Adhyāya 131

उमोवाच । भगवन्भगनेत्रघ्न पूष्णो दशनपातन । दक्षक्रतुहर त्र्यक्ष संशयो मे महानयम् ॥

umovāca । bhagavan bhaganetraghna pūṣṇo daśanapātana । dakṣakratuhara tryakṣa saṁśayo me mahān ayam ॥

चातुर्वर्ण्यं भगवता पूर्वं सृष्टं स्वयंभुवा । केन कर्मविपाकेन वैश्यो गच्छति शूद्रताम् ॥

cāturvarṇyaṁ bhagavatā pūrvaṁ sr̥ṣṭaṁ svayaṁbhuvā । kena karmavipākena vaiśyo gacchati śūdratām ॥

वैश्यो वा क्षत्रियः केन द्विजो वा क्षत्रियो भवेत् । प्रतिलोमः कथं देव शक्यो धर्मो निषेवितुम् ॥

vaiśyo vā kṣatriyaḥ kena dvijo vā kṣatriyo bhavet । pratilomaḥ kathaṁ deva śakyo dharmo niṣevitum ॥

केन वा कर्मणा विप्रः शूद्रयोनौ प्रजायते । क्षत्रियः शूद्रतामेति केन वा कर्मणा विभो ॥

kena vā karmaṇā vipraḥ śūdrayonau prajāyate । kṣatriyaḥ śūdratām eti kena vā karmaṇā vibho ॥

एतं मे संशयं देव वद भूतपतेऽनघ । त्रयो वर्णाः प्रकृत्येह कथं ब्राह्मण्यमाप्नुयुः ॥

etaṁ me saṁśayaṁ deva vada bhūtapate ’nagha । trayo varṇāḥ prakr̥tyeha kathaṁ brāhmaṇyam āpnuyuḥ ॥

महेश्वर उवाच । ब्राह्मण्यं देवि दुष्प्रापं निसर्गाद्ब्राह्मणः शुभे । क्षत्रियो वैश्यशूद्रौ वा निसर्गादिति मे मतिः ॥

maheśvara uvāca । brāhmaṇyaṁ devi duṣprāpaṁ nisargād brāhmaṇaḥ śubhe । kṣatriyo vaiśyaśūdrau vā nisargād iti me matiḥ ॥

कर्मणा दुष्कृतेनेह स्थानाद्भ्रश्यति वै द्विजः । ज्येष्ठं वर्णमनुप्राप्य तस्माद्रक्षेत वै द्विजः ॥

karmaṇā duṣkr̥teneha sthānād bhraśyati vai dvijaḥ । jyeṣṭhaṁ varṇam anuprāpya tasmād rakṣeta vai dvijaḥ ॥

स्थितो ब्राह्मणधर्मेण ब्राह्मण्यमुपजीवति । क्षत्रियो वाथ वैश्यो वा ब्रह्मभूयाय गच्छति ॥

sthito brāhmaṇadharmeṇa brāhmaṇyam upajīvati । kṣatriyo vātha vaiśyo vā brahmabhūyāya gacchati ॥

यस्तु विप्रत्वमुत्सृज्य क्षात्रं धर्मं निषेवते । ब्राह्मण्यात्स परिभ्रष्टः क्षत्रयोनौ प्रजायते ॥

yas tu vipratvam utsr̥jya kṣātraṁ dharmaṁ niṣevate । brāhmaṇyāt sa paribhraṣṭaḥ kṣatrayonau prajāyate ॥

वैश्यकर्म च यो विप्रो लोभमोहव्यपाश्रयः । ब्राह्मण्यं दुर्लभं प्राप्य करोत्यल्पमतिः सदा ॥

vaiśyakarma ca yo vipro lobhamohavyapāśrayaḥ । brāhmaṇyaṁ durlabhaṁ prāpya karoty alpamatiḥ sadā ॥

स द्विजो वैश्यतामेति वैश्यो वा शूद्रतामियात् । स्वधर्मात्प्रच्युतो विप्रस्ततः शूद्रत्वमाप्नुते ॥

sa dvijo vaiśyatām eti vaiśyo vā śūdratām iyāt । svadharmāt pracyuto vipras tataḥ śūdratvam āpnute ॥

