Adhyāya 143

युधिष्ठिर उवाच । ब्राह्मणानर्चसे राजन्सततं संशितव्रतान् । कं तु कर्मोदयं दृष्ट्वा तानर्चसि नराधिप ॥

yudhiṣṭhira uvāca । brāhmaṇān arcase rājan satataṁ saṁśitavratān । kaṁ tu karmodayaṁ dr̥ṣṭvā tān arcasi narādhipa ॥

कां वा ब्राह्मणपूजायां व्युष्टिं दृष्ट्वा महाव्रत । तानर्चसि महाबाहो सर्वमेतद्वदस्व मे ॥

kāṁ vā brāhmaṇapūjāyāṁ vyuṣṭiṁ dr̥ṣṭvā mahāvrata । tān arcasi mahābāho sarvam etad vadasva me ॥

भीष्म उवाच । एष ते केशवः सर्वमाख्यास्यति महामतिः । व्युष्टिं ब्राह्मणपूजायां दृष्टव्युष्टिर्महाव्रतः ॥

bhīṣma uvāca । eṣa te keśavaḥ sarvam ākhyāsyati mahāmatiḥ । vyuṣṭiṁ brāhmaṇapūjāyāṁ dr̥ṣṭavyuṣṭir mahāvrataḥ ॥

बलं श्रोत्रे वाङ्मनश्चक्षुषी च; ज्ञानं तथा न विशुद्धं ममाद्य । देहन्यासो नातिचिरान्मतो मे; न चातितूर्णं सविताद्य याति ॥

balaṁ śrotre vāṅ manaś cakṣuṣī ca; jñānaṁ tathā na viśuddhaṁ mamādya । dehanyāso nāticirān mato me; na cātitūrṇaṁ savitādya yāti ॥

उक्ता धर्मा ये पुराणे महान्तो; ब्राह्मणानां क्षत्रियाणां विशां च । पौराणं ये दण्डमुपासते च; शेषं कृष्णादुपशिक्षस्व पार्थ ॥

uktā dharmā ye purāṇe mahānto; brāhmaṇānāṁ kṣatriyāṇāṁ viśāṁ ca । paurāṇaṁ ye daṇḍam upāsate ca; śeṣaṁ kr̥ṣṇād upaśikṣasva pārtha ॥

अहं ह्येनं वेद्मि तत्त्वेन कृष्णं; योऽयं हि यच्चास्य बलं पुराणम् । अमेयात्मा केशवः कौरवेन्द्र; सोऽयं धर्मं वक्ष्यति संशयेषु ॥

ahaṁ hy enaṁ vedmi tattvena kr̥ṣṇaṁ; yo ’yaṁ hi yac cāsya balaṁ purāṇam । ameyātmā keśavaḥ kauravendra; so ’yaṁ dharmaṁ vakṣyati saṁśayeṣu ॥

कृष्णः पृथ्वीमसृजत्खं दिवं च; वराहोऽयं भीमबलः पुराणः । अस्य चाधोऽथान्तरिक्षं दिवं च; दिशश्चतस्रः प्रदिशश्चतस्रः । सृष्टिस्तथैवेयमनुप्रसूता; स निर्ममे विश्वमिदं पुराणम् ॥

kr̥ṣṇaḥ pr̥thvīm asr̥jat khaṁ divaṁ ca; varāho ’yaṁ bhīmabalaḥ purāṇaḥ । asya cādho ’thāntarikṣaṁ divaṁ ca; diśaś catasraḥ pradiśaś catasraḥ । sr̥ṣṭis tathaiveyam anuprasūtā; sa nirmame viśvam idaṁ purāṇam ॥

अस्य नाभ्यां पुष्करं संप्रसूतं; यत्रोत्पन्नः स्वयमेवामितौजाः । येनाच्छिन्नं तत्तमः पार्थ घोरं; यत्तत्तिष्ठत्यर्णवं तर्जयानम् ॥

asya nābhyāṁ puṣkaraṁ saṁprasūtaṁ; yatrotpannaḥ svayam evāmitaujāḥ । yenācchinnaṁ tat tamaḥ pārtha ghoraṁ; yat tat tiṣṭhaty arṇavaṁ tarjayānam ॥

कृते युगे धर्म आसीत्समग्र;स्त्रेताकाले ज्ञानमनुप्रपन्नः । बलं त्वासीद्द्वापरे पार्थ कृष्णः; कलावधर्मः क्षितिमाजगाम ॥

kr̥te yuge dharma āsīt samagras; tretākāle jñānam anuprapannaḥ । balaṁ tv āsīd dvāpare pārtha kr̥ṣṇaḥ; kalāv adharmaḥ kṣitim ājagāma ॥

