Adhyāya 106

युधिष्ठिर उवाच । दानं बहुविधाकारं शान्तिः सत्यमहिंसता । स्वदारतुष्टिश्चोक्ता ते फलं दानस्य चैव यत् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । dānaṁ bahuvidhākāraṁ śāntiḥ satyam ahiṁsatā । svadāratuṣṭiś coktā te phalaṁ dānasya caiva yat ॥

पितामहस्य विदितं किमन्यत्र तपोबलात् । तपसो यत्परं तेऽद्य तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥

pitāmahasya viditaṁ kim anyatra tapobalāt । tapaso yat paraṁ te ’dya tan me vyākhyātum arhasi ॥

भीष्म उवाच । तपः प्रचक्षते यावत्तावल्लोका युधिष्ठिर । मतं मम तु कौन्तेय तपो नानशनात्परम् ॥

bhīṣma uvāca । tapaḥ pracakṣate yāvat tāval lokā yudhiṣṭhira । mataṁ mama tu kaunteya tapo nānaśanāt param ॥

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । भगीरथस्य संवादं ब्रह्मणश्च महात्मनः ॥

atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । bhagīrathasya saṁvādaṁ brahmaṇaś ca mahātmanaḥ ॥

अतीत्य सुरलोकं च गवां लोकं च भारत । ऋषिलोकं च सोऽगच्छद्भगीरथ इति श्रुतिः ॥

atītya suralokaṁ ca gavāṁ lokaṁ ca bhārata । r̥ṣilokaṁ ca so ’gacchad bhagīratha iti śrutiḥ ॥

तं दृष्ट्वा स वचः प्राह ब्रह्मा राजन्भगीरथम् । कथं भगीरथागास्त्वमिमं देशं दुरासदम् ॥

taṁ dr̥ṣṭvā sa vacaḥ prāha brahmā rājan bhagīratham । kathaṁ bhagīrathāgās tvam imaṁ deśaṁ durāsadam ॥

न हि देवा न गन्धर्वा न मनुष्या भगीरथ । आयान्त्यतप्ततपसः कथं वै त्वमिहागतः ॥

na hi devā na gandharvā na manuṣyā bhagīratha । āyānty ataptatapasaḥ kathaṁ vai tvam ihāgataḥ ॥

भगीरथ उवाच । निःशङ्कमन्नमददं ब्राह्मणेभ्यः; शतं सहस्राणि सदैव दानम् । ब्राह्मं व्रतं नित्यमास्थाय विद्धि; न त्वेवाहं तस्य फलादिहागाम् ॥

bhagīratha uvāca । niḥśaṅkam annam adadaṁ brāhmaṇebhyaḥ; śataṁ sahasrāṇi sadaiva dānam । brāhmaṁ vrataṁ nityam āsthāya viddhi; na tv evāhaṁ tasya phalād ihāgām ॥

दशैकरात्रान्दश पञ्चरात्रा;नेकादशैकादशकान्क्रतूंश्च । ज्योतिष्टोमानां च शतं यदिष्टं; फलेन तेनापि च नागतोऽहम् ॥

daśaikarātrān daśa pañcarātrān; ekādaśaikādaśakān kratūṁś ca । jyotiṣṭomānāṁ ca śataṁ yad iṣṭaṁ; phalena tenāpi ca nāgato ’ham ॥

यच्चावसं जाह्नवीतीरनित्यः; शतं समास्तप्यमानस्तपोऽहम् । अदां च तत्राश्वतरीसहस्रं; नारीपुरं न च तेनाहमागाम् ॥

yac cāvasaṁ jāhnavītīranityaḥ; śataṁ samās tapyamānas tapo ’ham । adāṁ ca tatrāśvatarīsahasraṁ; nārīpuraṁ na ca tenāham āgām ॥

दशायुतानि चाश्वानामयुतानि च विंशतिम् । पुष्करेषु द्विजातिभ्यः प्रादां गाश्च सहस्रशः ॥

daśāyutāni cāśvānām ayutāni ca viṁśatim । puṣkareṣu dvijātibhyaḥ prādāṁ gāś ca sahasraśaḥ ॥

