Adhyāya 144

युधिष्ठिर उवाच । ब्रूहि ब्राह्मणपूजायां व्युष्टिं त्वं मधुसूदन । वेत्ता त्वमस्य चार्थस्य वेद त्वां हि पितामहः ॥

yudhiṣṭhira uvāca । brūhi brāhmaṇapūjāyāṁ vyuṣṭiṁ tvaṁ madhusūdana । vettā tvam asya cārthasya veda tvāṁ hi pitāmahaḥ ॥

वासुदेव उवाच । शृणुष्वावहितो राजन्द्विजानां भरतर्षभ । यथातत्त्वेन वदतो गुणान्मे कुरुसत्तम ॥

vāsudeva uvāca । śr̥ṇuṣvāvahito rājan dvijānāṁ bharatarṣabha । yathātattvena vadato guṇān me kurusattama ॥

प्रद्युम्नः परिपप्रच्छ ब्राह्मणैः परिकोपितः । किं फलं ब्राह्मणेष्वस्ति पूजायां मधुसूदन । ईश्वरस्य सतस्तस्य इह चैव परत्र च ॥

pradyumnaḥ paripapraccha brāhmaṇaiḥ parikopitaḥ । kiṁ phalaṁ brāhmaṇeṣv asti pūjāyāṁ madhusūdana । īśvarasya satas tasya iha caiva paratra ca ॥

सदा द्विजातीन्संपूज्य किं फलं तत्र मानद । एतद्ब्रूहि पितः सर्वं सुमहान्संशयोऽत्र मे ॥

sadā dvijātīn saṁpūjya kiṁ phalaṁ tatra mānada । etad brūhi pitaḥ sarvaṁ sumahān saṁśayo ’tra me ॥

इत्युक्तवचनस्तेन प्रद्युम्नेन तदा त्वहम् । प्रत्यब्रुवं महाराज यत्तच्छृणु समाहितः ॥

ity uktavacanas tena pradyumnena tadā tv aham । pratyabruvaṁ mahārāja yat tac chr̥ṇu samāhitaḥ ॥

व्युष्टिं ब्राह्मणपूजायां रौक्मिणेय निबोध मे । एते हि सोमराजान ईश्वराः सुखदुःखयोः ॥

vyuṣṭiṁ brāhmaṇapūjāyāṁ raukmiṇeya nibodha me । ete hi somarājāna īśvarāḥ sukhaduḥkhayoḥ ॥

अस्मिँल्लोके रौक्मिणेय तथामुष्मिंश्च पुत्रक । ब्राह्मणप्रमुखं सौख्यं न मेऽत्रास्ति विचारणा ॥

asmim̐l loke raukmiṇeya tathāmuṣmiṁś ca putraka । brāhmaṇapramukhaṁ saukhyaṁ na me ’trāsti vicāraṇā ॥

ब्राह्मणप्रमुखं वीर्यमायुः कीर्तिर्यशो बलम् । लोका लोकेश्वराश्चैव सर्वे ब्राह्मणपूर्वकाः ॥

brāhmaṇapramukhaṁ vīryam āyuḥ kīrtir yaśo balam । lokā lokeśvarāś caiva sarve brāhmaṇapūrvakāḥ ॥

तत्कथं नाद्रियेयं वै ईश्वरोऽस्मीति पुत्रक । मा ते मन्युर्महाबाहो भवत्वत्र द्विजान्प्रति ॥

tat kathaṁ nādriyeyaṁ vai īśvaro ’smīti putraka । mā te manyur mahābāho bhavatv atra dvijān prati ॥

ब्राह्मणो हि महद्भूतमस्मिँल्लोके परत्र च । भस्म कुर्युर्जगदिदं क्रुद्धाः प्रत्यक्षदर्शिनः ॥

brāhmaṇo hi mahad bhūtam asmim̐l loke paratra ca । bhasma kuryur jagad idaṁ kruddhāḥ pratyakṣadarśinaḥ ॥

