Adhyāya 145

युधिष्ठिर उवाच । दुर्वाससः प्रसादात्ते यत्तदा मधुसूदन । अवाप्तमिह विज्ञानं तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥

yudhiṣṭhira uvāca । durvāsasaḥ prasādāt te yat tadā madhusūdana । avāptam iha vijñānaṁ tan me vyākhyātum arhasi ॥

महाभाग्यं च यत्तस्य नामानि च महात्मनः । तत्त्वतो ज्ञातुमिच्छामि सर्वं मतिमतां वर ॥

mahābhāgyaṁ ca yat tasya nāmāni ca mahātmanaḥ । tattvato jñātum icchāmi sarvaṁ matimatāṁ vara ॥

वासुदेव उवाच । हन्त ते कथयिष्यामि नमस्कृत्वा कपर्दिने । यदवाप्तं महाराज श्रेयो यच्चार्जितं यशः ॥

vāsudeva uvāca । hanta te kathayiṣyāmi namaskr̥tvā kapardine । yad avāptaṁ mahārāja śreyo yac cārjitaṁ yaśaḥ ॥

प्रयतः प्रातरुत्थाय यदधीये विशां पते । प्राञ्जलिः शतरुद्रीयं तन्मे निगदतः शृणु ॥

prayataḥ prātar utthāya yad adhīye viśāṁ pate । prāñjaliḥ śatarudrīyaṁ tan me nigadataḥ śr̥ṇu ॥

प्रजापतिस्तत्ससृजे तपसोऽन्ते महातपाः । शंकरस्त्वसृजत्तात प्रजाः स्थावरजङ्गमाः ॥

prajāpatis tat sasr̥je tapaso ’nte mahātapāḥ । śaṁkaras tv asr̥jat tāta prajāḥ sthāvarajaṅgamāḥ ॥

नास्ति किंचित्परं भूतं महादेवाद्विशां पते । इह त्रिष्वपि लोकेषु भूतानां प्रभवो हि सः ॥

nāsti kiṁ cit paraṁ bhūtaṁ mahādevād viśāṁ pate । iha triṣv api lokeṣu bhūtānāṁ prabhavo hi saḥ ॥

न चैवोत्सहते स्थातुं कश्चिदग्रे महात्मनः । न हि भूतं समं तेन त्रिषु लोकेषु विद्यते ॥

na caivotsahate sthātuṁ kaś cid agre mahātmanaḥ । na hi bhūtaṁ samaṁ tena triṣu lokeṣu vidyate ॥

गन्धेनापि हि संग्रामे तस्य क्रुद्धस्य शत्रवः । विसंज्ञा हतभूयिष्ठा वेपन्ति च पतन्ति च ॥

gandhenāpi hi saṁgrāme tasya kruddhasya śatravaḥ । visaṁjñā hatabhūyiṣṭhā vepanti ca patanti ca ॥

घोरं च निनदं तस्य पर्जन्यनिनदोपमम् । श्रुत्वा विदीर्येद्धृदयं देवानामपि संयुगे ॥

ghoraṁ ca ninadaṁ tasya parjanyaninadopamam । śrutvā vidīryed dhr̥dayaṁ devānām api saṁyuge ॥

यांश्च घोरेण रूपेण पश्येत्क्रुद्धः पिनाकधृक् । न सुरा नासुरा लोके न गन्धर्वा न पन्नगाः । कुपिते सुखमेधन्ते तस्मिन्नपि गुहागताः ॥

yāṁś ca ghoreṇa rūpeṇa paśyet kruddhaḥ pinākadhr̥k । na surā nāsurā loke na gandharvā na pannagāḥ । kupite sukham edhante tasminn api guhāgatāḥ ॥

प्रजापतेश्च दक्षस्य यजतो वितते क्रतौ । विव्याध कुपितो यज्ञं निर्भयस्तु भवस्तदा । धनुषा बाणमुत्सृज्य सघोषं विननाद च ॥

prajāpateś ca dakṣasya yajato vitate kratau । vivyādha kupito yajñaṁ nirbhayas tu bhavas tadā । dhanuṣā bāṇam utsr̥jya saghoṣaṁ vinanāda ca ॥

ते न शर्म कुतः शान्तिं विषादं लेभिरे सुराः । विद्रुते सहसा यज्ञे कुपिते च महेश्वरे ॥

te na śarma kutaḥ śāntiṁ viṣādaṁ lebhire surāḥ । vidrute sahasā yajñe kupite ca maheśvare ॥

तेन ज्यातलघोषेण सर्वे लोकाः समाकुलाः । बभूवुरवशाः पार्थ विषेदुश्च सुरासुराः ॥

tena jyātalaghoṣeṇa sarve lokāḥ samākulāḥ । babhūvur avaśāḥ pārtha viṣeduś ca surāsurāḥ ॥

आपश्चुक्षुभिरे चैव चकम्पे च वसुंधरा । व्यद्रवन्गिरयश्चापि द्यौः पफाल च सर्वशः ॥

āpaś cukṣubhire caiva cakampe ca vasuṁdharā । vyadravan girayaś cāpi dyauḥ paphāla ca sarvaśaḥ ॥