सुवर्णचन्द्रोडुपधारिणीनां; कन्योत्तमानामददं स्रग्विणीनाम् । षष्टिं सहस्राणि विभूषितानां; जाम्बूनदैराभरणैर्न तेन ॥

suvarṇacandroḍupadhāriṇīnāṁ; kanyottamānām adadaṁ sragviṇīnām । ṣaṣṭiṁ sahasrāṇi vibhūṣitānāṁ; jāmbūnadair ābharaṇair na tena ॥

दशार्बुदान्यददं गोसवेज्या;स्वेकैकशो दश गा लोकनाथ । समानवत्साः पयसा समन्विताः; सुवर्णकांस्योपदुहा न तेन ॥

daśārbudāny adadaṁ gosavejyāsv; ekaikaśo daśa gā lokanātha । samānavatsāḥ payasā samanvitāḥ; suvarṇakāṁsyopaduhā na tena ॥

अप्तोर्यामेषु नियतमेकैकस्मिन्दशाददम् । गृष्टीनां क्षीरदात्रीणां रोहिणीनां न तेन च ॥

aptoryāmeṣu niyatam ekaikasmin daśādadam । gr̥ṣṭīnāṁ kṣīradātrīṇāṁ rohiṇīnāṁ na tena ca ॥

दोग्ध्रीणां वै गवां चैव प्रयुतानि दशैव ह । प्रादां दशगुणं ब्रह्मन्न च तेनाहमागतः ॥

dogdhrīṇāṁ vai gavāṁ caiva prayutāni daśaiva ha । prādāṁ daśaguṇaṁ brahman na ca tenāham āgataḥ ॥

वाजिनां बाह्लिजातानामयुतान्यददं दश । कर्काणां हेममालानां न च तेनाहमागतः ॥

vājināṁ bāhlijātānām ayutāny adadaṁ daśa । karkāṇāṁ hemamālānāṁ na ca tenāham āgataḥ ॥

कोटीश्च काञ्चनस्याष्टौ प्रादां ब्रह्मन्दश त्वहम् । एकैकस्मिन्क्रतौ तेन फलेनाहं न चागतः ॥

koṭīś ca kāñcanasyāṣṭau prādāṁ brahman daśa tv aham । ekaikasmin kratau tena phalenāhaṁ na cāgataḥ ॥

वाजिनां श्यामकर्णानां हरितानां पितामह । प्रादां हेमस्रजां ब्रह्मन्कोटीर्दश च सप्त च ॥

vājināṁ śyāmakarṇānāṁ haritānāṁ pitāmaha । prādāṁ hemasrajāṁ brahman koṭīr daśa ca sapta ca ॥

ईषादन्तान्महाकायान्काञ्चनस्रग्विभूषितान् । पत्नीमतः सहस्राणि प्रायच्छं दश सप्त च ॥

īṣādantān mahākāyān kāñcanasragvibhūṣitān । patnīmataḥ sahasrāṇi prāyacchaṁ daśa sapta ca ॥

अलंकृतानां देवेश दिव्यैः कनकभूषणैः । रथानां काञ्चनाङ्गानां सहस्राण्यददं दश । सप्त चान्यानि युक्तानि वाजिभिः समलंकृतैः ॥

alaṁkr̥tānāṁ deveśa divyaiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ । rathānāṁ kāñcanāṅgānāṁ sahasrāṇy adadaṁ daśa । sapta cānyāni yuktāni vājibhiḥ samalaṁkr̥taiḥ ॥

दक्षिणावयवाः केचिद्वेदैर्ये संप्रकीर्तिताः । वाजपेयेषु दशसु प्रादां तेनापि नाप्यहम् ॥

dakṣiṇāvayavāḥ ke cid vedair ye saṁprakīrtitāḥ । vājapeyeṣu daśasu prādāṁ tenāpi nāpy aham ॥

शक्रतुल्यप्रभावानामिज्यया विक्रमेण च । सहस्रं निष्ककण्ठानामददं दक्षिणामहम् ॥

śakratulyaprabhāvānām ijyayā vikrameṇa ca । sahasraṁ niṣkakaṇṭhānām adadaṁ dakṣiṇām aham ॥

विजित्य नृपतीन्सर्वान्मखैरिष्ट्वा पितामह । अष्टभ्यो राजसूयेभ्यो न च तेनाहमागतः ॥

vijitya nr̥patīn sarvān makhair iṣṭvā pitāmaha । aṣṭabhyo rājasūyebhyo na ca tenāham āgataḥ ॥