स पूर्वदेवो निजघान दैत्या;न्स पूर्वदेवश्च बभूव सम्राट् । स भूतानां भावनो भूतभव्यः; स विश्वस्यास्य जगतश्चापि गोप्ता ॥

sa pūrvadevo nijaghāna daityān; sa pūrvadevaś ca babhūva samrāṭ । sa bhūtānāṁ bhāvano bhūtabhavyaḥ; sa viśvasyāsya jagataś cāpi goptā ॥

यदा धर्मो ग्लायति वै सुराणां; तदा कृष्णो जायते मानुषेषु । धर्मे स्थित्वा स तु वै भावितात्मा; परांश्च लोकानपरांश्च याति ॥

yadā dharmo glāyati vai surāṇāṁ; tadā kr̥ṣṇo jāyate mānuṣeṣu । dharme sthitvā sa tu vai bhāvitātmā; parāṁś ca lokān aparāṁś ca yāti ॥

त्याज्यांस्त्यक्त्वाथासुराणां वधाय; कार्याकार्ये कारणं चैव पार्थ । कृतं करिष्यत्क्रियते च देवो; मुहुः सोमं विद्धि च शक्रमेतम् ॥

tyājyāṁs tyaktvāthāsurāṇāṁ vadhāya; kāryākārye kāraṇaṁ caiva pārtha । kr̥taṁ kariṣyat kriyate ca devo; muhuḥ somaṁ viddhi ca śakram etam ॥

स विश्वकर्मा स च विश्वरूपः; स विश्वभृद्विश्वसृग्विश्वजिच्च । स शूलभृच्छोणितभृत्कराल;स्तं कर्मभिर्विदितं वै स्तुवन्ति ॥

sa viśvakarmā sa ca viśvarūpaḥ; sa viśvabhr̥d viśvasr̥g viśvajic ca । sa śūlabhr̥c choṇitabhr̥t karālas; taṁ karmabhir viditaṁ vai stuvanti ॥

तं गन्धर्वा अप्सरसश्च नित्य;मुपतिष्ठन्ते विबुधानां शतानि । तं राक्षसाश्च परिसंवहन्ते; रायस्पोषः स विजिगीषुरेकः ॥

taṁ gandharvā apsarasaś ca nityam; upatiṣṭhante vibudhānāṁ śatāni । taṁ rākṣasāś ca parisaṁvahante; rāyaspoṣaḥ sa vijigīṣur ekaḥ ॥

तमध्वरे शंसितारः स्तुवन्ति; रथंतरे सामगाश्च स्तुवन्ति । तं ब्राह्मणा ब्रह्ममन्त्रैः स्तुवन्ति; तस्मै हविरध्वर्यवः कल्पयन्ति ॥

tam adhvare śaṁsitāraḥ stuvanti; rathaṁtare sāmagāś ca stuvanti । taṁ brāhmaṇā brahmamantraiḥ stuvanti; tasmai havir adhvaryavaḥ kalpayanti ॥

स पौराणीं ब्रह्मगुहां प्रविष्टो; महीसत्रं भारताग्रे ददर्श । स चैव गामुद्दधाराग्र्यकर्मा; विक्षोभ्य दैत्यानुरगान्दानवांश्च ॥

sa paurāṇīṁ brahmaguhāṁ praviṣṭo; mahīsatraṁ bhāratāgre dadarśa । sa caiva gām uddadhārāgryakarmā; vikṣobhya daityān uragān dānavāṁś ca ॥

तस्य भक्षान्विविधान्वेदयन्ति; तमेवाजौ वाहनं वेदयन्ति । तस्यान्तरिक्षं पृथिवी दिवं च; सर्वं वशे तिष्ठति शाश्वतस्य ॥

tasya bhakṣān vividhān vedayanti; tam evājau vāhanaṁ vedayanti । tasyāntarikṣaṁ pr̥thivī divaṁ ca; sarvaṁ vaśe tiṣṭhati śāśvatasya ॥

स कुम्भरेताः ससृजे पुराणं; यत्रोत्पन्नमृषिमाहुर्वसिष्ठम् । स मातरिश्वा विभुरश्ववाजी; स रश्मिमान्सविता चादिदेवः ॥

sa kumbharetāḥ sasr̥je purāṇaṁ; yatrotpannam r̥ṣim āhur vasiṣṭham । sa mātariśvā vibhur aśvavājī; sa raśmimān savitā cādidevaḥ ॥

