Adhyāya 146

वासुदेव उवाच । युधिष्ठिर महाबाहो महाभाग्यं महात्मनः । रुद्राय बहुरूपाय बहुनाम्ने निबोध मे ॥

vāsudeva uvāca । yudhiṣṭhira mahābāho mahābhāgyaṁ mahātmanaḥ । rudrāya bahurūpāya bahunāmne nibodha me ॥

वदन्त्यग्निं महादेवं तथा स्थाणुं महेश्वरम् । एकाक्षं त्र्यम्बकं चैव विश्वरूपं शिवं तथा ॥

vadanty agniṁ mahādevaṁ tathā sthāṇuṁ maheśvaram । ekākṣaṁ tryambakaṁ caiva viśvarūpaṁ śivaṁ tathā ॥

द्वे तनू तस्य देवस्य वेदज्ञा ब्राह्मणा विदुः । घोरामन्यां शिवामन्यां ते तनू बहुधा पुनः ॥

dve tanū tasya devasya vedajñā brāhmaṇā viduḥ । ghorām anyāṁ śivām anyāṁ te tanū bahudhā punaḥ ॥

उग्रा घोरा तनूर्यास्य सोऽग्निर्विद्युत्स भास्करः । शिवा सौम्या च या तस्य धर्मस्त्वापोऽथ चन्द्रमाः ॥

ugrā ghorā tanūr yāsya so ’gnir vidyut sa bhāskaraḥ । śivā saumyā ca yā tasya dharmas tv āpo ’tha candramāḥ ॥

आत्मनोऽर्धं तु तस्याग्निरुच्यते भरतर्षभ । ब्रह्मचर्यं चरत्येष शिवा यास्य तनुस्तथा ॥

ātmano ’rdhaṁ tu tasyāgnir ucyate bharatarṣabha । brahmacaryaṁ caraty eṣa śivā yāsya tanus tathā ॥

यास्य घोरतमा मूर्तिर्जगत्संहरते तया । ईश्वरत्वान्महत्त्वाच्च महेश्वर इति स्मृतः ॥

yāsya ghoratamā mūrtir jagat saṁharate tayā । īśvaratvān mahattvāc ca maheśvara iti smr̥taḥ ॥

यन्निर्दहति यत्तीक्ष्णो यदुग्रो यत्प्रतापवान् । मांसशोणितमज्जादो यत्ततो रुद्र उच्यते ॥

yan nirdahati yat tīkṣṇo yad ugro yat pratāpavān । māṁsaśoṇitamajjādo yat tato rudra ucyate ॥

देवानां सुमहान्यच्च यच्चास्य विषयो महान् । यच्च विश्वं महत्पाति महादेवस्ततः स्मृतः ॥

devānāṁ sumahān yac ca yac cāsya viṣayo mahān । yac ca viśvaṁ mahat pāti mahādevas tataḥ smr̥taḥ ॥

समेधयति यन्नित्यं सर्वार्थान्सर्वकर्मभिः । शिवमिच्छन्मनुष्याणां तस्मादेष शिवः स्मृतः ॥

samedhayati yan nityaṁ sarvārthān sarvakarmabhiḥ । śivam icchan manuṣyāṇāṁ tasmād eṣa śivaḥ smr̥taḥ ॥

दहत्यूर्ध्वं स्थितो यच्च प्राणोत्पत्तिः स्थितिश्च यत् । स्थिरलिङ्गश्च यन्नित्यं तस्मात्स्थाणुरिति स्मृतः ॥

dahaty ūrdhvaṁ sthito yac ca prāṇotpattiḥ sthitiś ca yat । sthiraliṅgaś ca yan nityaṁ tasmāt sthāṇur iti smr̥taḥ ॥

यदस्य बहुधा रूपं भूतं भव्यं भवत्तथा । स्थावरं जङ्गमं चैव बहुरूपस्ततः स्मृतः ॥

yad asya bahudhā rūpaṁ bhūtaṁ bhavyaṁ bhavat tathā । sthāvaraṁ jaṅgamaṁ caiva bahurūpas tataḥ smr̥taḥ ॥

धूम्रं रूपं च यत्तस्य धूर्जटीत्यत उच्यते । विश्वे देवाश्च यत्तस्मिन्विश्वरूपस्ततः स्मृतः ॥

dhūmraṁ rūpaṁ ca yat tasya dhūrjaṭīty ata ucyate । viśve devāś ca yat tasmin viśvarūpas tataḥ smr̥taḥ ॥

सहस्राक्षोऽयुताक्षो वा सर्वतोक्षिमयोऽपि वा । चक्षुषः प्रभवस्तेजो नास्त्यन्तोऽथास्य चक्षुषाम् ॥

sahasrākṣo ’yutākṣo vā sarvatokṣimayo ’pi vā । cakṣuṣaḥ prabhavas tejo nāsty anto ’thāsya cakṣuṣām ॥

सर्वथा यत्पशून्पाति तैश्च यद्रमते पुनः । तेषामधिपतिर्यच्च तस्मात्पशुपतिः स्मृतः ॥

sarvathā yat paśūn pāti taiś ca yad ramate punaḥ । teṣām adhipatir yac ca tasmāt paśupatiḥ smr̥taḥ ॥

