Adhyāya 132

उमोवाच । भगवन्सर्वभूतेश सुरासुरनमस्कृत । धर्माधर्मे नृणां देव ब्रूहि मे संशयं विभो ॥

umovāca । bhagavan sarvabhūteśa surāsuranamaskr̥ta । dharmādharme nr̥ṇāṁ deva brūhi me saṁśayaṁ vibho ॥

कर्मणा मनसा वाचा त्रिविधं हि नरः सदा । बध्यते बन्धनैः पाशैर्मुच्यतेऽप्यथ वा पुनः ॥

karmaṇā manasā vācā trividhaṁ hi naraḥ sadā । badhyate bandhanaiḥ pāśair mucyate ’py atha vā punaḥ ॥

केन शीलेन वा देव कर्मणा कीदृशेन वा । समाचारैर्गुणैर्वाक्यैः स्वर्गं यान्तीह मानवाः ॥

kena śīlena vā deva karmaṇā kīdr̥śena vā । samācārair guṇair vākyaiḥ svargaṁ yāntīha mānavāḥ ॥

महेश्वर उवाच । देवि धर्मार्थतत्त्वज्ञे सत्यनित्ये दमे रते । सर्वप्राणिहितः प्रश्नः श्रूयतां बुद्धिवर्धनः ॥

maheśvara uvāca । devi dharmārthatattvajñe satyanitye dame rate । sarvaprāṇihitaḥ praśnaḥ śrūyatāṁ buddhivardhanaḥ ॥

सत्यधर्मरताः सन्तः सर्वलिप्साविवर्जिताः । नाधर्मेण न धर्मेण बध्यन्ते छिन्नसंशयाः ॥

satyadharmaratāḥ santaḥ sarvalipsāvivarjitāḥ । nādharmeṇa na dharmeṇa badhyante chinnasaṁśayāḥ ॥

प्रलयोत्पत्तितत्त्वज्ञाः सर्वज्ञाः समदर्शिनः । वीतरागा विमुच्यन्ते पुरुषाः सर्वबन्धनैः ॥

pralayotpattitattvajñāḥ sarvajñāḥ samadarśinaḥ । vītarāgā vimucyante puruṣāḥ sarvabandhanaiḥ ॥

कर्मणा मनसा वाचा ये न हिंसन्ति किंचन । ये न सज्जन्ति कस्मिंश्चिद्बध्यन्ते ते न कर्मभिः ॥

karmaṇā manasā vācā ye na hiṁsanti kiṁ cana । ye na sajjanti kasmiṁś cid badhyante te na karmabhiḥ ॥

प्राणातिपाताद्विरताः शीलवन्तो दयान्विताः । तुल्यद्वेष्यप्रिया दान्ता मुच्यन्ते कर्मबन्धनैः ॥

prāṇātipātād viratāḥ śīlavanto dayānvitāḥ । tulyadveṣyapriyā dāntā mucyante karmabandhanaiḥ ॥

सर्वभूतदयावन्तो विश्वास्याः सर्वजन्तुषु । त्यक्तहिंसासमाचारास्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥

sarvabhūtadayāvanto viśvāsyāḥ sarvajantuṣu । tyaktahiṁsāsamācārās te narāḥ svargagāminaḥ ॥

परस्वे निर्ममा नित्यं परदारविवर्जकाः । धर्मलब्धार्थभोक्तारस्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥

parasve nirmamā nityaṁ paradāravivarjakāḥ । dharmalabdhārthabhoktāras te narāḥ svargagāminaḥ ॥

मातृवत्स्वसृवच्चैव नित्यं दुहितृवच्च ये । परदारेषु वर्तन्ते ते नराः स्वर्गगामिनः ॥

mātr̥vat svasr̥vac caiva nityaṁ duhitr̥vac ca ye । paradāreṣu vartante te narāḥ svargagāminaḥ ॥

