Adhyāya 140

भीष्म उवाच । इत्युक्तः स तदा तूष्णीमभूद्वायुस्ततोऽब्रवीत् । शृणु राजन्नगस्त्यस्य माहात्म्यं ब्राह्मणस्य ह ॥

bhīṣma uvāca । ity uktaḥ sa tadā tūṣṇīm abhūd vāyus tato ’bravīt । śr̥ṇu rājann agastyasya māhātmyaṁ brāhmaṇasya ha ॥

असुरैर्निर्जिता देवा निरुत्साहाश्च ते कृताः । यज्ञाश्चैषां हृताः सर्वे पितृभ्यश्च स्वधा तथा ॥

asurair nirjitā devā nirutsāhāś ca te kr̥tāḥ । yajñāś caiṣāṁ hr̥tāḥ sarve pitr̥bhyaś ca svadhā tathā ॥

कर्मेज्या मानवानां च दानवैर्हैहयर्षभ । भ्रष्टैश्वर्यास्ततो देवाश्चेरुः पृथ्वीमिति श्रुतिः ॥

karmejyā mānavānāṁ ca dānavair haihayarṣabha । bhraṣṭaiśvaryās tato devāś ceruḥ pr̥thvīm iti śrutiḥ ॥

ततः कदाचित्ते राजन्दीप्तमादित्यवर्चसम् । ददृशुस्तेजसा युक्तमगस्त्यं विपुलव्रतम् ॥

tataḥ kadā cit te rājan dīptam ādityavarcasam । dadr̥śus tejasā yuktam agastyaṁ vipulavratam ॥

अभिवाद्य च तं देवा दृष्ट्वा च यशसा वृतम् । इदमूचुर्महात्मानं वाक्यं काले जनाधिप ॥

abhivādya ca taṁ devā dr̥ṣṭvā ca yaśasā vr̥tam । idam ūcur mahātmānaṁ vākyaṁ kāle janādhipa ॥

दानवैर्युधि भग्नाः स्म तथैश्वर्याच्च भ्रंशिताः । तदस्मान्नो भयात्तीव्रात्त्राहि त्वं मुनिपुंगव ॥

dānavair yudhi bhagnāḥ sma tathaiśvaryāc ca bhraṁśitāḥ । tad asmān no bhayāt tīvrāt trāhi tvaṁ munipuṁgava ॥

इत्युक्तः स तदा देवैरगस्त्यः कुपितोऽभवत् । प्रजज्वाल च तेजस्वी कालाग्निरिव संक्षये ॥

ity uktaḥ sa tadā devair agastyaḥ kupito ’bhavat । prajajvāla ca tejasvī kālāgnir iva saṁkṣaye ॥

तेन दीप्तांशुजालेन निर्दग्धा दानवास्तदा । अन्तरिक्षान्महाराज न्यपतन्त सहस्रशः ॥

tena dīptāṁśujālena nirdagdhā dānavās tadā । antarikṣān mahārāja nyapatanta sahasraśaḥ ॥

दह्यमानास्तु ते दैत्यास्तस्यागस्त्यस्य तेजसा । उभौ लोकौ परित्यज्य ययुः काष्ठां स्म दक्षिणाम् ॥

dahyamānās tu te daityās tasyāgastyasya tejasā । ubhau lokau parityajya yayuḥ kāṣṭhāṁ sma dakṣiṇām ॥

बलिस्तु यजते यज्ञमश्वमेधं महीं गतः । येऽन्ये स्वस्था महीस्थाश्च ते न दग्धा महासुराः ॥

balis tu yajate yajñam aśvamedhaṁ mahīṁ gataḥ । ye ’nye svasthā mahīsthāś ca te na dagdhā mahāsurāḥ ॥

ततो लोकाः पुनः प्राप्ताः सुरैः शान्तं च तद्रजः । अथैनमब्रुवन्देवा भूमिष्ठानसुराञ्जहि ॥

tato lokāḥ punaḥ prāptāḥ suraiḥ śāntaṁ ca tad rajaḥ । athainam abruvan devā bhūmiṣṭhān asurāñ jahi ॥

इत्युक्त आह देवान्स न शक्नोमि महीगतान् । दग्धुं तपो हि क्षीयेन्मे धक्ष्यामीति च पार्थिव ॥

ity ukta āha devān sa na śaknomi mahīgatān । dagdhuṁ tapo hi kṣīyen me dhakṣyāmīti ca pārthiva ॥

एवं दग्धा भगवता दानवाः स्वेन तेजसा । अगस्त्येन तदा राजंस्तपसा भावितात्मना ॥

evaṁ dagdhā bhagavatā dānavāḥ svena tejasā । agastyena tadā rājaṁs tapasā bhāvitātmanā ॥

