Adhyāya 112

युधिष्ठिर उवाच । पितामह महाबाहो सर्वशास्त्रविशारद । श्रोतुमिच्छामि मर्त्यानां संसारविधिमुत्तमम् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । pitāmaha mahābāho sarvaśāstraviśārada । śrotum icchāmi martyānāṁ saṁsāravidhim uttamam ॥

केन वृत्तेन राजेन्द्र वर्तमाना नरा युधि । प्राप्नुवन्त्युत्तमं स्वर्गं कथं च नरकं नृप ॥

kena vr̥ttena rājendra vartamānā narā yudhi । prāpnuvanty uttamaṁ svargaṁ kathaṁ ca narakaṁ nr̥pa ॥

मृतं शरीरमुत्सृज्य काष्ठलोष्टसमं जनाः । प्रयान्त्यमुं लोकमितः को वै ताननुगच्छति ॥

mr̥taṁ śarīram utsr̥jya kāṣṭhaloṣṭasamaṁ janāḥ । prayānty amuṁ lokam itaḥ ko vai tān anugacchati ॥

भीष्म उवाच । असावायाति भगवान्बृहस्पतिरुदारधीः । पृच्छैनं सुमहाभागमेतद्गुह्यं सनातनम् ॥

bhīṣma uvāca । asāv āyāti bhagavān br̥haspatir udāradhīḥ । pr̥cchainaṁ sumahābhāgam etad guhyaṁ sanātanam ॥

नैतदन्येन शक्यं हि वक्तुं केनचिदद्य वै । वक्ता बृहस्पतिसमो न ह्यन्यो विद्यते क्वचित् ॥

naitad anyena śakyaṁ hi vaktuṁ kena cid adya vai । vaktā br̥haspatisamo na hy anyo vidyate kva cit ॥

वैशंपायन उवाच । तयोः संवदतोरेवं पार्थगाङ्गेययोस्तदा । आजगाम विशुद्धात्मा भगवान्स बृहस्पतिः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tayoḥ saṁvadator evaṁ pārthagāṅgeyayos tadā । ājagāma viśuddhātmā bhagavān sa br̥haspatiḥ ॥

ततो राजा समुत्थाय धृतराष्ट्रपुरोगमः । पूजामनुपमां चक्रे सर्वे ते च सभासदः ॥

tato rājā samutthāya dhr̥tarāṣṭrapurogamaḥ । pūjām anupamāṁ cakre sarve te ca sabhāsadaḥ ॥

ततो धर्मसुतो राजा भगवन्तं बृहस्पतिम् । उपगम्य यथान्यायं प्रश्नं पप्रच्छ सुव्रतः ॥

tato dharmasuto rājā bhagavantaṁ br̥haspatim । upagamya yathānyāyaṁ praśnaṁ papraccha suvrataḥ ॥

युधिष्ठिर उवाच । भगवन्सर्वधर्मज्ञ सर्वशास्त्रविशारद । मर्त्यस्य कः सहायो वै पिता माता सुतो गुरुः ॥

yudhiṣṭhira uvāca । bhagavan sarvadharmajña sarvaśāstraviśārada । martyasya kaḥ sahāyo vai pitā mātā suto guruḥ ॥

मृतं शरीरमुत्सृज्य काष्ठलोष्टसमं जनाः । गच्छन्त्यमुत्रलोकं वै क एनमनुगच्छति ॥

mr̥taṁ śarīram utsr̥jya kāṣṭhaloṣṭasamaṁ janāḥ । gacchanty amutralokaṁ vai ka enam anugacchati ॥

बृहस्पतिरुवाच । एकः प्रसूतो राजेन्द्र जन्तुरेको विनश्यति । एकस्तरति दुर्गाणि गच्छत्येकश्च दुर्गतिम् ॥

br̥haspatir uvāca । ekaḥ prasūto rājendra jantur eko vinaśyati । ekas tarati durgāṇi gacchaty ekaś ca durgatim ॥

असहायः पिता माता तथा भ्राता सुतो गुरुः । ज्ञातिसंबन्धिवर्गश्च मित्रवर्गस्तथैव च ॥

asahāyaḥ pitā mātā tathā bhrātā suto guruḥ । jñātisaṁbandhivargaś ca mitravargas tathaiva ca ॥

मृतं शरीरमुत्सृज्य काष्ठलोष्टसमं जनाः । मुहूर्तमुपतिष्ठन्ति ततो यान्ति पराङ्मुखाः । तैस्तच्छरीरमुत्सृष्टं धर्म एकोऽनुगच्छति ॥

mr̥taṁ śarīram utsr̥jya kāṣṭhaloṣṭasamaṁ janāḥ । muhūrtam upatiṣṭhanti tato yānti parāṅmukhāḥ । tais tac charīram utsr̥ṣṭaṁ dharma eko ’nugacchati ॥

तस्माद्धर्मः सहायार्थे सेवितव्यः सदा नृभिः । प्राणी धर्मसमायुक्तो गच्छते स्वर्गतिं पराम् । तथैवाधर्मसंयुक्तो नरकायोपपद्यते ॥

tasmād dharmaḥ sahāyārthe sevitavyaḥ sadā nr̥bhiḥ । prāṇī dharmasamāyukto gacchate svargatiṁ parām । tathaivādharmasaṁyukto narakāyopapadyate ॥