स्तैन्यान्निवृत्ताः सततं संतुष्टाः स्वधनेन च । स्वभाग्यान्युपजीवन्ति ते नराः स्वर्गगामिनः ॥

stainyān nivr̥ttāḥ satataṁ saṁtuṣṭāḥ svadhanena ca । svabhāgyāny upajīvanti te narāḥ svargagāminaḥ ॥

स्वदारनिरता ये च ऋतुकालाभिगामिनः । अग्राम्यसुखभोगाश्च ते नराः स्वर्गगामिनः ॥

svadāraniratā ye ca r̥tukālābhigāminaḥ । agrāmyasukhabhogāś ca te narāḥ svargagāminaḥ ॥

परदारेषु ये नित्यं चारित्रावृतलोचनाः । यतेन्द्रियाः शीलपरास्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥

paradāreṣu ye nityaṁ cāritrāvr̥talocanāḥ । yatendriyāḥ śīlaparās te narāḥ svargagāminaḥ ॥

एष देवकृतो मार्गः सेवितव्यः सदा नरैः । अकषायकृतश्चैव मार्गः सेव्यः सदा बुधैः ॥

eṣa devakr̥to mārgaḥ sevitavyaḥ sadā naraiḥ । akaṣāyakr̥taś caiva mārgaḥ sevyaḥ sadā budhaiḥ ॥

दानधर्मतपोयुक्तः शीलशौचदयात्मकः । वृत्त्यर्थं धर्महेतोर्वा सेवितव्यः सदा नरैः । स्वर्गवासमभीप्सद्भिर्न सेव्यस्त्वत उत्तरः ॥

dānadharmatapoyuktaḥ śīlaśaucadayātmakaḥ । vr̥ttyarthaṁ dharmahetor vā sevitavyaḥ sadā naraiḥ । svargavāsam abhīpsadbhir na sevyas tv ata uttaraḥ ॥

उमोवाच । वाचाथ बध्यते येन मुच्यतेऽप्यथ वा पुनः । तानि कर्माणि मे देव वद भूतपतेऽनघ ॥

umovāca । vācātha badhyate yena mucyate ’py atha vā punaḥ । tāni karmāṇi me deva vada bhūtapate ’nagha ॥

महेश्वर उवाच । आत्महेतोः परार्थे वा नर्महास्याश्रयात्तथा । ये मृषा न वदन्तीह ते नराः स्वर्गगामिनः ॥

maheśvara uvāca । ātmahetoḥ parārthe vā narmahāsyāśrayāt tathā । ye mr̥ṣā na vadantīha te narāḥ svargagāminaḥ ॥

वृत्त्यर्थं धर्महेतोर्वा कामकारात्तथैव च । अनृतं ये न भाषन्ते ते नराः स्वर्गगामिनः ॥

vr̥ttyarthaṁ dharmahetor vā kāmakārāt tathaiva ca । anr̥taṁ ye na bhāṣante te narāḥ svargagāminaḥ ॥

श्लक्ष्णां वाणीं निराबाधां मधुरां पापवर्जिताम् । स्वागतेनाभिभाषन्ते ते नराः स्वर्गगामिनः ॥

ślakṣṇāṁ vāṇīṁ nirābādhāṁ madhurāṁ pāpavarjitām । svāgatenābhibhāṣante te narāḥ svargagāminaḥ ॥

कटुकां ये न भाषन्ते परुषां निष्ठुरां गिरम् । अपैशुन्यरताः सन्तस्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥

kaṭukāṁ ye na bhāṣante paruṣāṁ niṣṭhurāṁ giram । apaiśunyaratāḥ santas te narāḥ svargagāminaḥ ॥

पिशुनां ये न भाषन्ते मित्रभेदकरीं गिरम् । ऋतां मैत्रीं प्रभाषन्ते ते नराः स्वर्गगामिनः ॥

piśunāṁ ye na bhāṣante mitrabhedakarīṁ giram । r̥tāṁ maitrīṁ prabhāṣante te narāḥ svargagāminaḥ ॥