तत्रासौ निरयं प्राप्तो वर्णभ्रष्टो बहिष्कृतः । ब्रह्मलोकपरिभ्रष्टः शूद्रः समुपजायते ॥

tatrāsau nirayaṁ prāpto varṇabhraṣṭo bahiṣkr̥taḥ । brahmalokaparibhraṣṭaḥ śūdraḥ samupajāyate ॥

क्षत्रियो वा महाभागे वैश्यो वा धर्मचारिणि । स्वानि कर्माण्यपाहाय शूद्रकर्माणि सेवते ॥

kṣatriyo vā mahābhāge vaiśyo vā dharmacāriṇi । svāni karmāṇy apāhāya śūdrakarmāṇi sevate ॥

स्वस्थानात्स परिभ्रष्टो वर्णसंकरतां गतः । ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रत्वं याति तादृशः ॥

svasthānāt sa paribhraṣṭo varṇasaṁkaratāṁ gataḥ । brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ śūdratvaṁ yāti tādr̥śaḥ ॥

यस्तु शुद्धः स्वधर्मेण ज्ञानविज्ञानवाञ्शुचिः । धर्मज्ञो धर्मनिरतः स धर्मफलमश्नुते ॥

yas tu śuddhaḥ svadharmeṇa jñānavijñānavāñ śuciḥ । dharmajño dharmanirataḥ sa dharmaphalam aśnute ॥

इदं चैवापरं देवि ब्रह्मणा समुदीरितम् । अध्यात्मं नैष्ठिकं सद्भिर्धर्मकामैर्निषेव्यते ॥

idaṁ caivāparaṁ devi brahmaṇā samudīritam । adhyātmaṁ naiṣṭhikaṁ sadbhir dharmakāmair niṣevyate ॥

उग्रान्नं गर्हितं देवि गणान्नं श्राद्धसूतकम् । घुष्टान्नं नैव भोक्तव्यं शूद्रान्नं नैव कर्हिचित् ॥

ugrānnaṁ garhitaṁ devi gaṇānnaṁ śrāddhasūtakam । ghuṣṭānnaṁ naiva bhoktavyaṁ śūdrānnaṁ naiva karhi cit ॥

शूद्रान्नं गर्हितं देवि देवदेवैर्महात्मभिः । पितामहमुखोत्सृष्टं प्रमाणमिति मे मतिः ॥

śūdrānnaṁ garhitaṁ devi devadevair mahātmabhiḥ । pitāmahamukhotsr̥ṣṭaṁ pramāṇam iti me matiḥ ॥

शूद्रान्नेनावशेषेण जठरे यो म्रियेत वै । आहिताग्निस्तथा यज्वा स शूद्रगतिभाग्भवेत् ॥

śūdrānnenāvaśeṣeṇa jaṭhare yo mriyeta vai । āhitāgnis tathā yajvā sa śūdragatibhāg bhavet ॥

तेन शूद्रान्नशेषेण ब्रह्मस्थानादपाकृतः । ब्राह्मणः शूद्रतामेति नास्ति तत्र विचारणा ॥

tena śūdrānnaśeṣeṇa brahmasthānād apākr̥taḥ । brāhmaṇaḥ śūdratām eti nāsti tatra vicāraṇā ॥

यस्यान्नेनावशेषेण जठरे यो म्रियेत वै । तां तां योनिं व्रजेद्विप्रो यस्यान्नमुपजीवति ॥

yasyānnenāvaśeṣeṇa jaṭhare yo mriyeta vai । tāṁ tāṁ yoniṁ vrajed vipro yasyānnam upajīvati ॥

ब्राह्मणत्वं शुभं प्राप्य दुर्लभं योऽवमन्यते । अभोज्यान्नानि चाश्नाति स द्विजत्वात्पतेत वै ॥

brāhmaṇatvaṁ śubhaṁ prāpya durlabhaṁ yo ’vamanyate । abhojyānnāni cāśnāti sa dvijatvāt pateta vai ॥

सुरापो ब्रह्महा क्षुद्रश्चौरो भग्नव्रतोऽशुचिः । स्वाध्यायवर्जितः पापो लुब्धो नैकृतिकः शठः ॥

surāpo brahmahā kṣudraś cauro bhagnavrato ’śuciḥ । svādhyāyavarjitaḥ pāpo lubdho naikr̥tikaḥ śaṭhaḥ ॥