तस्मान्न्यायागतैरर्थैर्धर्मं सेवेत पण्डितः । धर्म एको मनुष्याणां सहायः पारलौकिकः ॥

tasmān nyāyāgatair arthair dharmaṁ seveta paṇḍitaḥ । dharma eko manuṣyāṇāṁ sahāyaḥ pāralaukikaḥ ॥

लोभान्मोहादनुक्रोशाद्भयाद्वाप्यबहुश्रुतः । नरः करोत्यकार्याणि परार्थे लोभमोहितः ॥

lobhān mohād anukrośād bhayād vāpy abahuśrutaḥ । naraḥ karoty akāryāṇi parārthe lobhamohitaḥ ॥

धर्मश्चार्थश्च कामश्च त्रितयं जीविते फलम् । एतत्त्रयमवाप्तव्यमधर्मपरिवर्जितम् ॥

dharmaś cārthaś ca kāmaś ca tritayaṁ jīvite phalam । etat trayam avāptavyam adharmaparivarjitam ॥

युधिष्ठिर उवाच । श्रुतं भगवतो वाक्यं धर्मयुक्तं परं हितम् । शरीरविचयं ज्ञातुं बुद्धिस्तु मम जायते ॥

yudhiṣṭhira uvāca । śrutaṁ bhagavato vākyaṁ dharmayuktaṁ paraṁ hitam । śarīravicayaṁ jñātuṁ buddhis tu mama jāyate ॥

मृतं शरीररहितं सूक्ष्ममव्यक्ततां गतम् । अचक्षुर्विषयं प्राप्तं कथं धर्मोऽनुगच्छति ॥

mr̥taṁ śarīrarahitaṁ sūkṣmam avyaktatāṁ gatam । acakṣurviṣayaṁ prāptaṁ kathaṁ dharmo ’nugacchati ॥

बृहस्पतिरुवाच । पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् । बुद्धिरात्मा च सहिता धर्मं पश्यन्ति नित्यदा ॥

br̥haspatir uvāca । pr̥thivī vāyur ākāśam āpo jyotiś ca pañcamam । buddhir ātmā ca sahitā dharmaṁ paśyanti nityadā ॥

प्राणिनामिह सर्वेषां साक्षिभूतानि चानिशम् । एतैश्च स ह धर्मोऽपि तं जीवमनुगच्छति ॥

prāṇinām iha sarveṣāṁ sākṣibhūtāni cāniśam । etaiś ca sa ha dharmo ’pi taṁ jīvam anugacchati ॥

त्वगस्थिमांसं शुक्रं च शोणितं च महामते । शरीरं वर्जयन्त्येते जीवितेन विवर्जितम् ॥

tvagasthimāṁsaṁ śukraṁ ca śoṇitaṁ ca mahāmate । śarīraṁ varjayanty ete jīvitena vivarjitam ॥

ततो धर्मसमायुक्तः स जीवः सुखमेधते । इह लोके परे चैव किं भूयः कथयामि ते ॥

tato dharmasamāyuktaḥ sa jīvaḥ sukham edhate । iha loke pare caiva kiṁ bhūyaḥ kathayāmi te ॥

युधिष्ठिर उवाच । अनुदर्शितं भगवता यथा धर्मोऽनुगच्छति । एतत्तु ज्ञातुमिच्छामि कथं रेतः प्रवर्तते ॥

yudhiṣṭhira uvāca । anudarśitaṁ bhagavatā yathā dharmo ’nugacchati । etat tu jñātum icchāmi kathaṁ retaḥ pravartate ॥

बृहस्पतिरुवाच । अन्नमश्नन्ति ये देवाः शरीरस्था नरेश्वर । पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिर्मनस्तथा ॥

br̥haspatir uvāca । annam aśnanti ye devāḥ śarīrasthā nareśvara । pr̥thivī vāyur ākāśam āpo jyotir manas tathā ॥

ततस्तृप्तेषु राजेन्द्र तेषु भूतेषु पञ्चसु । मनःषष्ठेषु शुद्धात्मन्रेतः संपद्यते महत् ॥

tatas tr̥pteṣu rājendra teṣu bhūteṣu pañcasu । manaḥṣaṣṭheṣu śuddhātman retaḥ saṁpadyate mahat ॥

ततो गर्भः संभवति स्त्रीपुंसोः पार्थ संगमे । एतत्ते सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥

tato garbhaḥ saṁbhavati strīpuṁsoḥ pārtha saṁgame । etat te sarvam ākhyātaṁ kiṁ bhūyaḥ śrotum icchasi ॥

युधिष्ठिर उवाच । आख्यातमेतद्भवता गर्भः संजायते यथा । यथा जातस्तु पुरुषः प्रपद्यति तदुच्यताम् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । ākhyātam etad bhavatā garbhaḥ saṁjāyate yathā । yathā jātas tu puruṣaḥ prapadyati tad ucyatām ॥