वर्जयन्ति सदा सूच्यं परद्रोहं च मानवाः । सर्वभूतसमा दान्तास्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥

varjayanti sadā sūcyaṁ paradrohaṁ ca mānavāḥ । sarvabhūtasamā dāntās te narāḥ svargagāminaḥ ॥

शठप्रलापाद्विरता विरुद्धपरिवर्जकाः । सौम्यप्रलापिनो नित्यं ते नराः स्वर्गगामिनः ॥

śaṭhapralāpād viratā viruddhaparivarjakāḥ । saumyapralāpino nityaṁ te narāḥ svargagāminaḥ ॥

न कोपाद्व्याहरन्ते ये वाचं हृदयदारणीम् । सान्त्वं वदन्ति क्रुद्धापि ते नराः स्वर्गगामिनः ॥

na kopād vyāharante ye vācaṁ hr̥dayadāraṇīm । sāntvaṁ vadanti kruddhāpi te narāḥ svargagāminaḥ ॥

एष वाणीकृतो देवि धर्मः सेव्यः सदा नरैः । शुभः सत्यगुणो नित्यं वर्जनीया मृषा बुधैः ॥

eṣa vāṇīkr̥to devi dharmaḥ sevyaḥ sadā naraiḥ । śubhaḥ satyaguṇo nityaṁ varjanīyā mr̥ṣā budhaiḥ ॥

उमोवाच । मनसा बध्यते येन कर्मणा पुरुषः सदा । तन्मे ब्रूहि महाभाग देवदेव पिनाकधृक् ॥

umovāca । manasā badhyate yena karmaṇā puruṣaḥ sadā । tan me brūhi mahābhāga devadeva pinākadhr̥k ॥

महेश्वर उवाच । मानसेनेह धर्मेण संयुक्ताः पुरुषाः सदा । स्वर्गं गच्छन्ति कल्याणि तन्मे कीर्तयतः शृणु ॥

maheśvara uvāca । mānaseneha dharmeṇa saṁyuktāḥ puruṣāḥ sadā । svargaṁ gacchanti kalyāṇi tan me kīrtayataḥ śr̥ṇu ॥

दुष्प्रणीतेन मनसा दुष्प्रणीततराकृतिः । बध्यते मानवो येन शृणु चान्यच्छुभानने ॥

duṣpraṇītena manasā duṣpraṇītatarākr̥tiḥ । badhyate mānavo yena śr̥ṇu cānyac chubhānane ॥

अरण्ये विजने न्यस्तं परस्वं वीक्ष्य ये नराः । मनसापि न हिंसन्ति ते नराः स्वर्गगामिनः ॥

araṇye vijane nyastaṁ parasvaṁ vīkṣya ye narāḥ । manasāpi na hiṁsanti te narāḥ svargagāminaḥ ॥

ग्रामे गृहे वा यद्द्रव्यं पारक्यं विजने स्थितम् । नाभिनन्दन्ति वै नित्यं ते नराः स्वर्गगामिनः ॥

grāme gr̥he vā yad dravyaṁ pārakyaṁ vijane sthitam । nābhinandanti vai nityaṁ te narāḥ svargagāminaḥ ॥

तथैव परदारान्ये कामवृत्तान्रहोगतान् । मनसापि न हिंसन्ति ते नराः स्वर्गगामिनः ॥

tathaiva paradārān ye kāmavr̥ttān rahogatān । manasāpi na hiṁsanti te narāḥ svargagāminaḥ ॥

शत्रुं मित्रं च ये नित्यं तुल्येन मनसा नराः । भजन्ति मैत्राः संगम्य ते नराः स्वर्गगामिनः ॥

śatruṁ mitraṁ ca ye nityaṁ tulyena manasā narāḥ । bhajanti maitrāḥ saṁgamya te narāḥ svargagāminaḥ ॥

श्रुतवन्तो दयावन्तः शुचयः सत्यसंगराः । स्वैरर्थैः परिसंतुष्टास्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥

śrutavanto dayāvantaḥ śucayaḥ satyasaṁgarāḥ । svair arthaiḥ parisaṁtuṣṭās te narāḥ svargagāminaḥ ॥