अन्यानपि सृजेयुश्च लोकाँल्लोकेश्वरांस्तथा । कथं तेषु न वर्तेय सम्यग्ज्ञानात्सुतेजसः ॥

anyān api sr̥jeyuś ca lokām̐l lokeśvarāṁs tathā । kathaṁ teṣu na varteya samyag jñānāt sutejasaḥ ॥

अवसन्मद्गृहे तात ब्राह्मणो हरिपिङ्गलः । चीरवासा बिल्वदण्डी दीर्घश्मश्रुनखादिमान् । दीर्घेभ्यश्च मनुष्येभ्यः प्रमाणादधिको भुवि ॥

avasan madgr̥he tāta brāhmaṇo haripiṅgalaḥ । cīravāsā bilvadaṇḍī dīrghaśmaśrunakhādimān । dīrghebhyaś ca manuṣyebhyaḥ pramāṇād adhiko bhuvi ॥

स स्म संचरते लोकान्ये दिव्या ये च मानुषाः । इमा गाथा गायमानश्चत्वरेषु सभासु च ॥

sa sma saṁcarate lokān ye divyā ye ca mānuṣāḥ । imā gāthā gāyamānaś catvareṣu sabhāsu ca ॥

दुर्वाससं वासयेत्को ब्राह्मणं सत्कृतं गृहे । परिभाषां च मे श्रुत्वा को नु दद्यात्प्रतिश्रयम् । यो मां कश्चिद्वासयेत न स मां कोपयेदिह ॥

durvāsasaṁ vāsayet ko brāhmaṇaṁ satkr̥taṁ gr̥he । paribhāṣāṁ ca me śrutvā ko nu dadyāt pratiśrayam । yo māṁ kaś cid vāsayeta na sa māṁ kopayed iha ॥

तं स्म नाद्रियते कश्चित्ततोऽहं तमवासयम् ॥

taṁ sma nādriyate kaś cit tato ’haṁ tam avāsayam ॥

स स्म भुङ्क्ते सहस्राणां बहूनामन्नमेकदा । एकदा स्माल्पकं भुङ्क्ते न वैति च पुनर्गृहान् ॥

sa sma bhuṅkte sahasrāṇāṁ bahūnām annam ekadā । ekadā smālpakaṁ bhuṅkte na vaiti ca punar gr̥hān ॥

अकस्माच्च प्रहसति तथाकस्मात्प्ररोदिति । न चास्य वयसा तुल्यः पृथिव्यामभवत्तदा ॥

akasmāc ca prahasati tathākasmāt praroditi । na cāsya vayasā tulyaḥ pr̥thivyām abhavat tadā ॥

सोऽस्मदावसथं गत्वा शय्याश्चास्तरणानि च । कन्याश्चालंकृता दग्ध्वा ततो व्यपगतः स्वयम् ॥

so ’smadāvasathaṁ gatvā śayyāś cāstaraṇāni ca । kanyāś cālaṁkr̥tā dagdhvā tato vyapagataḥ svayam ॥

अथ मामब्रवीद्भूयः स मुनिः संशितव्रतः । कृष्ण पायसमिच्छामि भोक्तुमित्येव सत्वरः ॥

atha mām abravīd bhūyaḥ sa muniḥ saṁśitavrataḥ । kr̥ṣṇa pāyasam icchāmi bhoktum ity eva satvaraḥ ॥

सदैव तु मया तस्य चित्तज्ञेन गृहे जनः । सर्वाण्येवान्नपानानि भक्ष्याश्चोच्चावचास्तथा । भवन्तु सत्कृतानीति पूर्वमेव प्रचोदितः ॥

sadaiva tu mayā tasya cittajñena gr̥he janaḥ । sarvāṇy evānnapānāni bhakṣyāś coccāvacās tathā । bhavantu satkr̥tānīti pūrvam eva pracoditaḥ ॥

