā tatraivāntaradhīyata ॥

एवं दृष्टो मया कृष्ण देवदेवः समाधिना । तदवाप्तं च मे सर्वं यदुक्तं तेन धीमता ॥

evaṁ dr̥ṣṭo mayā kr̥ṣṇa devadevaḥ samādhinā । tad avāptaṁ ca me sarvaṁ yad uktaṁ tena dhīmatā ॥

प्रत्यक्षं चैव ते कृष्ण पश्य सिद्धान्व्यवस्थितान् । ऋषीन्विद्याधरान्यक्षान्गन्धर्वाप्सरसस्तथा ॥

pratyakṣaṁ caiva te kr̥ṣṇa paśya siddhān vyavasthitān । r̥ṣīn vidyādharān yakṣān gandharvāpsarasas tathā ॥

पश्य वृक्षान्मनोरम्यान्सदा पुष्पफलान्वितान् । सर्वर्तुकुसुमैर्युक्तान्स्निग्धपत्रान्सुशाखिनः । सर्वमेतन्महाबाहो दिव्यभावसमन्वितम् ॥

paśya vr̥kṣān manoramyān sadā puṣpaphalānvitān । sarvartukusumair yuktān snigdhapatrān suśākhinaḥ । sarvam etan mahābāho divyabhāvasamanvitam ॥