बृहस्पतिरुवाच । आसन्नमात्रः सततं तैर्भूतैरभिभूयते । विप्रमुक्तश्च तैर्भूतैः पुनर्यात्यपरां गतिम् । स तु भूतसमायुक्तः प्राप्नुते जीव एव ह ॥

br̥haspatir uvāca । āsannamātraḥ satataṁ tair bhūtair abhibhūyate । vipramuktaś ca tair bhūtaiḥ punar yāty aparāṁ gatim । sa tu bhūtasamāyuktaḥ prāpnute jīva eva ha ॥

ततोऽस्य कर्म पश्यन्ति शुभं वा यदि वाशुभम् । देवताः पञ्चभूतस्थाः किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥

tato ’sya karma paśyanti śubhaṁ vā yadi vāśubham । devatāḥ pañcabhūtasthāḥ kiṁ bhūyaḥ śrotum icchasi ॥

युधिष्ठिर उवाच । त्वगस्थिमांसमुत्सृज्य तैश्च भूतैर्विवर्जितः । जीवः स भगवन्क्वस्थः सुखदुःखे समश्नुते ॥

yudhiṣṭhira uvāca । tvagasthimāṁsam utsr̥jya taiś ca bhūtair vivarjitaḥ । jīvaḥ sa bhagavan kvasthaḥ sukhaduḥkhe samaśnute ॥

बृहस्पतिरुवाच । जीवो धर्मसमायुक्तः शीघ्रं रेतस्त्वमागतः । स्त्रीणां पुष्पं समासाद्य सूते कालेन भारत ॥

br̥haspatir uvāca । jīvo dharmasamāyuktaḥ śīghraṁ retastvam āgataḥ । strīṇāṁ puṣpaṁ samāsādya sūte kālena bhārata ॥

यमस्य पुरुषैः क्लेशं यमस्य पुरुषैर्वधम् । दुःखं संसारचक्रं च नरः क्लेशं च विन्दति ॥

yamasya puruṣaiḥ kleśaṁ yamasya puruṣair vadham । duḥkhaṁ saṁsāracakraṁ ca naraḥ kleśaṁ ca vindati ॥

इहलोके च स प्राणी जन्मप्रभृति पार्थिव । स्वकृतं कर्म वै भुङ्क्ते धर्मस्य फलमाश्रितः ॥

ihaloke ca sa prāṇī janmaprabhr̥ti pārthiva । svakr̥taṁ karma vai bhuṅkte dharmasya phalam āśritaḥ ॥

यदि धर्मं यथाशक्ति जन्मप्रभृति सेवते । ततः स पुरुषो भूत्वा सेवते नित्यदा सुखम् ॥

yadi dharmaṁ yathāśakti janmaprabhr̥ti sevate । tataḥ sa puruṣo bhūtvā sevate nityadā sukham ॥

अथान्तरा तु धर्मस्य अधर्ममुपसेवते । सुखस्यानन्तरं दुःखं स जीवोऽप्यधिगच्छति ॥

athāntarā tu dharmasya adharmam upasevate । sukhasyānantaraṁ duḥkhaṁ sa jīvo ’py adhigacchati ॥

अधर्मेण समायुक्तो यमस्य विषयं गतः । महद्दुःखं समासाद्य तिर्यग्योनौ प्रजायते ॥

adharmeṇa samāyukto yamasya viṣayaṁ gataḥ । mahad duḥkhaṁ samāsādya tiryagyonau prajāyate ॥

कर्मणा येन येनेह यस्यां योनौ प्रजायते । जीवो मोहसमायुक्तस्तन्मे निगदतः शृणु ॥

karmaṇā yena yeneha yasyāṁ yonau prajāyate । jīvo mohasamāyuktas tan me nigadataḥ śr̥ṇu ॥

यदेतदुच्यते शास्त्रे सेतिहासे सच्छन्दसि । यमस्य विषयं घोरं मर्त्यो लोकः प्रपद्यते ॥

yad etad ucyate śāstre setihāse sacchandasi । yamasya viṣayaṁ ghoraṁ martyo lokaḥ prapadyate ॥

अधीत्य चतुरो वेदान्द्विजो मोहसमन्वितः । पतितात्प्रतिगृह्याथ खरयोनौ प्रजायते ॥

adhītya caturo vedān dvijo mohasamanvitaḥ । patitāt pratigr̥hyātha kharayonau prajāyate ॥

खरो जीवति वर्षाणि दश पञ्च च भारत । खरो मृतो बलीवर्दः सप्त वर्षाणि जीवति ॥

kharo jīvati varṣāṇi daśa pañca ca bhārata । kharo mr̥to balīvardaḥ sapta varṣāṇi jīvati ॥

बलीवर्दो मृतश्चापि जायते ब्रह्मराक्षसः । ब्रह्मरक्षस्तु त्रीन्मासांस्ततो जायति ब्राह्मणः ॥

balīvardo mr̥taś cāpi jāyate brahmarākṣasaḥ । brahmarakṣas tu trīn māsāṁs tato jāyati brāhmaṇaḥ ॥