स्रोतश्च यावद्गङ्गायाश्छन्नमासीज्जगत्पते । दक्षिणाभिः प्रवृत्ताभिर्मम नागां च तत्कृते ॥

srotaś ca yāvad gaṅgāyāś channam āsīj jagatpate । dakṣiṇābhiḥ pravr̥ttābhir mama nāgāṁ ca tatkr̥te ॥

वाजिनां च सहस्रे द्वे सुवर्णशतभूषिते । वरं ग्रामशतं चाहमेकैकस्य त्रिधाददम् । तपस्वी नियताहारः शममास्थाय वाग्यतः ॥

vājināṁ ca sahasre dve suvarṇaśatabhūṣite । varaṁ grāmaśataṁ cāham ekaikasya tridhādadam । tapasvī niyatāhāraḥ śamam āsthāya vāgyataḥ ॥

दीर्घकालं हिमवति गङ्गायाश्च दुरुत्सहाम् । मूर्ध्ना धारां महादेवः शिरसा यामधारयत् । न तेनाप्यहमागच्छं फलेनेह पितामह ॥

dīrghakālaṁ himavati gaṅgāyāś ca durutsahām । mūrdhnā dhārāṁ mahādevaḥ śirasā yām adhārayat । na tenāpy aham āgacchaṁ phaleneha pitāmaha ॥

शम्याक्षेपैरयजं यच्च देवा;न्सद्यस्कानामयुतैश्चापि यत्तत् । त्रयोदशद्वादशाहांश्च देव; सपौण्डरीकान्न च तेषां फलेन ॥

śamyākṣepair ayajaṁ yac ca devān; sadyaskānām ayutaiś cāpi yat tat । trayodaśadvādaśāhāṁś ca deva; sapauṇḍarīkān na ca teṣāṁ phalena ॥

अष्टौ सहस्राणि ककुद्मिनामहं; शुक्लर्षभाणामददं ब्राह्मणेभ्यः । एकैकं वै काञ्चनं शृङ्गमेभ्यः; पत्नीश्चैषामददं निष्ककण्ठीः ॥

aṣṭau sahasrāṇi kakudminām ahaṁ; śuklarṣabhāṇām adadaṁ brāhmaṇebhyaḥ । ekaikaṁ vai kāñcanaṁ śr̥ṅgam ebhyaḥ; patnīś caiṣām adadaṁ niṣkakaṇṭhīḥ ॥

हिरण्यरत्ननिचितानददं रत्नपर्वतान् । धनधान्यसमृद्धांश्च ग्रामाञ्शतसहस्रशः ॥

hiraṇyaratnanicitān adadaṁ ratnaparvatān । dhanadhānyasamr̥ddhāṁś ca grāmāñ śatasahasraśaḥ ॥

शतं शतानां गृष्टीनामददं चाप्यतन्द्रितः । इष्ट्वानेकैर्महायज्ञैर्ब्राह्मणेभ्यो न तेन च ॥

śataṁ śatānāṁ gr̥ṣṭīnām adadaṁ cāpy atandritaḥ । iṣṭvānekair mahāyajñair brāhmaṇebhyo na tena ca ॥

एकादशाहैरयजं सदक्षिणै;र्द्विर्द्वादशाहैरश्वमेधैश्च देव । आर्कायणैः षोडशभिश्च ब्रह्मं;स्तेषां फलेनेह न चागतोऽस्मि ॥

ekādaśāhair ayajaṁ sadakṣiṇair; dvirdvādaśāhair aśvamedhaiś ca deva । ārkāyaṇaiḥ ṣoḍaśabhiś ca brahmaṁs; teṣāṁ phaleneha na cāgato ’smi ॥

निष्कैककण्ठमददं योजनायतं; तद्विस्तीर्णं काञ्चनपादपानाम् । वनं चूतानां रत्नविभूषितानां; न चैव तेषामागतोऽहं फलेन ॥

niṣkaikakaṇṭham adadaṁ yojanāyataṁ; tad vistīrṇaṁ kāñcanapādapānām । vanaṁ cūtānāṁ ratnavibhūṣitānāṁ; na caiva teṣām āgato ’haṁ phalena ॥