ततोऽहं ज्वलमानं वै पायसं प्रत्यवेदयम् । तद्भुक्त्वैव तु स क्षिप्रं ततो वचनमब्रवीत् । क्षिप्रमङ्गानि लिम्पस्व पायसेनेति स स्म ह ॥

tato ’haṁ jvalamānaṁ vai pāyasaṁ pratyavedayam । tad bhuktvaiva tu sa kṣipraṁ tato vacanam abravīt । kṣipram aṅgāni limpasva pāyaseneti sa sma ha ॥

अविमृश्यैव च ततः कृतवानस्मि तत्तथा । तेनोच्छिष्टेन गात्राणि शिरश्चैवाभ्यमृक्षयम् ॥

avimr̥śyaiva ca tataḥ kr̥tavān asmi tat tathā । tenocchiṣṭena gātrāṇi śiraś caivābhyamr̥kṣayam ॥

स ददर्श तदाभ्याशे मातरं ते शुभाननाम् । तामपि स्मयमानः स पायसेनाभ्यलेपयत् ॥

sa dadarśa tadābhyāśe mātaraṁ te śubhānanām । tām api smayamānaḥ sa pāyasenābhyalepayat ॥

मुनिः पायसदिग्धाङ्गीं रथे तूर्णमयोजयत् । तमारुह्य रथं चैव निर्ययौ स गृहान्मम ॥

muniḥ pāyasadigdhāṅgīṁ rathe tūrṇam ayojayat । tam āruhya rathaṁ caiva niryayau sa gr̥hān mama ॥

अग्निवर्णो ज्वलन्धीमान्स द्विजो रथधुर्यवत् । प्रतोदेनातुदद्बालां रुक्मिणीं मम पश्यतः ॥

agnivarṇo jvalan dhīmān sa dvijo rathadhuryavat । pratodenātudad bālāṁ rukmiṇīṁ mama paśyataḥ ॥

न च मे स्तोकमप्यासीद्दुःखमीर्ष्याकृतं तदा । ततः स राजमार्गेण महता निर्ययौ बहिः ॥

na ca me stokam apy āsīd duḥkham īrṣyākr̥taṁ tadā । tataḥ sa rājamārgeṇa mahatā niryayau bahiḥ ॥

तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं दाशार्हा जातमन्यवः । तत्राजल्पन्मिथः केचित्समाभाष्य परस्परम् ॥

tad dr̥ṣṭvā mahad āścaryaṁ dāśārhā jātamanyavaḥ । tatrājalpan mithaḥ ke cit samābhāṣya parasparam ॥

ब्राह्मणा एव जायेरन्नान्यो वर्णः कथंचन । को ह्येनं रथमास्थाय जीवेदन्यः पुमानिह ॥

brāhmaṇā eva jāyeran nānyo varṇaḥ kathaṁ cana । ko hy enaṁ ratham āsthāya jīved anyaḥ pumān iha ॥

आशीविषविषं तीक्ष्णं ततस्तीक्ष्णतरं विषम् । ब्रह्माशीविषदग्धस्य नास्ति कश्चिच्चिकित्सकः ॥

āśīviṣaviṣaṁ tīkṣṇaṁ tatas tīkṣṇataraṁ viṣam । brahmāśīviṣadagdhasya nāsti kaś cic cikitsakaḥ ॥

तस्मिन्व्रजति दुर्धर्षे प्रास्खलद्रुक्मिणी पथि । तां नामर्षयत श्रीमांस्ततस्तूर्णमचोदयत् ॥

tasmin vrajati durdharṣe prāskhalad rukmiṇī pathi । tāṁ nāmarṣayata śrīmāṁs tatas tūrṇam acodayat ॥

ततः परमसंक्रुद्धो रथात्प्रस्कन्द्य स द्विजः । पदातिरुत्पथेनैव प्राधावद्दक्षिणामुखः ॥

tataḥ paramasaṁkruddho rathāt praskandya sa dvijaḥ । padātir utpathenaiva prādhāvad dakṣiṇāmukhaḥ ॥