पतितं याजयित्वा तु कृमियोनौ प्रजायते । तत्र जीवति वर्षाणि दश पञ्च च भारत ॥

patitaṁ yājayitvā tu kr̥miyonau prajāyate । tatra jīvati varṣāṇi daśa pañca ca bhārata ॥

कृमिभावात्प्रमुक्तस्तु ततो जायति गर्दभः । गर्दभः पञ्च वर्षाणि पञ्च वर्षाणि सूकरः । श्वा वर्षमेकं भवति ततो जायति मानवः ॥

kr̥mibhāvāt pramuktas tu tato jāyati gardabhaḥ । gardabhaḥ pañca varṣāṇi pañca varṣāṇi sūkaraḥ । śvā varṣam ekaṁ bhavati tato jāyati mānavaḥ ॥

उपाध्यायस्य यः पापं शिष्यः कुर्यादबुद्धिमान् । स जीव इह संसारांस्त्रीनाप्नोति न संशयः ॥

upādhyāyasya yaḥ pāpaṁ śiṣyaḥ kuryād abuddhimān । sa jīva iha saṁsārāṁs trīn āpnoti na saṁśayaḥ ॥

प्राक्श्वा भवति राजेन्द्र ततः क्रव्यात्ततः खरः । ततः प्रेतः परिक्लिष्टः पश्चाज्जायति ब्राह्मणः ॥

prāk śvā bhavati rājendra tataḥ kravyāt tataḥ kharaḥ । tataḥ pretaḥ parikliṣṭaḥ paścāj jāyati brāhmaṇaḥ ॥

मनसापि गुरोर्भार्यां यः शिष्यो याति पापकृत् । सोऽधमान्याति संसारानधर्मेणेह चेतसा ॥

manasāpi guror bhāryāṁ yaḥ śiṣyo yāti pāpakr̥t । so ’dhamān yāti saṁsārān adharmeṇeha cetasā ॥

श्वयोनौ तु स संभूतस्त्रीणि वर्षाणि जीवति । तत्रापि निधनं प्राप्तः कृमियोनौ प्रजायते ॥

śvayonau tu sa saṁbhūtas trīṇi varṣāṇi jīvati । tatrāpi nidhanaṁ prāptaḥ kr̥miyonau prajāyate ॥

कृमिभावमनुप्राप्तो वर्षमेकं स जीवति । ततस्तु निधनं प्राप्य ब्रह्मयोनौ प्रजायते ॥

kr̥mibhāvam anuprāpto varṣam ekaṁ sa jīvati । tatas tu nidhanaṁ prāpya brahmayonau prajāyate ॥

यदि पुत्रसमं शिष्यं गुरुर्हन्यादकारणे । आत्मनः कामकारेण सोऽपि हंसः प्रजायते ॥

yadi putrasamaṁ śiṣyaṁ gurur hanyād akāraṇe । ātmanaḥ kāmakāreṇa so ’pi haṁsaḥ prajāyate ॥

पितरं मातरं वापि यस्तु पुत्रोऽवमन्यते । सोऽपि राजन्मृतो जन्तुः पूर्वं जायति गर्दभः ॥

pitaraṁ mātaraṁ vāpi yas tu putro ’vamanyate । so ’pi rājan mr̥to jantuḥ pūrvaṁ jāyati gardabhaḥ ॥

खरो जीवति मासांस्तु दश श्वा च चतुर्दश । बिडालः सप्त मासांस्तु ततो जायति मानवः ॥

kharo jīvati māsāṁs tu daśa śvā ca caturdaśa । biḍālaḥ sapta māsāṁs tu tato jāyati mānavaḥ ॥

मातापितरमाक्रुश्य सारिकः संप्रजायते । ताडयित्वा तु तावेव जायते कच्छपो नृप ॥

mātāpitaram ākruśya sārikaḥ saṁprajāyate । tāḍayitvā tu tāv eva jāyate kacchapo nr̥pa ॥

कच्छपो दश वर्षाणि त्रीणि वर्षाणि शल्यकः । व्यालो भूत्वा तु षण्मासांस्ततो जायति मानुषः ॥

kacchapo daśa varṣāṇi trīṇi varṣāṇi śalyakaḥ । vyālo bhūtvā tu ṣaṇ māsāṁs tato jāyati mānuṣaḥ ॥

भर्तृपिण्डमुपाश्नन्यो राजद्विष्टानि सेवते । सोऽपि मोहसमापन्नो मृतो जायति वानरः ॥

bhartr̥piṇḍam upāśnan yo rājadviṣṭāni sevate । so ’pi mohasamāpanno mr̥to jāyati vānaraḥ ॥

वानरो दश वर्षाणि त्रीणि वर्षाणि मूषकः । श्वा भूत्वा चाथ षण्मासांस्ततो जायति मानुषः ॥

vānaro daśa varṣāṇi trīṇi varṣāṇi mūṣakaḥ । śvā bhūtvā cātha ṣaṇ māsāṁs tato jāyati mānuṣaḥ ॥