तेनासुरा विजिताः सर्व एव; तस्य विक्रान्तैर्विजितानीह त्रीणि । स देवानां मानुषाणां पितॄणां; तमेवाहुर्यज्ञविदां वितानम् ॥

tenāsurā vijitāḥ sarva eva; tasya vikrāntair vijitānīha trīṇi । sa devānāṁ mānuṣāṇāṁ pitr̥̄ṇāṁ; tam evāhur yajñavidāṁ vitānam ॥

स एव कालं विभजन्नुदेति; तस्योत्तरं दक्षिणं चायने द्वे । तस्यैवोर्ध्वं तिर्यगधश्चरन्ति; गभस्तयो मेदिनीं तापयन्तः ॥

sa eva kālaṁ vibhajann udeti; tasyottaraṁ dakṣiṇaṁ cāyane dve । tasyaivordhvaṁ tiryag adhaś caranti; gabhastayo medinīṁ tāpayantaḥ ॥

तं ब्राह्मणा वेदविदो जुषन्ति; तस्यादित्यो भामुपयुज्य भाति । स मासि मास्यध्वरकृद्विधत्ते; तमध्वरे वेदविदः पठन्ति ॥

taṁ brāhmaṇā vedavido juṣanti; tasyādityo bhām upayujya bhāti । sa māsi māsy adhvarakr̥d vidhatte; tam adhvare vedavidaḥ paṭhanti ॥

स एकयुक्चक्रमिदं त्रिनाभि; सप्ताश्वयुक्तं वहते वै त्रिधामा । महातेजाः सर्वगः सर्वसिंहः; कृष्णो लोकान्धारयते तथैकः । अश्नन्ननश्नंश्च तथैव धीरः; कृष्णं सदा पार्थ कर्तारमेहि ॥

sa ekayuk cakram idaṁ trinābhi; saptāśvayuktaṁ vahate vai tridhāmā । mahātejāḥ sarvagaḥ sarvasiṁhaḥ; kr̥ṣṇo lokān dhārayate tathaikaḥ । aśnann anaśnaṁś ca tathaiva dhīraḥ; kr̥ṣṇaṁ sadā pārtha kartāram ehi ॥

स एकदा कक्षगतो महात्मा; तृप्तो विभुः खाण्डवे धूमकेतुः । स राक्षसानुरगांश्चावजित्य; सर्वत्रगः सर्वमग्नौ जुहोति ॥

sa ekadā kakṣagato mahātmā; tr̥pto vibhuḥ khāṇḍave dhūmaketuḥ । sa rākṣasān uragāṁś cāvajitya; sarvatragaḥ sarvam agnau juhoti ॥

स एवाश्वः श्वेतमश्वं प्रयच्छ;त्स एवाश्वानथ सर्वांश्चकार । त्रिवन्धुरस्तस्य रथस्त्रिचक्र;स्त्रिवृच्छिराश्चतुरस्रश्च तस्य ॥

sa evāśvaḥ śvetam aśvaṁ prayacchat; sa evāśvān atha sarvāṁś cakāra । trivandhuras tasya rathas tricakras; trivr̥cchirāś caturasraś ca tasya ॥

स विहायो व्यदधात्पञ्चनाभिः; स निर्ममे गां दिवमन्तरिक्षम् । एवं रम्यानसृजत्पर्वतांश्च; हृषीकेशोऽमितदीप्ताग्नितेजाः ॥

sa vihāyo vyadadhāt pañcanābhiḥ; sa nirmame gāṁ divam antarikṣam । evaṁ ramyān asr̥jat parvatāṁś ca; hr̥ṣīkeśo ’mitadīptāgnitejāḥ ॥

स लङ्घयन्वै सरितो जिघांस;न्स तं वज्रं प्रहरन्तं निरास । स महेन्द्रः स्तूयते वै महाध्वरे; विप्रैरेको ऋक्सहस्रैः पुराणैः ॥

sa laṅghayan vai sarito jighāṁsan; sa taṁ vajraṁ praharantaṁ nirāsa । sa mahendraḥ stūyate vai mahādhvare; viprair eko r̥ksahasraiḥ purāṇaiḥ ॥