तमुत्पथेन धावन्तमन्वधावं द्विजोत्तमम् । तथैव पायसादिग्धः प्रसीद भगवन्निति ॥

tam utpathena dhāvantam anvadhāvaṁ dvijottamam । tathaiva pāyasādigdhaḥ prasīda bhagavann iti ॥

ततो विलोक्य तेजस्वी ब्राह्मणो मामुवाच ह । जितः क्रोधस्त्वया कृष्ण प्रकृत्यैव महाभुज ॥

tato vilokya tejasvī brāhmaṇo mām uvāca ha । jitaḥ krodhas tvayā kr̥ṣṇa prakr̥tyaiva mahābhuja ॥

न तेऽपराधमिह वै दृष्टवानस्मि सुव्रत । प्रीतोऽस्मि तव गोविन्द वृणु कामान्यथेप्सितान् । प्रसन्नस्य च मे तात पश्य व्युष्टिर्यथाविधा ॥

na te ’parādham iha vai dr̥ṣṭavān asmi suvrata । prīto ’smi tava govinda vr̥ṇu kāmān yathepsitān । prasannasya ca me tāta paśya vyuṣṭir yathāvidhā ॥

यावदेव मनुष्याणामन्ने भावो भविष्यति । यथैवान्ने तथा तेषां त्वयि भावो भविष्यति ॥

yāvad eva manuṣyāṇām anne bhāvo bhaviṣyati । yathaivānne tathā teṣāṁ tvayi bhāvo bhaviṣyati ॥

यावच्च पुण्या लोकेषु त्वयि कीर्तिर्भविष्यति । त्रिषु लोकेषु तावच्च वैशिष्ट्यं प्रतिपत्स्यसे । सुप्रियः सर्वलोकस्य भविष्यसि जनार्दन ॥

yāvac ca puṇyā lokeṣu tvayi kīrtir bhaviṣyati । triṣu lokeṣu tāvac ca vaiśiṣṭyaṁ pratipatsyase । supriyaḥ sarvalokasya bhaviṣyasi janārdana ॥

यत्ते भिन्नं च दग्धं च यच्च किंचिद्विनाशितम् । सर्वं तथैव द्रष्टासि विशिष्टं वा जनार्दन ॥

yat te bhinnaṁ ca dagdhaṁ ca yac ca kiṁ cid vināśitam । sarvaṁ tathaiva draṣṭāsi viśiṣṭaṁ vā janārdana ॥

यावदेतत्प्रलिप्तं ते गात्रेषु मधुसूदन । अतो मृत्युभयं नास्ति यावदिच्छा तवाच्युत ॥

yāvad etat praliptaṁ te gātreṣu madhusūdana । ato mr̥tyubhayaṁ nāsti yāvadicchā tavācyuta ॥

न तु पादतले लिप्ते कस्मात्ते पुत्रकाद्य वै । नैतन्मे प्रियमित्येव स मां प्रीतोऽब्रवीत्तदा । इत्युक्तोऽहं शरीरं स्वमपश्यं श्रीसमायुतम् ॥

na tu pādatale lipte kasmāt te putrakādya vai । naitan me priyam ity eva sa māṁ prīto ’bravīt tadā । ity ukto ’haṁ śarīraṁ svam apaśyaṁ śrīsamāyutam ॥

रुक्मिणीं चाब्रवीत्प्रीतः सर्वस्त्रीणां वरं यशः । कीर्तिं चानुत्तमां लोके समवाप्स्यसि शोभने ॥

rukmiṇīṁ cābravīt prītaḥ sarvastrīṇāṁ varaṁ yaśaḥ । kīrtiṁ cānuttamāṁ loke samavāpsyasi śobhane ॥