न्यासापहर्ता तु नरो यमस्य विषयं गतः । संसाराणां शतं गत्वा कृमियोनौ प्रजायते ॥

nyāsāpahartā tu naro yamasya viṣayaṁ gataḥ । saṁsārāṇāṁ śataṁ gatvā kr̥miyonau prajāyate ॥

तत्र जीवति वर्षाणि दश पञ्च च भारत । दुष्कृतस्य क्षयं गत्वा ततो जायति मानुषः ॥

tatra jīvati varṣāṇi daśa pañca ca bhārata । duṣkr̥tasya kṣayaṁ gatvā tato jāyati mānuṣaḥ ॥

असूयको नरश्चापि मृतो जायति शार्ङ्गकः । विश्वासहर्ता तु नरो मीनो जायति दुर्मतिः ॥

asūyako naraś cāpi mr̥to jāyati śārṅgakaḥ । viśvāsahartā tu naro mīno jāyati durmatiḥ ॥

भूत्वा मीनोऽष्ट वर्षाणि मृगो जायति भारत । मृगस्तु चतुरो मासांस्ततश्छागः प्रजायते ॥

bhūtvā mīno ’ṣṭa varṣāṇi mr̥go jāyati bhārata । mr̥gas tu caturo māsāṁs tataś chāgaḥ prajāyate ॥

छागस्तु निधनं प्राप्य पूर्णे संवत्सरे ततः । कीटः संजायते जन्तुस्ततो जायति मानुषः ॥

chāgas tu nidhanaṁ prāpya pūrṇe saṁvatsare tataḥ । kīṭaḥ saṁjāyate jantus tato jāyati mānuṣaḥ ॥

धान्यान्यवांस्तिलान्माषान्कुलत्थान्सर्षपांश्चणान् । कलायानथ मुद्गांश्च गोधूमानतसीस्तथा ॥

dhānyān yavāṁs tilān māṣān kulatthān sarṣapāṁś caṇān । kalāyān atha mudgāṁś ca godhūmān atasīs tathā ॥

सस्यस्यान्यस्य हर्ता च मोहाज्जन्तुरचेतनः । स जायते महाराज मूषको निरपत्रपः ॥

sasyasyānyasya hartā ca mohāj jantur acetanaḥ । sa jāyate mahārāja mūṣako nirapatrapaḥ ॥

ततः प्रेत्य महाराज पुनर्जायति सूकरः । सूकरो जातमात्रस्तु रोगेण म्रियते नृप ॥

tataḥ pretya mahārāja punar jāyati sūkaraḥ । sūkaro jātamātras tu rogeṇa mriyate nr̥pa ॥

श्वा ततो जायते मूढः कर्मणा तेन पार्थिव । श्वा भूत्वा पञ्च वर्षाणि ततो जायति मानुषः ॥

śvā tato jāyate mūḍhaḥ karmaṇā tena pārthiva । śvā bhūtvā pañca varṣāṇi tato jāyati mānuṣaḥ ॥

परदाराभिमर्शं तु कृत्वा जायति वै वृकः । श्वा सृगालस्ततो गृध्रो व्यालः कङ्को बकस्तथा ॥

paradārābhimarśaṁ tu kr̥tvā jāyati vai vr̥kaḥ । śvā sr̥gālas tato gr̥dhro vyālaḥ kaṅko bakas tathā ॥

भ्रातुर्भार्यां तु दुर्बुद्धिर्यो धर्षयति मोहितः । पुंस्कोकिलत्वमाप्नोति सोऽपि संवत्सरं नृप ॥

bhrātur bhāryāṁ tu durbuddhir yo dharṣayati mohitaḥ । puṁskokilatvam āpnoti so ’pi saṁvatsaraṁ nr̥pa ॥

सखिभार्यां गुरोर्भार्यां राजभार्यां तथैव च । प्रधर्षयित्वा कामाद्यो मृतो जायति सूकरः ॥

sakhibhāryāṁ guror bhāryāṁ rājabhāryāṁ tathaiva ca । pradharṣayitvā kāmād yo mr̥to jāyati sūkaraḥ ॥

सूकरः पञ्च वर्षाणि पञ्च वर्षाणि श्वाविधः । पिपीलकस्तु षण्मासान्कीटः स्यान्मासमेव च । एतानासाद्य संसारान्कृमियोनौ प्रजायते ॥

sūkaraḥ pañca varṣāṇi pañca varṣāṇi śvāvidhaḥ । pipīlakas tu ṣaṇ māsān kīṭaḥ syān māsam eva ca । etān āsādya saṁsārān kr̥miyonau prajāyate ॥

तत्र जीवति मासांस्तु कृमियोनौ त्रयोदश । ततोऽधर्मक्षयं कृत्वा पुनर्जायति मानुषः ॥

tatra jīvati māsāṁs tu kr̥miyonau trayodaśa । tato ’dharmakṣayaṁ kr̥tvā punar jāyati mānuṣaḥ ॥

उपस्थिते विवाहे तु दाने यज्ञेऽपि वाभिभो । मोहात्करोति यो विघ्नं स मृतो जायते कृमिः ॥

upasthite vivāhe tu dāne yajñe ’pi vābhibho । mohāt karoti yo vighnaṁ sa mr̥to jāyate kr̥miḥ ॥