अन्धेन तमसा लोकाः प्रावृता न चकाशिरे । प्रनष्टा ज्योतिषां भाश्च सह सूर्येण भारत ॥

andhena tamasā lokāḥ prāvr̥tā na cakāśire । pranaṣṭā jyotiṣāṁ bhāś ca saha sūryeṇa bhārata ॥

भृशं भीतास्ततः शान्तिं चक्रुः स्वस्त्ययनानि च । ऋषयः सर्वभूतानामात्मनश्च हितैषिणः ॥

bhr̥śaṁ bhītās tataḥ śāntiṁ cakruḥ svastyayanāni ca । r̥ṣayaḥ sarvabhūtānām ātmanaś ca hitaiṣiṇaḥ ॥

ततः सोऽभ्यद्रवद्देवान्क्रुद्धो रौद्रपराक्रमः । भगस्य नयने क्रुद्धः प्रहारेण व्यशातयत् ॥

tataḥ so ’bhyadravad devān kruddho raudraparākramaḥ । bhagasya nayane kruddhaḥ prahāreṇa vyaśātayat ॥

पूषाणं चाभिदुद्राव परेण वपुषान्वितः । पुरोडाशं भक्षयतो दशनान्वै व्यशातयत् ॥

pūṣāṇaṁ cābhidudrāva pareṇa vapuṣānvitaḥ । puroḍāśaṁ bhakṣayato daśanān vai vyaśātayat ॥

ततः प्रणेमुर्देवास्ते वेपमानाः स्म शंकरम् । पुनश्च संदधे रुद्रो दीप्तं सुनिशितं शरम् ॥

tataḥ praṇemur devās te vepamānāḥ sma śaṁkaram । punaś ca saṁdadhe rudro dīptaṁ suniśitaṁ śaram ॥

रुद्रस्य विक्रमं दृष्ट्वा भीता देवाः सहर्षिभिः । ततः प्रसादयामासुः शर्वं ते विबुधोत्तमाः ॥

rudrasya vikramaṁ dr̥ṣṭvā bhītā devāḥ saharṣibhiḥ । tataḥ prasādayām āsuḥ śarvaṁ te vibudhottamāḥ ॥

जेपुश्च शतरुद्रीयं देवाः कृत्वाञ्जलिं ततः । संस्तूयमानस्त्रिदशैः प्रससाद महेश्वरः ॥

jepuś ca śatarudrīyaṁ devāḥ kr̥tvāñjaliṁ tataḥ । saṁstūyamānas tridaśaiḥ prasasāda maheśvaraḥ ॥

रुद्रस्य भागं यज्ञे च विशिष्टं ते त्वकल्पयन् । भयेन त्रिदशा राजञ्शरणं च प्रपेदिरे ॥

rudrasya bhāgaṁ yajñe ca viśiṣṭaṁ te tv akalpayan । bhayena tridaśā rājañ śaraṇaṁ ca prapedire ॥

तेन चैवातिकोपेन स यज्ञः संधितोऽभवत् । यद्यच्चापि हतं तत्र तत्तथैव प्रदीयते ॥

tena caivātikopena sa yajñaḥ saṁdhito ’bhavat । yad yac cāpi hataṁ tatra tat tathaiva pradīyate ॥

असुराणां पुराण्यासंस्त्रीणि वीर्यवतां दिवि । आयसं राजतं चैव सौवर्णमपरं तथा ॥

asurāṇāṁ purāṇy āsaṁs trīṇi vīryavatāṁ divi । āyasaṁ rājataṁ caiva sauvarṇam aparaṁ tathā ॥

नाशकत्तानि मघवा भेत्तुं सर्वायुधैरपि । अथ सर्वेऽमरा रुद्रं जग्मुः शरणमर्दिताः ॥

nāśakat tāni maghavā bhettuṁ sarvāyudhair api । atha sarve ’marā rudraṁ jagmuḥ śaraṇam arditāḥ ॥

तत ऊचुर्महात्मानो देवाः सर्वे समागताः । रुद्र रौद्रा भविष्यन्ति पशवः सर्वकर्मसु । जहि दैत्यान्सह पुरैर्लोकांस्त्रायस्व मानद ॥

tata ūcur mahātmāno devāḥ sarve samāgatāḥ । rudra raudrā bhaviṣyanti paśavaḥ sarvakarmasu । jahi daityān saha purair lokāṁs trāyasva mānada ॥

स तथोक्तस्तथेत्युक्त्वा विष्णुं कृत्वा शरोत्तमम् । शल्यमग्निं तथा कृत्वा पुङ्खं वैवस्वतं यमम् । वेदान्कृत्वा धनुः सर्वाञ्ज्यां च सावित्रिमुत्तमाम् ॥

sa tathoktas tathety uktvā viṣṇuṁ kr̥tvā śarottamam । śalyam agniṁ tathā kr̥tvā puṅkhaṁ vaivasvataṁ yamam । vedān kr̥tvā dhanuḥ sarvāñ jyāṁ ca sāvitrim uttamām ॥