न त्वां जरा वा रोगो वा वैवर्ण्यं चापि भामिनि । स्प्रक्ष्यन्ति पुण्यगन्धा च कृष्णमाराधयिष्यसि ॥

na tvāṁ jarā vā rogo vā vaivarṇyaṁ cāpi bhāmini । sprakṣyanti puṇyagandhā ca kr̥ṣṇam ārādhayiṣyasi ॥

षोडशानां सहस्राणां वधूनां केशवस्य ह । वरिष्ठा सहलोक्या च केशवस्य भविष्यसि ॥

ṣoḍaśānāṁ sahasrāṇāṁ vadhūnāṁ keśavasya ha । variṣṭhā sahalokyā ca keśavasya bhaviṣyasi ॥

तव मातरमित्युक्त्वा ततो मां पुनरब्रवीत् । प्रस्थितः सुमहातेजा दुर्वासा वह्निवज्ज्वलन् ॥

tava mātaram ity uktvā tato māṁ punar abravīt । prasthitaḥ sumahātejā durvāsā vahnivaj jvalan ॥

एषैव ते बुद्धिरस्तु ब्राह्मणान्प्रति केशव । इत्युक्त्वा स तदा पुत्र तत्रैवान्तरधीयत ॥

eṣaiva te buddhir astu brāhmaṇān prati keśava । ity uktvā sa tadā putra tatraivāntaradhīyata ॥

तस्मिन्नन्तर्हिते चाहमुपांशुव्रतमादिशम् । यत्किंचिद्ब्राह्मणो ब्रूयात्सर्वं कुर्यामिति प्रभो ॥

tasminn antarhite cāham upāṁśuvratam ādiśam । yat kiṁ cid brāhmaṇo brūyāt sarvaṁ kuryām iti prabho ॥

एतद्व्रतमहं कृत्वा मात्रा ते सह पुत्रक । ततः परमहृष्टात्मा प्राविशं गृहमेव च ॥

etad vratam ahaṁ kr̥tvā mātrā te saha putraka । tataḥ paramahr̥ṣṭātmā prāviśaṁ gr̥ham eva ca ॥

प्रविष्टमात्रश्च गृहे सर्वं पश्यामि तन्नवम् । यद्भिन्नं यच्च वै दग्धं तेन विप्रेण पुत्रक ॥

praviṣṭamātraś ca gr̥he sarvaṁ paśyāmi tan navam । yad bhinnaṁ yac ca vai dagdhaṁ tena vipreṇa putraka ॥

ततोऽहं विस्मयं प्राप्तः सर्वं दृष्ट्वा नवं दृढम् । अपूजयं च मनसा रौक्मिणेय द्विजं तदा ॥

tato ’haṁ vismayaṁ prāptaḥ sarvaṁ dr̥ṣṭvā navaṁ dr̥ḍham । apūjayaṁ ca manasā raukmiṇeya dvijaṁ tadā ॥

इत्यहं रौक्मिणेयस्य पृच्छतो भरतर्षभ । माहात्म्यं द्विजमुख्यस्य सर्वमाख्यातवांस्तदा ॥

ity ahaṁ raukmiṇeyasya pr̥cchato bharatarṣabha । māhātmyaṁ dvijamukhyasya sarvam ākhyātavāṁs tadā ॥

तथा त्वमपि कौन्तेय ब्राह्मणान्सततं प्रभो । पूजयस्व महाभागान्वाग्भिर्दानैश्च नित्यदा ॥

tathā tvam api kaunteya brāhmaṇān satataṁ prabho । pūjayasva mahābhāgān vāgbhir dānaiś ca nityadā ॥

एवं व्युष्टिमहं प्राप्तो ब्राह्मणानां प्रसादजाम् । यच्च मामाह भीष्मोऽयं तत्सत्यं भरतर्षभ ॥

evaṁ vyuṣṭim ahaṁ prāpto brāhmaṇānāṁ prasādajām । yac ca mām āha bhīṣmo ’yaṁ tat satyaṁ bharatarṣabha ॥