अवैरा ये त्वनायासा मैत्रचित्तपराः सदा । सर्वभूतदयावन्तस्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥

avairā ye tv anāyāsā maitracittaparāḥ sadā । sarvabhūtadayāvantas te narāḥ svargagāminaḥ ॥

श्रद्धावन्तो दयावन्तश्चोक्षाश्चोक्षजनप्रियाः । धर्माधर्मविदो नित्यं ते नराः स्वर्गगामिनः ॥

śraddhāvanto dayāvantaś cokṣāś cokṣajanapriyāḥ । dharmādharmavido nityaṁ te narāḥ svargagāminaḥ ॥

शुभानामशुभानां च कर्मणां फलसंचये । विपाकज्ञाश्च ये देवि ते नराः स्वर्गगामिनः ॥

śubhānām aśubhānāṁ ca karmaṇāṁ phalasaṁcaye । vipākajñāś ca ye devi te narāḥ svargagāminaḥ ॥

न्यायोपेता गुणोपेता देवद्विजपराः सदा । समतां समनुप्राप्तास्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥

nyāyopetā guṇopetā devadvijaparāḥ sadā । samatāṁ samanuprāptās te narāḥ svargagāminaḥ ॥

शुभैः कर्मफलैर्देवि मयैते परिकीर्तिताः । स्वर्गमार्गोपगा भूयः किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥

śubhaiḥ karmaphalair devi mayaite parikīrtitāḥ । svargamārgopagā bhūyaḥ kim anyac chrotum icchasi ॥

उमोवाच । महान्मे संशयः कश्चिन्मर्त्यान्प्रति महेश्वर । तस्मात्तं नैपुणेनाद्य ममाख्यातुं त्वमर्हसि ॥

umovāca । mahān me saṁśayaḥ kaś cin martyān prati maheśvara । tasmāt taṁ naipuṇenādya mamākhyātuṁ tvam arhasi ॥

केनायुर्लभते दीर्घं कर्मणा पुरुषः प्रभो । तपसा वापि देवेश केनायुर्लभते महत् ॥

kenāyur labhate dīrghaṁ karmaṇā puruṣaḥ prabho । tapasā vāpi deveśa kenāyur labhate mahat ॥

क्षीणायुः केन भवति कर्मणा भुवि मानवः । विपाकं कर्मणां देव वक्तुमर्हस्यनिन्दित ॥

kṣīṇāyuḥ kena bhavati karmaṇā bhuvi mānavaḥ । vipākaṁ karmaṇāṁ deva vaktum arhasy anindita ॥

अपरे च महाभोगा मन्दभोगास्तथापरे । अकुलीनास्तथा चान्ये कुलीनाश्च तथापरे ॥

apare ca mahābhogā mandabhogās tathāpare । akulīnās tathā cānye kulīnāś ca tathāpare ॥

दुर्दर्शाः केचिदाभान्ति नराः काष्ठमया इव । प्रियदर्शास्तथा चान्ये दर्शनादेव मानवाः ॥

durdarśāḥ ke cid ābhānti narāḥ kāṣṭhamayā iva । priyadarśās tathā cānye darśanād eva mānavāḥ ॥

दुष्प्रज्ञाः केचिदाभान्ति केचिदाभान्ति पण्डिताः । महाप्रज्ञास्तथैवान्ये ज्ञानविज्ञानदर्शिनः ॥

duṣprajñāḥ ke cid ābhānti ke cid ābhānti paṇḍitāḥ । mahāprajñās tathaivānye jñānavijñānadarśinaḥ ॥

अल्पाबाधास्तथा केचिन्महाबाधास्तथापरे । दृश्यन्ते पुरुषा देव तन्मे शंसितुमर्हसि ॥

alpābādhās tathā ke cin mahābādhās tathāpare । dr̥śyante puruṣā deva tan me śaṁsitum arhasi ॥