देवान्रथवरं कृत्वा विनियुज्य च सर्वशः । त्रिपर्वणा त्रिशल्येन तेन तानि बिभेद सः ॥

devān rathavaraṁ kr̥tvā viniyujya ca sarvaśaḥ । triparvaṇā triśalyena tena tāni bibheda saḥ ॥

शरेणादित्यवर्णेन कालाग्निसमतेजसा । तेऽसुराः सपुरास्तत्र दग्धा रुद्रेण भारत ॥

śareṇādityavarṇena kālāgnisamatejasā । te ’surāḥ sapurās tatra dagdhā rudreṇa bhārata ॥

तं चैवाङ्कगतं दृष्ट्वा बालं पञ्चशिखं पुनः । उमा जिज्ञासमाना वै कोऽयमित्यब्रवीत्तदा ॥

taṁ caivāṅkagataṁ dr̥ṣṭvā bālaṁ pañcaśikhaṁ punaḥ । umā jijñāsamānā vai ko ’yam ity abravīt tadā ॥

असूयतश्च शक्रस्य वज्रेण प्रहरिष्यतः । सवज्रं स्तम्भयामास तं बाहुं परिघोपमम् ॥

asūyataś ca śakrasya vajreṇa prahariṣyataḥ । savajraṁ stambhayām āsa taṁ bāhuṁ parighopamam ॥

न संबुबुधिरे चैनं देवास्तं भुवनेश्वरम् । सप्रजापतयः सर्वे तस्मिन्मुमुहुरीश्वरे ॥

na saṁbubudhire cainaṁ devās taṁ bhuvaneśvaram । saprajāpatayaḥ sarve tasmin mumuhur īśvare ॥

ततो ध्यात्वाथ भगवान्ब्रह्मा तममितौजसम् । अयं श्रेष्ठ इति ज्ञात्वा ववन्दे तमुमापतिम् ॥

tato dhyātvātha bhagavān brahmā tam amitaujasam । ayaṁ śreṣṭha iti jñātvā vavande tam umāpatim ॥

ततः प्रसादयामासुरुमां रुद्रं च ते सुराः । बभूव स तदा बाहुर्बलहन्तुर्यथा पुरा ॥

tataḥ prasādayām āsur umāṁ rudraṁ ca te surāḥ । babhūva sa tadā bāhur balahantur yathā purā ॥

स चापि ब्राह्मणो भूत्वा दुर्वासा नाम वीर्यवान् । द्वारवत्यां मम गृहे चिरं कालमुपावसत् ॥

sa cāpi brāhmaṇo bhūtvā durvāsā nāma vīryavān । dvāravatyāṁ mama gr̥he ciraṁ kālam upāvasat ॥

विप्रकारान्प्रयुङ्क्ते स्म सुबहून्मम वेश्मनि । तानुदारतया चाहमक्षमं तस्य दुःसहम् ॥

viprakārān prayuṅkte sma subahūn mama veśmani । tān udāratayā cāham akṣamaṁ tasya duḥsaham ॥

स देवेन्द्रश्च वायुश्च सोऽश्विनौ स च विद्युतः । स चन्द्रमाः स चेशानः स सूर्यो वरुणश्च सः ॥

sa devendraś ca vāyuś ca so ’śvinau sa ca vidyutaḥ । sa candramāḥ sa ceśānaḥ sa sūryo varuṇaś ca saḥ ॥

स कालः सोऽन्तको मृत्युः स तमो रात्र्यहानि च । मासार्धमासा ऋतवः संध्ये संवत्सरश्च सः ॥

sa kālaḥ so ’ntako mr̥tyuḥ sa tamo rātryahāni ca । māsārdhamāsā r̥tavaḥ saṁdhye saṁvatsaraś ca saḥ ॥

स धाता स विधाता च विश्वकर्मा स सर्ववित् । नक्षत्राणि दिशश्चैव प्रदिशोऽथ ग्रहास्तथा । विश्वमूर्तिरमेयात्मा भगवानमितद्युतिः ॥

sa dhātā sa vidhātā ca viśvakarmā sa sarvavit । nakṣatrāṇi diśaś caiva pradiśo ’tha grahās tathā । viśvamūrtir ameyātmā bhagavān amitadyutiḥ ॥

एकधा च द्विधा चैव बहुधा च स एव च । शतधा सहस्रधा चैव तथा शतसहस्रधा ॥

ekadhā ca dvidhā caiva bahudhā ca sa eva ca । śatadhā sahasradhā caiva tathā śatasahasradhā ॥

ईदृशः स महादेवो भूयश्च भगवानतः । न हि शक्या गुणा वक्तुमपि वर्षशतैरपि ॥

īdr̥śaḥ sa mahādevo bhūyaś ca bhagavān ataḥ । na hi śakyā guṇā vaktum api varṣaśatair api ॥