कृमिर्जीवति वर्षाणि दश पञ्च च भारत । अधर्मस्य क्षयं कृत्वा ततो जायति मानुषः ॥

kr̥mir jīvati varṣāṇi daśa pañca ca bhārata । adharmasya kṣayaṁ kr̥tvā tato jāyati mānuṣaḥ ॥

पूर्वं दत्त्वा तु यः कन्यां द्वितीये संप्रयच्छति । सोऽपि राजन्मृतो जन्तुः कृमियोनौ प्रजायते ॥

pūrvaṁ dattvā tu yaḥ kanyāṁ dvitīye saṁprayacchati । so ’pi rājan mr̥to jantuḥ kr̥miyonau prajāyate ॥

तत्र जीवति वर्षाणि त्रयोदश युधिष्ठिर । अधर्मसंक्षये युक्तस्ततो जायति मानुषः ॥

tatra jīvati varṣāṇi trayodaśa yudhiṣṭhira । adharmasaṁkṣaye yuktas tato jāyati mānuṣaḥ ॥

देवकार्यमुपाकृत्य पितृकार्यमथापि च । अनिर्वाप्य समश्नन्वै ततो जायति वायसः ॥

devakāryam upākr̥tya pitr̥kāryam athāpi ca । anirvāpya samaśnan vai tato jāyati vāyasaḥ ॥

वायसो दश वर्षाणि ततो जायति कुक्कुटः । जायते लवकश्चापि मासं तस्मात्तु मानुषः ॥

vāyaso daśa varṣāṇi tato jāyati kukkuṭaḥ । jāyate lavakaś cāpi māsaṁ tasmāt tu mānuṣaḥ ॥

ज्येष्ठं पितृसमं चापि भ्रातरं योऽवमन्यते । सोऽपि मृत्युमुपागम्य क्रौञ्चयोनौ प्रजायते ॥

jyeṣṭhaṁ pitr̥samaṁ cāpi bhrātaraṁ yo ’vamanyate । so ’pi mr̥tyum upāgamya krauñcayonau prajāyate ॥

क्रौञ्चो जीवति मासांस्तु दश द्वौ सप्त पञ्च च । ततो निधनमापन्नो मानुषत्वमुपाश्नुते ॥

krauñco jīvati māsāṁs tu daśa dvau sapta pañca ca । tato nidhanam āpanno mānuṣatvam upāśnute ॥

वृषलो ब्राह्मणीं गत्वा कृमियोनौ प्रजायते । तत्रापत्यं समुत्पाद्य ततो जायति मूषकः ॥

vr̥ṣalo brāhmaṇīṁ gatvā kr̥miyonau prajāyate । tatrāpatyaṁ samutpādya tato jāyati mūṣakaḥ ॥

कृतघ्नस्तु मृतो राजन्यमस्य विषयं गतः । यमस्य विषये क्रुद्धैर्वधं प्राप्नोति दारुणम् ॥

kr̥taghnas tu mr̥to rājan yamasya viṣayaṁ gataḥ । yamasya viṣaye kruddhair vadhaṁ prāpnoti dāruṇam ॥

पट्टिसं मुद्गरं शूलमग्निकुम्भं च दारुणम् । असिपत्रवनं घोरं वालुकां कूटशाल्मलीम् ॥

paṭṭisaṁ mudgaraṁ śūlam agnikumbhaṁ ca dāruṇam । asipatravanaṁ ghoraṁ vālukāṁ kūṭaśālmalīm ॥

एताश्चान्याश्च बह्वीः स यमस्य विषयं गतः । यातनाः प्राप्य तत्रोग्रास्ततो वध्यति भारत ॥

etāś cānyāś ca bahvīḥ sa yamasya viṣayaṁ gataḥ । yātanāḥ prāpya tatrogrās tato vadhyati bhārata ॥

संसारचक्रमासाद्य कृमियोनौ प्रजायते । कृमिर्भवति वर्षाणि दश पञ्च च भारत । ततो गर्भं समासाद्य तत्रैव म्रियते शिशुः ॥

saṁsāracakram āsādya kr̥miyonau prajāyate । kr̥mir bhavati varṣāṇi daśa pañca ca bhārata । tato garbhaṁ samāsādya tatraiva mriyate śiśuḥ ॥

ततो गर्भशतैर्जन्तुर्बहुभिः संप्रजायते । संसारांश्च बहून्गत्वा ततस्तिर्यक्प्रजायते ॥

tato garbhaśatair jantur bahubhiḥ saṁprajāyate । saṁsārāṁś ca bahūn gatvā tatas tiryak prajāyate ॥

मृतो दुःखमनुप्राप्य बहुवर्षगणानिह । अपुनर्भावसंयुक्तस्ततः कूर्मः प्रजायते ॥

mr̥to duḥkham anuprāpya bahuvarṣagaṇān iha । apunarbhāvasaṁyuktas tataḥ kūrmaḥ prajāyate ॥