महेश्वर उवाच । हन्त तेऽहं प्रवक्ष्यामि देवि कर्मफलोदयम् । मर्त्यलोके नराः सर्वे येन स्वं भुञ्जते फलम् ॥

maheśvara uvāca । hanta te ’haṁ pravakṣyāmi devi karmaphalodayam । martyaloke narāḥ sarve yena svaṁ bhuñjate phalam ॥

प्राणातिपाती यो रौद्रो दण्डहस्तोद्यतस्तथा । नित्यमुद्यतदण्डश्च हन्ति भूतगणान्नरः ॥

prāṇātipātī yo raudro daṇḍahastodyatas tathā । nityam udyatadaṇḍaś ca hanti bhūtagaṇān naraḥ ॥

निर्दयः सर्वभूतानां नित्यमुद्वेगकारकः । अपि कीटपिपीलानामशरण्यः सुनिर्घृणः ॥

nirdayaḥ sarvabhūtānāṁ nityam udvegakārakaḥ । api kīṭapipīlānām aśaraṇyaḥ sunirghr̥ṇaḥ ॥

एवंभूतो नरो देवि निरयं प्रतिपद्यते । विपरीतस्तु धर्मात्मा रूपवानभिजायते ॥

evaṁbhūto naro devi nirayaṁ pratipadyate । viparītas tu dharmātmā rūpavān abhijāyate ॥

निरयं याति हिंसात्मा याति स्वर्गमहिंसकः । यातनां निरये रौद्रां स कृच्छ्रां लभते नरः ॥

nirayaṁ yāti hiṁsātmā yāti svargam ahiṁsakaḥ । yātanāṁ niraye raudrāṁ sa kr̥cchrāṁ labhate naraḥ ॥

अथ चेन्निरयात्तस्मात्समुत्तरति कर्हिचित् । मानुष्यं लभते चापि हीनायुस्तत्र जायते ॥

atha cen nirayāt tasmāt samuttarati karhi cit । mānuṣyaṁ labhate cāpi hīnāyus tatra jāyate ॥

पापेन कर्मणा देवि बद्धो हिंसारतिर्नरः । अप्रियः सर्वभूतानां हीनायुरुपजायते ॥

pāpena karmaṇā devi baddho hiṁsāratir naraḥ । apriyaḥ sarvabhūtānāṁ hīnāyur upajāyate ॥

यस्तु शुक्लाभिजातीयः प्राणिघातविवर्जकः । निक्षिप्तदण्डो निर्दण्डो न हिनस्ति कदाचन ॥

yas tu śuklābhijātīyaḥ prāṇighātavivarjakaḥ । nikṣiptadaṇḍo nirdaṇḍo na hinasti kadā cana ॥

न घातयति नो हन्ति घ्नन्तं नैवानुमोदते । सर्वभूतेषु सस्नेहो यथात्मनि तथापरे ॥

na ghātayati no hanti ghnantaṁ naivānumodate । sarvabhūteṣu sasneho yathātmani tathāpare ॥

ईदृशः पुरुषोत्कर्षो देवि देवत्वमश्नुते । उपपन्नान्सुखान्भोगानुपाश्नाति मुदा युतः ॥

īdr̥śaḥ puruṣotkarṣo devi devatvam aśnute । upapannān sukhān bhogān upāśnāti mudā yutaḥ ॥

अथ चेन्मानुषे लोके कदाचिदुपपद्यते । तत्र दीर्घायुरुत्पन्नः स नरः सुखमेधते ॥

atha cen mānuṣe loke kadā cid upapadyate । tatra dīrghāyur utpannaḥ sa naraḥ sukham edhate ॥

एवं दीर्घायुषां मार्गः सुवृत्तानां सुकर्मणाम् । प्राणिहिंसाविमोक्षेण ब्रह्मणा समुदीरितः ॥

evaṁ dīrghāyuṣāṁ mārgaḥ suvr̥ttānāṁ sukarmaṇām । prāṇihiṁsāvimokṣeṇa brahmaṇā samudīritaḥ ॥