नित्येन ब्रह्मचर्येण लिङ्गमस्य यदा स्थितम् । महयन्त्यस्य लोकाश्च महेश्वर इति स्मृतः ॥

nityena brahmacaryeṇa liṅgam asya yadā sthitam । mahayanty asya lokāś ca maheśvara iti smr̥taḥ ॥

विग्रहं पूजयेद्यो वै लिङ्गं वापि महात्मनः । लिङ्गं पूजयिता नित्यं महतीं श्रियमश्नुते ॥

vigrahaṁ pūjayed yo vai liṅgaṁ vāpi mahātmanaḥ । liṅgaṁ pūjayitā nityaṁ mahatīṁ śriyam aśnute ॥

ऋषयश्चापि देवाश्च गन्धर्वाप्सरसस्तथा । लिङ्गमेवार्चयन्ति स्म यत्तदूर्ध्वं समास्थितम् ॥

r̥ṣayaś cāpi devāś ca gandharvāpsarasas tathā । liṅgam evārcayanti sma yat tad ūrdhvaṁ samāsthitam ॥

पूज्यमाने ततस्तस्मिन्मोदते स महेश्वरः । सुखं ददाति प्रीतात्मा भक्तानां भक्तवत्सलः ॥

pūjyamāne tatas tasmin modate sa maheśvaraḥ । sukhaṁ dadāti prītātmā bhaktānāṁ bhaktavatsalaḥ ॥

एष एव श्मशानेषु देवो वसति नित्यशः । यजन्ते तं जनास्तत्र वीरस्थाननिषेविणम् ॥

eṣa eva śmaśāneṣu devo vasati nityaśaḥ । yajante taṁ janās tatra vīrasthānaniṣeviṇam ॥

विषमस्थः शरीरेषु स मृत्युः प्राणिनामिह । स च वायुः शरीरेषु प्राणोऽपानः शरीरिणाम् ॥

viṣamasthaḥ śarīreṣu sa mr̥tyuḥ prāṇinām iha । sa ca vāyuḥ śarīreṣu prāṇo ’pānaḥ śarīriṇām ॥

तस्य घोराणि रूपाणि दीप्तानि च बहूनि च । लोके यान्यस्य पूज्यन्ते विप्रास्तानि विदुर्बुधाः ॥

tasya ghorāṇi rūpāṇi dīptāni ca bahūni ca । loke yāny asya pūjyante viprās tāni vidur budhāḥ ॥

नामधेयानि वेदेषु बहून्यस्य यथार्थतः । निरुच्यन्ते महत्त्वाच्च विभुत्वात्कर्मभिस्तथा ॥

nāmadheyāni vedeṣu bahūny asya yathārthataḥ । nirucyante mahattvāc ca vibhutvāt karmabhis tathā ॥

वेदे चास्य विदुर्विप्राः शतरुद्रीयमुत्तमम् । व्यासादनन्तरं यच्चाप्युपस्थानं महात्मनः ॥

vede cāsya vidur viprāḥ śatarudrīyam uttamam । vyāsād anantaraṁ yac cāpy upasthānaṁ mahātmanaḥ ॥

प्रदाता सर्वलोकानां विश्वं चाप्युच्यते महत् । ज्येष्ठभूतं वदन्त्येनं ब्राह्मणा ऋषयोऽपरे ॥

pradātā sarvalokānāṁ viśvaṁ cāpy ucyate mahat । jyeṣṭhabhūtaṁ vadanty enaṁ brāhmaṇā r̥ṣayo ’pare ॥

प्रथमो ह्येष देवानां मुखादग्निरजायत । ग्रहैर्बहुविधैः प्राणान्संरुद्धानुत्सृजत्यपि ॥

prathamo hy eṣa devānāṁ mukhād agnir ajāyata । grahair bahuvidhaiḥ prāṇān saṁruddhān utsr̥jaty api ॥

स मोचयति पुण्यात्मा शरण्यः शरणागतान् । आयुरारोग्यमैश्वर्यं वित्तं कामांश्च पुष्कलान् ॥

sa mocayati puṇyātmā śaraṇyaḥ śaraṇāgatān । āyur ārogyam aiśvaryaṁ vittaṁ kāmāṁś ca puṣkalān ॥

स ददाति मनुष्येभ्यः स एवाक्षिपते पुनः । शक्रादिषु च देवेषु तस्य चैश्वर्यमुच्यते ॥

sa dadāti manuṣyebhyaḥ sa evākṣipate punaḥ । śakrādiṣu ca deveṣu tasya caiśvaryam ucyate ॥

स एवाभ्यधिको नित्यं त्रैलोक्यस्य शुभाशुभे । ऐश्वर्याच्चैव कामानामीश्वरः पुनरुच्यते ॥

sa evābhyadhiko nityaṁ trailokyasya śubhāśubhe । aiśvaryāc caiva kāmānām īśvaraḥ punar ucyate ॥

महेश्वरश्च लोकानां महतामीश्वरश्च सः । बहुभिर्विविधै रूपैर्विश्वं व्याप्तमिदं जगत् । तस्य देवस्य यद्वक्त्रं समुद्रे वडवामुखम् ॥

maheśvaraś ca lokānāṁ mahatām īśvaraś ca saḥ । bahubhir vividhai rūpair viśvaṁ vyāptam idaṁ jagat । tasya devasya yad vaktraṁ samudre vaḍavāmukham ॥