अशस्त्रं पुरुषं हत्वा सशस्त्रः पुरुषाधमः । अर्थार्थी यदि वा वैरी स मृतो जायते खरः ॥

aśastraṁ puruṣaṁ hatvā saśastraḥ puruṣādhamaḥ । arthārthī yadi vā vairī sa mr̥to jāyate kharaḥ ॥

खरो जीवति वर्षे द्वे ततः शस्त्रेण वध्यते । स मृतो मृगयोनौ तु नित्योद्विग्नोऽभिजायते ॥

kharo jīvati varṣe dve tataḥ śastreṇa vadhyate । sa mr̥to mr̥gayonau tu nityodvigno ’bhijāyate ॥

मृगो वध्यति शस्त्रेण गते संवत्सरे तु सः । हतो मृगस्ततो मीनः सोऽपि जालेन बध्यते ॥

mr̥go vadhyati śastreṇa gate saṁvatsare tu saḥ । hato mr̥gas tato mīnaḥ so ’pi jālena badhyate ॥

मासे चतुर्थे संप्राप्ते श्वापदः संप्रजायते । श्वापदो दश वर्षाणि द्वीपी वर्षाणि पञ्च च ॥

māse caturthe saṁprāpte śvāpadaḥ saṁprajāyate । śvāpado daśa varṣāṇi dvīpī varṣāṇi pañca ca ॥

ततस्तु निधनं प्राप्तः कालपर्यायचोदितः । अधर्मस्य क्षयं कृत्वा ततो जायति मानुषः ॥

tatas tu nidhanaṁ prāptaḥ kālaparyāyacoditaḥ । adharmasya kṣayaṁ kr̥tvā tato jāyati mānuṣaḥ ॥

स्त्रियं हत्वा तु दुर्बुद्धिर्यमस्य विषयं गतः । बहून्क्लेशान्समासाद्य संसारांश्चैव विंशतिम् ॥

striyaṁ hatvā tu durbuddhir yamasya viṣayaṁ gataḥ । bahūn kleśān samāsādya saṁsārāṁś caiva viṁśatim ॥

ततः पश्चान्महाराज कृमियोनौ प्रजायते । कृमिर्विंशतिवर्षाणि भूत्वा जायति मानुषः ॥

tataḥ paścān mahārāja kr̥miyonau prajāyate । kr̥mir viṁśativarṣāṇi bhūtvā jāyati mānuṣaḥ ॥

भोजनं चोरयित्वा तु मक्षिका जायते नरः । मक्षिकासंघवशगो बहून्मासान्भवत्युत । ततः पापक्षयं कृत्वा मानुषत्वमवाप्नुते ॥

bhojanaṁ corayitvā tu makṣikā jāyate naraḥ । makṣikāsaṁghavaśago bahūn māsān bhavaty uta । tataḥ pāpakṣayaṁ kr̥tvā mānuṣatvam avāpnute ॥

वाद्यं हृत्वा तु पुरुषो मशकः संप्रजायते । तथा पिण्याकसंमिश्रमशनं चोरयेन्नरः । स जायते बभ्रुसमो दारुणो मूषको नरः ॥

vādyaṁ hr̥tvā tu puruṣo maśakaḥ saṁprajāyate । tathā piṇyākasaṁmiśram aśanaṁ corayen naraḥ । sa jāyate babhrusamo dāruṇo mūṣako naraḥ ॥

लवणं चोरयित्वा तु चीरीवाकः प्रजायते । दधि हृत्वा बकश्चापि प्लवो मत्स्यानसंस्कृतान् ॥

lavaṇaṁ corayitvā tu cīrīvākaḥ prajāyate । dadhi hr̥tvā bakaś cāpi plavo matsyān asaṁskr̥tān ॥

चोरयित्वा पयश्चापि बलाका संप्रजायते । यस्तु चोरयते तैलं तैलपायी प्रजायते । चोरयित्वा तु दुर्बुद्धिर्मधु दंशः प्रजायते ॥

corayitvā payaś cāpi balākā saṁprajāyate । yas tu corayate tailaṁ tailapāyī prajāyate । corayitvā tu durbuddhir madhu daṁśaḥ prajāyate ॥

अयो हृत्वा तु दुर्बुद्धिर्वायसो जायते नरः । पायसं चोरयित्वा तु तित्तिरित्वमवाप्नुते ॥

ayo hr̥tvā tu durbuddhir vāyaso jāyate naraḥ । pāyasaṁ corayitvā tu tittiritvam avāpnute ॥

हृत्वा पैष्टमपूपं च कुम्भोलूकः प्रजायते । फलं वा मूलकं हृत्वा अपूपं वा पिपीलिकः ॥

hr̥tvā paiṣṭam apūpaṁ ca kumbholūkaḥ prajāyate । phalaṁ vā mūlakaṁ hr̥tvā apūpaṁ vā pipīlikaḥ ॥

कांस्यं हृत्वा तु दुर्बुद्धिर्हारीतो जायते नरः । राजतं भाजनं हृत्वा कपोतः संप्रजायते ॥

kāṁsyaṁ hr̥tvā tu durbuddhir hārīto jāyate naraḥ । rājataṁ bhājanaṁ hr̥tvā kapotaḥ saṁprajāyate ॥