दुर्वासा वै तेन नान्येन शक्यो; गृहे राजन्वासयितुं महौजाः । तमेवाहुरृषिमेकं पुराणं; स विश्वकृद्विदधात्यात्मभावान् ॥

durvāsā vai tena nānyena śakyo; gr̥he rājan vāsayituṁ mahaujāḥ । tam evāhur r̥ṣim ekaṁ purāṇaṁ; sa viśvakr̥d vidadhāty ātmabhāvān ॥

वेदांश्च यो वेदयतेऽधिदेवो; विधींश्च यश्चाश्रयते पुराणान् । कामे वेदे लौकिके यत्फलं च; विष्वक्सेने सर्वमेतत्प्रतीहि ॥

vedāṁś ca yo vedayate ’dhidevo; vidhīṁś ca yaś cāśrayate purāṇān । kāme vede laukike yat phalaṁ ca; viṣvaksene sarvam etat pratīhi ॥

ज्योतींषि शुक्लानि च सर्वलोके; त्रयो लोका लोकपालास्त्रयश्च । त्रयोऽग्नयो व्याहृतयश्च तिस्रः; सर्वे देवा देवकीपुत्र एव ॥

jyotīṁṣi śuklāni ca sarvaloke; trayo lokā lokapālās trayaś ca । trayo ’gnayo vyāhr̥tayaś ca tisraḥ; sarve devā devakīputra eva ॥

संवत्सरः स ऋतुः सोऽर्धमासः; सोऽहोरात्रः स कला वै स काष्ठाः । मात्रा मुहूर्ताश्च लवाः क्षणाश्च; विष्वक्सेने सर्वमेतत्प्रतीहि ॥

saṁvatsaraḥ sa r̥tuḥ so ’rdhamāsaḥ; so ’horātraḥ sa kalā vai sa kāṣṭhāḥ । mātrā muhūrtāś ca lavāḥ kṣaṇāś ca; viṣvaksene sarvam etat pratīhi ॥

चन्द्रादित्यौ ग्रहनक्षत्रताराः; सर्वाणि दर्शान्यथ पौर्णमास्यः । नक्षत्रयोगा ऋतवश्च पार्थ; विष्वक्सेनात्सर्वमेतत्प्रसूतम् ॥

candrādityau grahanakṣatratārāḥ; sarvāṇi darśāny atha paurṇamāsyaḥ । nakṣatrayogā r̥tavaś ca pārtha; viṣvaksenāt sarvam etat prasūtam ॥

रुद्रादित्या वसवोऽथाश्विनौ च; साध्या विश्वे मरुतां षड्गणाश्च । प्रजापतिर्देवमातादितिश्च; सर्वे कृष्णादृषयश्चैव सप्त ॥

rudrādityā vasavo ’thāśvinau ca; sādhyā viśve marutāṁ ṣaḍ gaṇāś ca । prajāpatir devamātāditiś ca; sarve kr̥ṣṇād r̥ṣayaś caiva sapta ॥

वायुर्भूत्वा विक्षिपते च विश्व;मग्निर्भूत्वा दहते विश्वरूपः । आपो भूत्वा मज्जयते च सर्वं; ब्रह्मा भूत्वा सृजते विश्वसंघान् ॥

vāyur bhūtvā vikṣipate ca viśvam; agnir bhūtvā dahate viśvarūpaḥ । āpo bhūtvā majjayate ca sarvaṁ; brahmā bhūtvā sr̥jate viśvasaṁghān ॥

वेद्यं च यद्वेदयते च वेदा;न्विधिश्च यश्चाश्रयते विधेयान् । धर्मे च वेदे च बले च सर्वं; चराचरं केशवं त्वं प्रतीहि ॥

vedyaṁ ca yad vedayate ca vedān; vidhiś ca yaś cāśrayate vidheyān । dharme ca vede ca bale ca sarvaṁ; carācaraṁ keśavaṁ tvaṁ pratīhi ॥

ज्योतिर्भूतः परमोऽसौ पुरस्ता;त्प्रकाशयन्प्रभया विश्वरूपः । अपः सृष्ट्वा ह्यात्मभूरात्मयोनिः; पुराकरोत्सर्वमेवाथ विश्वम् ॥

jyotirbhūtaḥ paramo ’sau purastāt; prakāśayan prabhayā viśvarūpaḥ । apaḥ sr̥ṣṭvā hy ātmabhūr ātmayoniḥ; purākarot sarvam evātha viśvam ॥