अव्रती वृषलीभर्ता कुण्डाशी सोमविक्रयी । निहीनसेवी विप्रो हि पतति ब्रह्मयोनितः ॥

avratī vr̥ṣalībhartā kuṇḍāśī somavikrayī । nihīnasevī vipro hi patati brahmayonitaḥ ॥

गुरुतल्पी गुरुद्वेषी गुरुकुत्सारतिश्च यः । ब्रह्मद्विट्चापि पतति ब्राह्मणो ब्रह्मयोनितः ॥

gurutalpī gurudveṣī gurukutsāratiś ca yaḥ । brahmadviṭ cāpi patati brāhmaṇo brahmayonitaḥ ॥

एभिस्तु कर्मभिर्देवि शुभैराचरितैस्तथा । शूद्रो ब्राह्मणतां गच्छेद्वैश्यः क्षत्रियतां व्रजेत् ॥

ebhis tu karmabhir devi śubhair ācaritais tathā । śūdro brāhmaṇatāṁ gacched vaiśyaḥ kṣatriyatāṁ vrajet ॥

शूद्रकर्माणि सर्वाणि यथान्यायं यथाविधि । शुश्रूषां परिचर्यां च ज्येष्ठे वर्णे प्रयत्नतः । कुर्यादविमनाः शूद्रः सततं सत्पथे स्थितः ॥

śūdrakarmāṇi sarvāṇi yathānyāyaṁ yathāvidhi । śuśrūṣāṁ paricaryāṁ ca jyeṣṭhe varṇe prayatnataḥ । kuryād avimanāḥ śūdraḥ satataṁ satpathe sthitaḥ ॥

दैवतद्विजसत्कर्ता सर्वातिथ्यकृतव्रतः । ऋतुकालाभिगामी च नियतो नियताशनः ॥

daivatadvijasatkartā sarvātithyakr̥tavrataḥ । r̥tukālābhigāmī ca niyato niyatāśanaḥ ॥

चौक्षश्चौक्षजनान्वेषी शेषान्नकृतभोजनः । वृथामांसान्यभुञ्जानः शूद्रो वैश्यत्वमृच्छति ॥

caukṣaś caukṣajanānveṣī śeṣānnakr̥tabhojanaḥ । vr̥thāmāṁsāny abhuñjānaḥ śūdro vaiśyatvam r̥cchati ॥

ऋतवागनहंवादी निर्द्वंद्वः शमकोविदः । यजते नित्ययज्ञैश्च स्वाध्यायपरमः शुचिः ॥

r̥tavāg anahaṁvādī nirdvaṁdvaḥ śamakovidaḥ । yajate nityayajñaiś ca svādhyāyaparamaḥ śuciḥ ॥

दान्तो ब्राह्मणसत्कर्ता सर्ववर्णबुभूषकः । गृहस्थव्रतमातिष्ठन्द्विकालकृतभोजनः ॥

dānto brāhmaṇasatkartā sarvavarṇabubhūṣakaḥ । gr̥hasthavratam ātiṣṭhan dvikālakr̥tabhojanaḥ ॥

शेषाशी विजिताहारो निष्कामो निरहंवदः । अग्निहोत्रमुपासंश्च जुह्वानश्च यथाविधि ॥

śeṣāśī vijitāhāro niṣkāmo nirahaṁvadaḥ । agnihotram upāsaṁś ca juhvānaś ca yathāvidhi ॥

सर्वातिथ्यमुपातिष्ठञ्शेषान्नकृतभोजनः । त्रेताग्निमन्त्रविहितो वैश्यो भवति वै यदि । स वैश्यः क्षत्रियकुले शुचौ महति जायते ॥

sarvātithyam upātiṣṭhañ śeṣānnakr̥tabhojanaḥ । tretāgnimantravihito vaiśyo bhavati vai yadi । sa vaiśyaḥ kṣatriyakule śucau mahati jāyate ॥

स वैश्यः क्षत्रियो जातो जन्मप्रभृति संस्कृतः । उपनीतो व्रतपरो द्विजो भवति सत्कृतः ॥

sa vaiśyaḥ kṣatriyo jāto janmaprabhr̥ti saṁskr̥taḥ । upanīto vrataparo dvijo bhavati satkr̥taḥ ॥

