Adhyāya 141

भीष्म उवाच । इत्युक्तस्त्वर्जुनस्तूष्णीमभूद्वायुस्तमब्रवीत् । शृणु मे हैहयश्रेष्ठ कर्मात्रेः सुमहात्मनः ॥

bhīṣma uvāca । ity uktas tv arjunas tūṣṇīm abhūd vāyus tam abravīt । śr̥ṇu me haihayaśreṣṭha karmātreḥ sumahātmanaḥ ॥

घोरे तमस्ययुध्यन्त सहिता देवदानवाः । अविध्यत शरैस्तत्र स्वर्भानुः सोमभास्करौ ॥

ghore tamasy ayudhyanta sahitā devadānavāḥ । avidhyata śarais tatra svarbhānuḥ somabhāskarau ॥

अथ ते तमसा ग्रस्ता निहन्यन्ते स्म दानवैः । देवा नृपतिशार्दूल सहैव बलिभिस्तदा ॥

atha te tamasā grastā nihanyante sma dānavaiḥ । devā nr̥patiśārdūla sahaiva balibhis tadā ॥

असुरैर्वध्यमानास्ते क्षीणप्राणा दिवौकसः । अपश्यन्त तपस्यन्तमत्रिं विप्रं महावने ॥

asurair vadhyamānās te kṣīṇaprāṇā divaukasaḥ । apaśyanta tapasyantam atriṁ vipraṁ mahāvane ॥

अथैनमब्रुवन्देवाः शान्तक्रोधं जितेन्द्रियम् । असुरैरिषुभिर्विद्धौ चन्द्रादित्याविमावुभौ ॥

athainam abruvan devāḥ śāntakrodhaṁ jitendriyam । asurair iṣubhir viddhau candrādityāv imāv ubhau ॥

वयं वध्यामहे चापि शत्रुभिस्तमसावृते । नाधिगच्छाम शान्तिं च भयात्त्रायस्व नः प्रभो ॥

vayaṁ vadhyāmahe cāpi śatrubhis tamasāvr̥te । nādhigacchāma śāntiṁ ca bhayāt trāyasva naḥ prabho ॥

कथं रक्षामि भवतस्तेऽब्रुवंश्चन्द्रमा भव । तिमिरघ्नश्च सविता दस्युहा चैव नो भव ॥

kathaṁ rakṣāmi bhavatas te ’bruvaṁś candramā bhava । timiraghnaś ca savitā dasyuhā caiva no bhava ॥

एवमुक्तस्तदात्रिस्तु तमोनुदभवच्छशी । अपश्यत्सौम्यभावं च सूर्यस्य प्रतिदर्शनम् ॥

evam uktas tadātris tu tamonud abhavac chaśī । apaśyat saumyabhāvaṁ ca sūryasya pratidarśanam ॥

दृष्ट्वा नातिप्रभं सोमं तथा सूर्यं च पार्थिव । प्रकाशमकरोदत्रिस्तपसा स्वेन संयुगे ॥

dr̥ṣṭvā nātiprabhaṁ somaṁ tathā sūryaṁ ca pārthiva । prakāśam akarod atris tapasā svena saṁyuge ॥

जगद्वितिमिरं चापि प्रदीप्तमकरोत्तदा । व्यजयच्छत्रुसंघांश्च देवानां स्वेन तेजसा ॥

jagad vitimiraṁ cāpi pradīptam akarot tadā । vyajayac chatrusaṁghāṁś ca devānāṁ svena tejasā ॥

अत्रिणा दह्यमानांस्तान्दृष्ट्वा देवा महासुरान् । पराक्रमैस्तेऽपि तदा व्यत्यघ्नन्नत्रिरक्षिताः ॥

atriṇā dahyamānāṁs tān dr̥ṣṭvā devā mahāsurān । parākramais te ’pi tadā vyatyaghnann atrirakṣitāḥ ॥

उद्भासितश्च सविता देवास्त्राता हतासुराः । अत्रिणा त्वथ सोमत्वं कृतमुत्तमतेजसा ॥

udbhāsitaś ca savitā devās trātā hatāsurāḥ । atriṇā tv atha somatvaṁ kr̥tam uttamatejasā ॥

अद्वितीयेन मुनिना जपता चर्मवाससा । फलभक्षेण राजर्षे पश्य कर्मात्रिणा कृतम् ॥

advitīyena muninā japatā carmavāsasā । phalabhakṣeṇa rājarṣe paśya karmātriṇā kr̥tam ॥

तस्यापि विस्तरेणोक्तं कर्मात्रेः सुमहात्मनः । ब्रवीम्यहं ब्रूहि वा त्वमत्रितः क्षत्रियं वरम् ॥

tasyāpi vistareṇoktaṁ karmātreḥ sumahātmanaḥ । bravīmy ahaṁ brūhi vā tvam atritaḥ kṣatriyaṁ varam ॥

इत्युक्तस्त्वर्जुनस्तूष्णीमभूद्वायुस्तमब्रवीत् । शृणु राजन्महत्कर्म च्यवनस्य महात्मनः ॥

ity uktas tv arjunas tūṣṇīm abhūd vāyus tam abravīt । śr̥ṇu rājan mahat karma cyavanasya mahātmanaḥ ॥

अश्विनोः प्रतिसंश्रुत्य च्यवनः पाकशासनम् । प्रोवाच सहितं देवैः सोमपावश्विनौ कुरु ॥

aśvinoḥ pratisaṁśrutya cyavanaḥ pākaśāsanam । provāca sahitaṁ devaiḥ somapāv aśvinau kuru ॥