तुरायणं हि व्रतमप्रधृष्य;मक्रोधनोऽकरवं त्रिंशतोऽब्दान् । शतं गवामष्ट शतानि चैव; दिने दिने ह्यददं ब्राह्मणेभ्यः ॥

turāyaṇaṁ hi vratam apradhr̥ṣyam; akrodhano ’karavaṁ triṁśato ’bdān । śataṁ gavām aṣṭa śatāni caiva; dine dine hy adadaṁ brāhmaṇebhyaḥ ॥

पयस्विनीनामथ रोहिणीनां; तथैव चाप्यनडुहां लोकनाथ । प्रादां नित्यं ब्राह्मणेभ्यः सुरेश; नेहागतस्तेन फलेन चाहम् ॥

payasvinīnām atha rohiṇīnāṁ; tathaiva cāpy anaḍuhāṁ lokanātha । prādāṁ nityaṁ brāhmaṇebhyaḥ sureśa; nehāgatas tena phalena cāham ॥

त्रिंशदग्निमहं ब्रह्मन्नयजं यच्च नित्यदा । अष्टाभिः सर्वमेधैश्च नरमेधैश्च सप्तभिः ॥

triṁśad agnim ahaṁ brahmann ayajaṁ yac ca nityadā । aṣṭābhiḥ sarvamedhaiś ca naramedhaiś ca saptabhiḥ ॥

दशभिर्विश्वजिद्भिश्च शतैरष्टादशोत्तरैः । न चैव तेषां देवेश फलेनाहमिहागतः ॥

daśabhir viśvajidbhiś ca śatair aṣṭādaśottaraiḥ । na caiva teṣāṁ deveśa phalenāham ihāgataḥ ॥

सरय्वां बाहुदायां च गङ्गायामथ नैमिषे । गवां शतानामयुतमददं न च तेन वै ॥

sarayvāṁ bāhudāyāṁ ca gaṅgāyām atha naimiṣe । gavāṁ śatānām ayutam adadaṁ na ca tena vai ॥

इन्द्रेण गुह्यं निहितं वै गुहायां; यद्भार्गवस्तपसेहाभ्यविन्दत् । जाज्वल्यमानमुशनस्तेजसेह; तत्साधयामास महं वरेण्यम् ॥

indreṇa guhyaṁ nihitaṁ vai guhāyāṁ; yad bhārgavas tapasehābhyavindat । jājvalyamānam uśanastejaseha; tat sādhayām āsa mahaṁ vareṇyam ॥

ततो मे ब्राह्मणास्तुष्टास्तस्मिन्कर्मणि साधिते । सहस्रमृषयश्चासन्ये वै तत्र समागताः । उक्तस्तैरस्मि गच्छ त्वं ब्रह्मलोकमिति प्रभो ॥

tato me brāhmaṇās tuṣṭās tasmin karmaṇi sādhite । sahasram r̥ṣayaś cāsan ye vai tatra samāgatāḥ । uktas tair asmi gaccha tvaṁ brahmalokam iti prabho ॥

प्रीतेनोक्तः सहस्रेण ब्राह्मणानामहं प्रभो । इमं लोकमनुप्राप्तो मा भूत्तेऽत्र विचारणा ॥

prītenoktaḥ sahasreṇa brāhmaṇānām ahaṁ prabho । imaṁ lokam anuprāpto mā bhūt te ’tra vicāraṇā ॥

कामं यथावद्विहितं विधात्रा; पृष्टेन वाच्यं तु मया यथावत् । तपो हि नान्यच्चानशनान्मतं मे; नमोऽस्तु ते देववर प्रसीद ॥

kāmaṁ yathāvad vihitaṁ vidhātrā; pr̥ṣṭena vācyaṁ tu mayā yathāvat । tapo hi nānyac cānaśanān mataṁ me; namo ’stu te devavara prasīda ॥

भीष्म उवाच । इत्युक्तवन्तं तं ब्रह्मा राजानं स्म भगीरथम् । पूजयामास पूजार्हं विधिदृष्टेन कर्मणा ॥

bhīṣma uvāca । ity uktavantaṁ taṁ brahmā rājānaṁ sma bhagīratham । pūjayām āsa pūjārhaṁ vidhidr̥ṣṭena karmaṇā ॥