ददाति यजते यज्ञैः संस्कृतैराप्तदक्षिणैः । अधीते स्वर्गमन्विच्छंस्त्रेताग्निशरणः सदा ॥

dadāti yajate yajñaiḥ saṁskr̥tair āptadakṣiṇaiḥ । adhīte svargam anvicchaṁs tretāgniśaraṇaḥ sadā ॥

आर्तहस्तप्रदो नित्यं प्रजा धर्मेण पालयन् । सत्यः सत्यानि कुरुते नित्यं यः सुखदर्शनः ॥

ārtahastaprado nityaṁ prajā dharmeṇa pālayan । satyaḥ satyāni kurute nityaṁ yaḥ sukhadarśanaḥ ॥

धर्मदण्डो न निर्दण्डो धर्मकार्यानुशासकः । यन्त्रितः कार्यकरणे षड्भागकृतलक्षणः ॥

dharmadaṇḍo na nirdaṇḍo dharmakāryānuśāsakaḥ । yantritaḥ kāryakaraṇe ṣaḍbhāgakr̥talakṣaṇaḥ ॥

ग्राम्यधर्मान्न सेवेत स्वच्छन्देनार्थकोविदः । ऋतुकाले तु धर्मात्मा पत्नीं सेवेत नित्यदा ॥

grāmyadharmān na seveta svacchandenārthakovidaḥ । r̥tukāle tu dharmātmā patnīṁ seveta nityadā ॥

सर्वोपवासी नियतः स्वाध्यायपरमः शुचिः । बर्हिष्कान्तरिते नित्यं शयानोऽग्निगृहे सदा ॥

sarvopavāsī niyataḥ svādhyāyaparamaḥ śuciḥ । barhiṣkāntarite nityaṁ śayāno ’gnigr̥he sadā ॥

सर्वातिथ्यं त्रिवर्गस्य कुर्वाणः सुमनाः सदा । शूद्राणां चान्नकामानां नित्यं सिद्धमिति ब्रुवन् ॥

sarvātithyaṁ trivargasya kurvāṇaḥ sumanāḥ sadā । śūdrāṇāṁ cānnakāmānāṁ nityaṁ siddham iti bruvan ॥

स्वार्थाद्वा यदि वा कामान्न किंचिदुपलक्षयेत् । पितृदेवातिथिकृते साधनं कुरुते च यः ॥

svārthād vā yadi vā kāmān na kiṁ cid upalakṣayet । pitr̥devātithikr̥te sādhanaṁ kurute ca yaḥ ॥

स्ववेश्मनि यथान्यायमुपास्ते भैक्षमेव च । त्रिकालमग्निहोत्रं च जुह्वानो वै यथाविधि ॥

svaveśmani yathānyāyam upāste bhaikṣam eva ca । trikālam agnihotraṁ ca juhvāno vai yathāvidhi ॥

गोब्राह्मणहितार्थाय रणे चाभिमुखो हतः । त्रेताग्निमन्त्रपूतं वा समाविश्य द्विजो भवेत् ॥

gobrāhmaṇahitārthāya raṇe cābhimukho hataḥ । tretāgnimantrapūtaṁ vā samāviśya dvijo bhavet ॥

ज्ञानविज्ञानसंपन्नः संस्कृतो वेदपारगः । विप्रो भवति धर्मात्मा क्षत्रियः स्वेन कर्मणा ॥

jñānavijñānasaṁpannaḥ saṁskr̥to vedapāragaḥ । vipro bhavati dharmātmā kṣatriyaḥ svena karmaṇā ॥

एतैः कर्मफलैर्देवि न्यूनजातिकुलोद्भवः । शूद्रोऽप्यागमसंपन्नो द्विजो भवति संस्कृतः ॥

etaiḥ karmaphalair devi nyūnajātikulodbhavaḥ । śūdro ’py āgamasaṁpanno dvijo bhavati saṁskr̥taḥ ॥

ब्राह्मणो वाप्यसद्वृत्तः सर्वसंकरभोजनः । ब्राह्मण्यं पुण्यमुत्सृज्य शूद्रो भवति तादृशः ॥

brāhmaṇo vāpy asadvr̥ttaḥ sarvasaṁkarabhojanaḥ । brāhmaṇyaṁ puṇyam utsr̥jya śūdro bhavati tādr̥śaḥ ॥