ईदृशश्चाप्यगस्त्यो हि कथितस्ते मयानघ । ब्रवीम्यहं ब्रूहि वा त्वमगस्त्यात्क्षत्रियं वरम् ॥

īdr̥śaś cāpy agastyo hi kathitas te mayānagha । bravīmy ahaṁ brūhi vā tvam agastyāt kṣatriyaṁ varam ॥

इत्युक्तः स तदा तूष्णीमभूद्वायुस्ततोऽब्रवीत् । शृणु राजन्वसिष्ठस्य मुख्यं कर्म यशस्विनः ॥

ity uktaḥ sa tadā tūṣṇīm abhūd vāyus tato ’bravīt । śr̥ṇu rājan vasiṣṭhasya mukhyaṁ karma yaśasvinaḥ ॥

आदित्याः सत्रमासन्त सरो वै मानसं प्रति । वसिष्ठं मनसा गत्वा श्रुत्वा तत्रास्य गोचरम् ॥

ādityāḥ satram āsanta saro vai mānasaṁ prati । vasiṣṭhaṁ manasā gatvā śrutvā tatrāsya gocaram ॥

यजमानांस्तु तान्दृष्ट्वा व्यग्रान्दीक्षानुकर्शितान् । हन्तुमिच्छन्ति शैलाभाः खलिनो नाम दानवाः ॥

yajamānāṁs tu tān dr̥ṣṭvā vyagrān dīkṣānukarśitān । hantum icchanti śailābhāḥ khalino nāma dānavāḥ ॥

अदूरात्तु ततस्तेषां ब्रह्मदत्तवरं सरः । हता हता वै ते तत्र जीवन्त्याप्लुत्य दानवाः ॥

adūrāt tu tatas teṣāṁ brahmadattavaraṁ saraḥ । hatā hatā vai te tatra jīvanty āplutya dānavāḥ ॥

ते प्रगृह्य महाघोरान्पर्वतान्परिघान्द्रुमान् । विक्षोभयन्तः सलिलमुत्थिताः शतयोजनम् ॥

te pragr̥hya mahāghorān parvatān parighān drumān । vikṣobhayantaḥ salilam utthitāḥ śatayojanam ॥

अभ्यद्रवन्त देवांस्ते सहस्राणि दशैव ह । ततस्तैरर्दिता देवाः शरणं वासवं ययुः ॥

abhyadravanta devāṁs te sahasrāṇi daśaiva ha । tatas tair arditā devāḥ śaraṇaṁ vāsavaṁ yayuḥ ॥

स च तैर्व्यथितः शक्रो वसिष्ठं शरणं ययौ । ततोऽभयं ददौ तेभ्यो वसिष्ठो भगवानृषिः ॥

sa ca tair vyathitaḥ śakro vasiṣṭhaṁ śaraṇaṁ yayau । tato ’bhayaṁ dadau tebhyo vasiṣṭho bhagavān r̥ṣiḥ ॥

तथा तान्दुःखिताञ्जानन्नानृशंस्यपरो मुनिः । अयत्नेनादहत्सर्वान्खलिनः स्वेन तेजसा ॥

tathā tān duḥkhitāñ jānann ānr̥śaṁsyaparo muniḥ । ayatnenādahat sarvān khalinaḥ svena tejasā ॥

कैलासं प्रस्थितां चापि नदीं गङ्गां महातपाः । आनयत्तत्सरो दिव्यं तया भिन्नं च तत्सरः ॥

kailāsaṁ prasthitāṁ cāpi nadīṁ gaṅgāṁ mahātapāḥ । ānayat tat saro divyaṁ tayā bhinnaṁ ca tat saraḥ ॥

सरो भिन्नं तया नद्या सरयूः सा ततोऽभवत् । हताश्च खलिनो यत्र स देशः खलिनोऽभवत् ॥

saro bhinnaṁ tayā nadyā sarayūḥ sā tato ’bhavat । hatāś ca khalino yatra sa deśaḥ khalino ’bhavat ॥

एवं सेन्द्रा वसिष्ठेन रक्षितास्त्रिदिवौकसः । ब्रह्मदत्तवराश्चैव हता दैत्या महात्मना ॥

evaṁ sendrā vasiṣṭhena rakṣitās tridivaukasaḥ । brahmadattavarāś caiva hatā daityā mahātmanā ॥

एतत्कर्म वसिष्ठस्य कथितं ते मयानघ । ब्रवीम्यहं ब्रूहि वा त्वं वसिष्ठात्क्षत्रियं वरम् ॥

etat karma vasiṣṭhasya kathitaṁ te mayānagha । bravīmy ahaṁ brūhi vā tvaṁ vasiṣṭhāt kṣatriyaṁ varam ॥