इन्द्र उवाच । अस्माभिर्वर्जितावेतौ भवेतां सोमपौ कथम् । देवैर्न संमितावेतौ तस्मान्मैवं वदस्व नः ॥

indra uvāca । asmābhir varjitāv etau bhavetāṁ somapau katham । devair na saṁmitāv etau tasmān maivaṁ vadasva naḥ ॥

अश्विभ्यां सह नेच्छामः पातुं सोमं महाव्रत । पिबन्त्वन्ये यथाकामं नाहं पातुमिहोत्सहे ॥

aśvibhyāṁ saha necchāmaḥ pātuṁ somaṁ mahāvrata । pibantv anye yathākāmaṁ nāhaṁ pātum ihotsahe ॥

च्यवन उवाच । न चेत्करिष्यसि वचो मयोक्तं बलसूदन । मया प्रमथितः सद्यः सोमं पास्यसि वै मखे ॥

cyavana uvāca । na cet kariṣyasi vaco mayoktaṁ balasūdana । mayā pramathitaḥ sadyaḥ somaṁ pāsyasi vai makhe ॥

ततः कर्म समारब्धं हिताय सहसाश्विनोः । च्यवनेन ततो मन्त्रैरभिभूताः सुराभवन् ॥

tataḥ karma samārabdhaṁ hitāya sahasāśvinoḥ । cyavanena tato mantrair abhibhūtāḥ surābhavan ॥

तत्तु कर्म समारब्धं दृष्ट्वेन्द्रः क्रोधमूर्छितः । उद्यम्य विपुलं शैलं च्यवनं समुपाद्रवत् । तथा वज्रेण भगवानमर्षाकुललोचनः ॥

tat tu karma samārabdhaṁ dr̥ṣṭvendraḥ krodhamūrchitaḥ । udyamya vipulaṁ śailaṁ cyavanaṁ samupādravat । tathā vajreṇa bhagavān amarṣākulalocanaḥ ॥

तमापतन्तं दृष्ट्वैव च्यवनस्तपसान्वितः । अद्भिः सिक्त्वास्तम्भयत्तं सवज्रं सहपर्वतम् ॥

tam āpatantaṁ dr̥ṣṭvaiva cyavanas tapasānvitaḥ । adbhiḥ siktvāstambhayat taṁ savajraṁ sahaparvatam ॥

अथेन्द्रस्य महाघोरं सोऽसृजच्छत्रुमेव ह । मदं मन्त्राहुतिमयं व्यादितास्यं महामुनिः ॥

athendrasya mahāghoraṁ so ’sr̥jac chatrum eva ha । madaṁ mantrāhutimayaṁ vyāditāsyaṁ mahāmuniḥ ॥

तस्य दन्तसहस्रं तु बभूव शतयोजनम् । द्वियोजनशतास्तस्य दंष्ट्राः परमदारुणाः । हनुस्तस्याभवद्भूमावेकश्चास्यास्पृशद्दिवम् ॥

tasya dantasahasraṁ tu babhūva śatayojanam । dviyojanaśatās tasya daṁṣṭrāḥ paramadāruṇāḥ । hanus tasyābhavad bhūmāv ekaś cāsyāspr̥śad divam ॥

जिह्वामूले स्थितास्तस्य सर्वे देवाः सवासवाः । तिमेरास्यमनुप्राप्ता यथा मत्स्या महार्णवे ॥

jihvāmūle sthitās tasya sarve devāḥ savāsavāḥ । timer āsyam anuprāptā yathā matsyā mahārṇave ॥

ते संमन्त्र्य ततो देवा मदस्यास्यगतास्तदा । अब्रुवन्सहिताः शक्रं प्रणमास्मै द्विजातये । अश्विभ्यां सह सोमं च पिबामो विगतज्वराः ॥

te saṁmantrya tato devā madasyāsyagatās tadā । abruvan sahitāḥ śakraṁ praṇamāsmai dvijātaye । aśvibhyāṁ saha somaṁ ca pibāmo vigatajvarāḥ ॥

ततः स प्रणतः शक्रश्चकार च्यवनस्य तत् । च्यवनः कृतवांस्तौ चाप्यश्विनौ सोमपीथिनौ ॥

tataḥ sa praṇataḥ śakraś cakāra cyavanasya tat । cyavanaḥ kr̥tavāṁs tau cāpy aśvinau somapīthinau ॥

ततः प्रत्याहरत्कर्म मदं च व्यभजन्मुनिः । अक्षेषु मृगयायां च पाने स्त्रीषु च वीर्यवान् ॥

tataḥ pratyāharat karma madaṁ ca vyabhajan muniḥ । akṣeṣu mr̥gayāyāṁ ca pāne strīṣu ca vīryavān ॥

एतैर्दोषैर्नरो राजन्क्षयं याति न संशयः । तस्मादेतान्नरो नित्यं दूरतः परिवर्जयेत् ॥

etair doṣair naro rājan kṣayaṁ yāti na saṁśayaḥ । tasmād etān naro nityaṁ dūrataḥ parivarjayet ॥

एतत्ते च्यवनस्यापि कर्म राजन्प्रकीर्तितम् । ब्रवीम्यहं ब्रूहि वा त्वं च्यवनात्क्षत्रियं वरम् ॥

etat te cyavanasyāpi karma rājan prakīrtitam । bravīmy ahaṁ brūhi vā tvaṁ cyavanāt kṣatriyaṁ varam ॥