कर्मभिः शुचिभिर्देवि शुद्धात्मा विजितेन्द्रियः । शूद्रोऽपि द्विजवत्सेव्य इति ब्रह्माब्रवीत्स्वयम् ॥

karmabhiḥ śucibhir devi śuddhātmā vijitendriyaḥ । śūdro ’pi dvijavat sevya iti brahmābravīt svayam ॥

स्वभावकर्म च शुभं यत्र शूद्रेऽपि तिष्ठति । विशुद्धः स द्विजातिर्वै विज्ञेय इति मे मतिः ॥

svabhāvakarma ca śubhaṁ yatra śūdre ’pi tiṣṭhati । viśuddhaḥ sa dvijātir vai vijñeya iti me matiḥ ॥

न योनिर्नापि संस्कारो न श्रुतं न च संनतिः । कारणानि द्विजत्वस्य वृत्तमेव तु कारणम् ॥

na yonir nāpi saṁskāro na śrutaṁ na ca saṁnatiḥ । kāraṇāni dvijatvasya vr̥ttam eva tu kāraṇam ॥

सर्वोऽयं ब्राह्मणो लोके वृत्तेन तु विधीयते । वृत्ते स्थितश्च सुश्रोणि ब्राह्मणत्वं निगच्छति ॥

sarvo ’yaṁ brāhmaṇo loke vr̥ttena tu vidhīyate । vr̥tte sthitaś ca suśroṇi brāhmaṇatvaṁ nigacchati ॥

ब्राह्मः स्वभावः कल्याणि समः सर्वत्र मे मतिः । निर्गुणं निर्मलं ब्रह्म यत्र तिष्ठति स द्विजः ॥

brāhmaḥ svabhāvaḥ kalyāṇi samaḥ sarvatra me matiḥ । nirguṇaṁ nirmalaṁ brahma yatra tiṣṭhati sa dvijaḥ ॥

एते योनिफला देवि स्थानभागनिदर्शकाः । स्वयं च वरदेनोक्ता ब्रह्मणा सृजता प्रजाः ॥

ete yoniphalā devi sthānabhāganidarśakāḥ । svayaṁ ca varadenoktā brahmaṇā sr̥jatā prajāḥ ॥

ब्राह्मणो हि महत्क्षेत्रं लोके चरति पादवत् । यत्तत्र बीजं वपति सा कृषिः पारलौकिकी ॥

brāhmaṇo hi mahat kṣetraṁ loke carati pādavat । yat tatra bījaṁ vapati sā kr̥ṣiḥ pāralaukikī ॥

मिताशिना सदा भाव्यं सत्पथालम्बिना सदा । ब्राह्ममार्गमतिक्रम्य वर्तितव्यं बुभूषता ॥

mitāśinā sadā bhāvyaṁ satpathālambinā sadā । brāhmamārgam atikramya vartitavyaṁ bubhūṣatā ॥

संहिताध्यायिना भाव्यं गृहे वै गृहमेधिना । नित्यं स्वाध्याययुक्तेन दानाध्ययनजीविना ॥

saṁhitādhyāyinā bhāvyaṁ gr̥he vai gr̥hamedhinā । nityaṁ svādhyāyayuktena dānādhyayanajīvinā ॥

एवंभूतो हि यो विप्रः सततं सत्पथे स्थितः । आहिताग्निरधीयानो ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥

evaṁbhūto hi yo vipraḥ satataṁ satpathe sthitaḥ । āhitāgnir adhīyāno brahmabhūyāya kalpate ॥

ब्राह्मण्यमेव संप्राप्य रक्षितव्यं यतात्मभिः । योनिप्रतिग्रहादानैः कर्मभिश्च शुचिस्मिते ॥

brāhmaṇyam eva saṁprāpya rakṣitavyaṁ yatātmabhiḥ । yonipratigrahādānaiḥ karmabhiś ca śucismite ॥

एतत्ते सर्वमाख्यातं यथा शूद्रो भवेद्द्विजः । ब्राह्मणो वा च्युतो धर्माद्यथा शूद्रत्वमाप्नुते ॥

etat te sarvam ākhyātaṁ yathā śūdro bhaved dvijaḥ । brāhmaṇo vā cyuto dharmād yathā śūdratvam āpnute ॥