Adhyāya 113

युधिष्ठिर उवाच । अधर्मस्य गतिर्ब्रह्मन्कथिता मे त्वयानघ । धर्मस्य तु गतिं श्रोतुमिच्छामि वदतां वर । कृत्वा कर्माणि पापानि कथं यान्ति शुभां गतिम् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । adharmasya gatir brahman kathitā me tvayānagha । dharmasya tu gatiṁ śrotum icchāmi vadatāṁ vara । kr̥tvā karmāṇi pāpāni kathaṁ yānti śubhāṁ gatim ॥

बृहस्पतिरुवाच । कृत्वा पापानि कर्माणि अधर्मवशमागतः । मनसा विपरीतेन निरयं प्रतिपद्यते ॥

br̥haspatir uvāca । kr̥tvā pāpāni karmāṇi adharmavaśam āgataḥ । manasā viparītena nirayaṁ pratipadyate ॥

मोहादधर्मं यः कृत्वा पुनः समनुतप्यते । मनःसमाधिसंयुक्तो न स सेवेत दुष्कृतम् ॥

mohād adharmaṁ yaḥ kr̥tvā punaḥ samanutapyate । manaḥsamādhisaṁyukto na sa seveta duṣkr̥tam ॥

यथा यथा नरः सम्यगधर्ममनुभाषते । समाहितेन मनसा विमुच्यति तथा तथा । भुजंग इव निर्मोकात्पूर्वभुक्ताज्जरान्वितात् ॥

yathā yathā naraḥ samyag adharmam anubhāṣate । samāhitena manasā vimucyati tathā tathā । bhujaṁga iva nirmokāt pūrvabhuktāj jarānvitāt ॥

अदत्त्वापि प्रदानानि विविधानि समाहितः । मनःसमाधिसंयुक्तः सुगतिं प्रतिपद्यते ॥

adattvāpi pradānāni vividhāni samāhitaḥ । manaḥsamādhisaṁyuktaḥ sugatiṁ pratipadyate ॥

प्रदानानि तु वक्ष्यामि यानि दत्त्वा युधिष्ठिर । नरः कृत्वाप्यकार्याणि तदा धर्मेण युज्यते ॥

pradānāni tu vakṣyāmi yāni dattvā yudhiṣṭhira । naraḥ kr̥tvāpy akāryāṇi tadā dharmeṇa yujyate ॥

सर्वेषामेव दानानामन्नं श्रेष्ठमुदाहृतम् । पूर्वमन्नं प्रदातव्यमृजुना धर्ममिच्छता ॥

sarveṣām eva dānānām annaṁ śreṣṭham udāhr̥tam । pūrvam annaṁ pradātavyam r̥junā dharmam icchatā ॥

प्राणा ह्यन्नं मनुष्याणां तस्माज्जन्तुश्च जायते । अन्ने प्रतिष्ठिता लोकास्तस्मादन्नं प्रकाशते ॥

prāṇā hy annaṁ manuṣyāṇāṁ tasmāj jantuś ca jāyate । anne pratiṣṭhitā lokās tasmād annaṁ prakāśate ॥

अन्नमेव प्रशंसन्ति देवर्षिपितृमानवाः । अन्नस्य हि प्रदानेन स्वर्गमाप्नोति कौशिकः ॥

annam eva praśaṁsanti devarṣipitr̥mānavāḥ । annasya hi pradānena svargam āpnoti kauśikaḥ ॥

न्यायलब्धं प्रदातव्यं द्विजेभ्यो ह्यन्नमुत्तमम् । स्वाध्यायसमुपेतेभ्यः प्रहृष्टेनान्तरात्मना ॥

nyāyalabdhaṁ pradātavyaṁ dvijebhyo hy annam uttamam । svādhyāyasamupetebhyaḥ prahr̥ṣṭenāntarātmanā ॥

यस्य ह्यन्नमुपाश्नन्ति ब्राह्मणानां शता दश । हृष्टेन मनसा दत्तं न स तिर्यग्गतिर्भवेत् ॥

yasya hy annam upāśnanti brāhmaṇānāṁ śatā daśa । hr̥ṣṭena manasā dattaṁ na sa tiryaggatir bhavet ॥

ब्राह्मणानां सहस्राणि दश भोज्य नरर्षभ । नरोऽधर्मात्प्रमुच्येत पापेष्वभिरतः सदा ॥

brāhmaṇānāṁ sahasrāṇi daśa bhojya nararṣabha । naro ’dharmāt pramucyeta pāpeṣv abhirataḥ sadā ॥

भैक्षेणान्नं समाहृत्य विप्रो वेदपुरस्कृतः । स्वाध्यायनिरते विप्रे दत्त्वेह सुखमेधते ॥

bhaikṣeṇānnaṁ samāhr̥tya vipro vedapuraskr̥taḥ । svādhyāyanirate vipre dattveha sukham edhate ॥