हृत्वा तु काञ्चनं भाण्डं कृमियोनौ प्रजायते । क्रौञ्चः कार्पासिकं हृत्वा मृतो जायति मानवः ॥

hr̥tvā tu kāñcanaṁ bhāṇḍaṁ kr̥miyonau prajāyate । krauñcaḥ kārpāsikaṁ hr̥tvā mr̥to jāyati mānavaḥ ॥

चोरयित्वा नरः पट्टं त्वाविकं वापि भारत । क्षौमं च वस्त्रमादाय शशो जन्तुः प्रजायते ॥

corayitvā naraḥ paṭṭaṁ tv āvikaṁ vāpi bhārata । kṣaumaṁ ca vastram ādāya śaśo jantuḥ prajāyate ॥

वर्णान्हृत्वा तु पुरुषो मृतो जायति बर्हिणः । हृत्वा रक्तानि वस्त्राणि जायते जीवजीवकः ॥

varṇān hr̥tvā tu puruṣo mr̥to jāyati barhiṇaḥ । hr̥tvā raktāni vastrāṇi jāyate jīvajīvakaḥ ॥

वर्णकादींस्तथा गन्धांश्चोरयित्वा तु मानवः । छुच्छुन्दरित्वमाप्नोति राजँल्लोभपरायणः ॥

varṇakādīṁs tathā gandhāṁś corayitvā tu mānavaḥ । chucchundaritvam āpnoti rājam̐l lobhaparāyaṇaḥ ॥

विश्वासेन तु निक्षिप्तं यो निह्नवति मानवः । स गतासुर्नरस्तादृङ्मत्स्ययोनौ प्रजायते ॥

viśvāsena tu nikṣiptaṁ yo nihnavati mānavaḥ । sa gatāsur naras tādr̥ṅ matsyayonau prajāyate ॥

मत्स्ययोनिमनुप्राप्य मृतो जायति मानुषः । मानुषत्वमनुप्राप्य क्षीणायुरुपपद्यते ॥

matsyayonim anuprāpya mr̥to jāyati mānuṣaḥ । mānuṣatvam anuprāpya kṣīṇāyur upapadyate ॥

पापानि तु नरः कृत्वा तिर्यग्जायति भारत । न चात्मनः प्रमाणं ते धर्मं जानन्ति किंचन ॥

pāpāni tu naraḥ kr̥tvā tiryag jāyati bhārata । na cātmanaḥ pramāṇaṁ te dharmaṁ jānanti kiṁ cana ॥

ये पापानि नराः कृत्वा निरस्यन्ति व्रतैः सदा । सुखदुःखसमायुक्ता व्याधितास्ते भवन्त्युत ॥

ye pāpāni narāḥ kr̥tvā nirasyanti vrataiḥ sadā । sukhaduḥkhasamāyuktā vyādhitās te bhavanty uta ॥

असंवासाः प्रजायन्ते म्लेच्छाश्चापि न संशयः । नराः पापसमाचारा लोभमोहसमन्विताः ॥

asaṁvāsāḥ prajāyante mlecchāś cāpi na saṁśayaḥ । narāḥ pāpasamācārā lobhamohasamanvitāḥ ॥

वर्जयन्ति च पापानि जन्मप्रभृति ये नराः । अरोगा रूपवन्तस्ते धनिनश्च भवन्त्युत ॥

varjayanti ca pāpāni janmaprabhr̥ti ye narāḥ । arogā rūpavantas te dhaninaś ca bhavanty uta ॥

स्त्रियोऽप्येतेन कल्पेन कृत्वा पापमवाप्नुयुः । एतेषामेव जन्तूनां पत्नीत्वमुपयान्ति ताः ॥

striyo ’py etena kalpena kr̥tvā pāpam avāpnuyuḥ । eteṣām eva jantūnāṁ patnītvam upayānti tāḥ ॥

परस्वहरणे दोषाः सर्व एव प्रकीर्तिताः । एतद्वै लेशमात्रेण कथितं ते मयानघ । अपरस्मिन्कथायोगे भूयः श्रोष्यसि भारत ॥

parasvaharaṇe doṣāḥ sarva eva prakīrtitāḥ । etad vai leśamātreṇa kathitaṁ te mayānagha । aparasmin kathāyoge bhūyaḥ śroṣyasi bhārata ॥

एतन्मया महाराज ब्रह्मणो वदतः पुरा । सुरर्षीणां श्रुतं मध्ये पृष्टश्चापि यथातथम् ॥

etan mayā mahārāja brahmaṇo vadataḥ purā । surarṣīṇāṁ śrutaṁ madhye pr̥ṣṭaś cāpi yathātatham ॥

मयापि तव कार्त्स्न्येन यथावदनुवर्णितम् । एतच्छ्रुत्वा महाराज धर्मे कुरु मनः सदा ॥

mayāpi tava kārtsnyena yathāvad anuvarṇitam । etac chrutvā mahārāja dharme kuru manaḥ sadā ॥