ऋतूनुत्पातान्विविधान्यद्भुतानि; मेघान्विद्युत्सर्वमैरावतं च । सर्वं कृष्णात्स्थावरं जङ्गमं च; विश्वाख्याताद्विष्णुमेनं प्रतीहि ॥

r̥tūn utpātān vividhāny adbhutāni; meghān vidyut sarvam airāvataṁ ca । sarvaṁ kr̥ṣṇāt sthāvaraṁ jaṅgamaṁ ca; viśvākhyātād viṣṇum enaṁ pratīhi ॥

विश्वावासं निर्गुणं वासुदेवं; संकर्षणं जीवभूतं वदन्ति । ततः प्रद्युम्नमनिरुद्धं चतुर्थ;माज्ञापयत्यात्मयोनिर्महात्मा ॥

viśvāvāsaṁ nirguṇaṁ vāsudevaṁ; saṁkarṣaṇaṁ jīvabhūtaṁ vadanti । tataḥ pradyumnam aniruddhaṁ caturtham; ājñāpayaty ātmayonir mahātmā ॥

स पञ्चधा पञ्चजनोपपन्नं; संचोदयन्विश्वमिदं सिसृक्षुः । ततश्चकारावनिमारुतौ च; खं ज्योतिरापश्च तथैव पार्थ ॥

sa pañcadhā pañcajanopapannaṁ; saṁcodayan viśvam idaṁ sisr̥kṣuḥ । tataś cakārāvanimārutau ca; khaṁ jyotir āpaś ca tathaiva pārtha ॥

स स्थावरं जङ्गमं चैवमेत;च्चतुर्विधं लोकमिमं च कृत्वा । ततो भूमिं व्यदधात्पञ्चबीजां; द्यौः पृथिव्यां धास्यति भूरि वारि । तेन विश्वं कृतमेतद्धि राज;न्स जीवयत्यात्मनैवात्मयोनिः ॥

sa sthāvaraṁ jaṅgamaṁ caivam etac; caturvidhaṁ lokam imaṁ ca kr̥tvā । tato bhūmiṁ vyadadhāt pañcabījāṁ; dyauḥ pr̥thivyāṁ dhāsyati bhūri vāri । tena viśvaṁ kr̥tam etad dhi rājan; sa jīvayaty ātmanaivātmayoniḥ ॥

ततो देवानसुरान्मानुषांश्च; लोकानृषींश्चाथ पितॄन्प्रजाश्च । समासेन विविधान्प्राणिलोका;न्सर्वान्सदा भूतपतिः सिसृक्षुः ॥

tato devān asurān mānuṣāṁś ca; lokān r̥ṣīṁś cātha pitr̥̄n prajāś ca । samāsena vividhān prāṇilokān; sarvān sadā bhūtapatiḥ sisr̥kṣuḥ ॥

शुभाशुभं स्थावरं जङ्गमं च; विष्वक्सेनात्सर्वमेतत्प्रतीहि । यद्वर्तते यच्च भविष्यतीह; सर्वमेतत्केशवं त्वं प्रतीहि ॥

śubhāśubhaṁ sthāvaraṁ jaṅgamaṁ ca; viṣvaksenāt sarvam etat pratīhi । yad vartate yac ca bhaviṣyatīha; sarvam etat keśavaṁ tvaṁ pratīhi ॥

मृत्युश्चैव प्राणिनामन्तकाले; साक्षात्कृष्णः शाश्वतो धर्मवाहः । भूतं च यच्चेह न विद्म किंचि;द्विष्वक्सेनात्सर्वमेतत्प्रतीहि ॥

mr̥tyuś caiva prāṇinām antakāle; sākṣāt kr̥ṣṇaḥ śāśvato dharmavāhaḥ । bhūtaṁ ca yac ceha na vidma kiṁ cid; viṣvaksenāt sarvam etat pratīhi ॥

यत्प्रशस्तं च लोकेषु पुण्यं यच्च शुभाशुभम् । तत्सर्वं केशवोऽचिन्त्यो विपरीतमतो भवेत् ॥

yat praśastaṁ ca lokeṣu puṇyaṁ yac ca śubhāśubham । tat sarvaṁ keśavo ’cintyo viparītam ato bhavet ॥

एतादृशः केशवोऽयं स्वयंभू;र्नारायणः परमश्चाव्ययश्च । मध्यं चास्य जगतस्तस्थुषश्च; सर्वेषां भूतानां प्रभवश्चाप्ययश्च ॥

etādr̥śaḥ keśavo ’yaṁ svayaṁbhūr; nārāyaṇaḥ paramaś cāvyayaś ca । madhyaṁ cāsya jagatas tasthuṣaś ca; sarveṣāṁ bhūtānāṁ prabhavaś cāpyayaś ca ॥