अहिंसन्ब्राह्मणं नित्यं न्यायेन परिपाल्य च । क्षत्रियस्तरसा प्राप्तमन्नं यो वै प्रयच्छति ॥

ahiṁsan brāhmaṇaṁ nityaṁ nyāyena paripālya ca । kṣatriyas tarasā prāptam annaṁ yo vai prayacchati ॥

द्विजेभ्यो वेदवृद्धेभ्यः प्रयतः सुसमाहितः । तेनापोहति धर्मात्मा दुष्कृतं कर्म पाण्डव ॥

dvijebhyo vedavr̥ddhebhyaḥ prayataḥ susamāhitaḥ । tenāpohati dharmātmā duṣkr̥taṁ karma pāṇḍava ॥

षड्भागपरिशुद्धं च कृषेर्भागमुपार्जितम् । वैश्यो ददद्द्विजातिभ्यः पापेभ्यः परिमुच्यते ॥

ṣaḍbhāgapariśuddhaṁ ca kr̥ṣer bhāgam upārjitam । vaiśyo dadad dvijātibhyaḥ pāpebhyaḥ parimucyate ॥

अवाप्य प्राणसंदेहं कार्कश्येन समार्जितम् । अन्नं दत्त्वा द्विजातिभ्यः शूद्रः पापात्प्रमुच्यते ॥

avāpya prāṇasaṁdehaṁ kārkaśyena samārjitam । annaṁ dattvā dvijātibhyaḥ śūdraḥ pāpāt pramucyate ॥

औरसेन बलेनान्नमर्जयित्वाविहिंसकः । यः प्रयच्छति विप्रेभ्यो न स दुर्गाणि सेवते ॥

aurasena balenānnam arjayitvāvihiṁsakaḥ । yaḥ prayacchati viprebhyo na sa durgāṇi sevate ॥

न्यायेनावाप्तमन्नं तु नरो लोभविवर्जितः । द्विजेभ्यो वेदवृद्धेभ्यो दत्त्वा पापात्प्रमुच्यते ॥

nyāyenāvāptam annaṁ tu naro lobhavivarjitaḥ । dvijebhyo vedavr̥ddhebhyo dattvā pāpāt pramucyate ॥

अन्नमूर्जस्करं लोके दत्त्वोर्जस्वी भवेन्नरः । सतां पन्थानमाश्रित्य सर्वपापात्प्रमुच्यते ॥

annam ūrjaskaraṁ loke dattvorjasvī bhaven naraḥ । satāṁ panthānam āśritya sarvapāpāt pramucyate ॥

दानकृद्भिः कृतः पन्था येन यान्ति मनीषिणः । ते स्म प्राणस्य दातारस्तेभ्यो धर्मः सनातनः ॥

dānakr̥dbhiḥ kr̥taḥ panthā yena yānti manīṣiṇaḥ । te sma prāṇasya dātāras tebhyo dharmaḥ sanātanaḥ ॥

सर्वावस्थं मनुष्येण न्यायेनान्नमुपार्जितम् । कार्यं पात्रगतं नित्यमन्नं हि परमा गतिः ॥

sarvāvasthaṁ manuṣyeṇa nyāyenānnam upārjitam । kāryaṁ pātragataṁ nityam annaṁ hi paramā gatiḥ ॥

अन्नस्य हि प्रदानेन नरो दुर्गं न सेवते । तस्मादन्नं प्रदातव्यमन्यायपरिवर्जितम् ॥

annasya hi pradānena naro durgaṁ na sevate । tasmād annaṁ pradātavyam anyāyaparivarjitam ॥

यतेद्ब्राह्मणपूर्वं हि भोक्तुमन्नं गृही सदा । अवन्ध्यं दिवसं कुर्यादन्नदानेन मानवः ॥

yated brāhmaṇapūrvaṁ hi bhoktum annaṁ gr̥hī sadā । avandhyaṁ divasaṁ kuryād annadānena mānavaḥ ॥

भोजयित्वा दशशतं नरो वेदविदां नृप । न्यायविद्धर्मविदुषामितिहासविदां तथा ॥

bhojayitvā daśaśataṁ naro vedavidāṁ nr̥pa । nyāyaviddharmaviduṣām itihāsavidāṁ tathā ॥

न याति नरकं घोरं संसारांश्च न सेवते । सर्वकामसमायुक्तः प्रेत्य चाप्यश्नुते फलम् ॥

na yāti narakaṁ ghoraṁ saṁsārāṁś ca na sevate । sarvakāmasamāyuktaḥ pretya cāpy aśnute phalam ॥

एवं सुखसमायुक्तो रमते विगतज्वरः । रूपवान्कीर्तिमांश्चैव धनवांश्चोपपद्यते ॥

evaṁ sukhasamāyukto ramate vigatajvaraḥ । rūpavān kīrtimāṁś caiva dhanavāṁś copapadyate ॥

एतत्ते सर्वमाख्यातमन्नदानफलं महत् । मूलमेतद्धि धर्माणां प्रदानस्य च भारत ॥

etat te sarvam ākhyātam annadānaphalaṁ mahat । mūlam etad dhi dharmāṇāṁ pradānasya ca bhārata ॥