Adhyāya 107

युधिष्ठिर उवाच । शतायुरुक्तः पुरुषः शतवीर्यश्च वैदिके । कस्मान्म्रियन्ते पुरुषा बाला अपि पितामह ॥

yudhiṣṭhira uvāca । śatāyur uktaḥ puruṣaḥ śatavīryaś ca vaidike । kasmān mriyante puruṣā bālā api pitāmaha ॥

आयुष्मान्केन भवति स्वल्पायुर्वापि मानवः । केन वा लभते कीर्तिं केन वा लभते श्रियम् ॥

āyuṣmān kena bhavati svalpāyur vāpi mānavaḥ । kena vā labhate kīrtiṁ kena vā labhate śriyam ॥

तपसा ब्रह्मचर्येण जपैर्होमैस्तथौषधैः । जन्मना यदि वाचारात्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥

tapasā brahmacaryeṇa japair homais tathauṣadhaiḥ । janmanā yadi vācārāt tan me brūhi pitāmaha ॥

भीष्म उवाच । अत्र ते वर्तयिष्यामि यन्मां त्वमनुपृच्छसि । अल्पायुर्येन भवति दीर्घायुर्वापि मानवः ॥

bhīṣma uvāca । atra te vartayiṣyāmi yan māṁ tvam anupr̥cchasi । alpāyur yena bhavati dīrghāyur vāpi mānavaḥ ॥

येन वा लभते कीर्तिं येन वा लभते श्रियम् । यथा च वर्तन्पुरुषः श्रेयसा संप्रयुज्यते ॥

yena vā labhate kīrtiṁ yena vā labhate śriyam । yathā ca vartan puruṣaḥ śreyasā saṁprayujyate ॥

आचाराल्लभते ह्यायुराचाराल्लभते श्रियम् । आचारात्कीर्तिमाप्नोति पुरुषः प्रेत्य चेह च ॥

ācārāl labhate hy āyur ācārāl labhate śriyam । ācārāt kīrtim āpnoti puruṣaḥ pretya ceha ca ॥

दुराचारो हि पुरुषो नेहायुर्विन्दते महत् । त्रसन्ति यस्माद्भूतानि तथा परिभवन्ति च ॥

durācāro hi puruṣo nehāyur vindate mahat । trasanti yasmād bhūtāni tathā paribhavanti ca ॥

तस्मात्कुर्यादिहाचारं य इच्छेद्भूतिमात्मनः । अपि पापशरीरस्य आचारो हन्त्यलक्षणम् ॥

tasmāt kuryād ihācāraṁ ya icched bhūtim ātmanaḥ । api pāpaśarīrasya ācāro hanty alakṣaṇam ॥

आचारलक्षणो धर्मः सन्तश्चाचारलक्षणाः । साधूनां च यथा वृत्तमेतदाचारलक्षणम् ॥

ācāralakṣaṇo dharmaḥ santaś cācāralakṣaṇāḥ । sādhūnāṁ ca yathā vr̥ttam etad ācāralakṣaṇam ॥

अप्यदृष्टं श्रुतं वापि पुरुषं धर्मचारिणम् । भूतिकर्माणि कुर्वाणं तं जनाः कुर्वते प्रियम् ॥

apy adr̥ṣṭaṁ śrutaṁ vāpi puruṣaṁ dharmacāriṇam । bhūtikarmāṇi kurvāṇaṁ taṁ janāḥ kurvate priyam ॥

ये नास्तिका निष्क्रियाश्च गुरुशास्त्रातिलङ्घिनः । अधर्मज्ञा दुराचारास्ते भवन्ति गतायुषः ॥

ye nāstikā niṣkriyāś ca guruśāstrātilaṅghinaḥ । adharmajñā durācārās te bhavanti gatāyuṣaḥ ॥

विशीला भिन्नमर्यादा नित्यं संकीर्णमैथुनाः । अल्पायुषो भवन्तीह नरा निरयगामिनः ॥

viśīlā bhinnamaryādā nityaṁ saṁkīrṇamaithunāḥ । alpāyuṣo bhavantīha narā nirayagāminaḥ ॥

सर्वलक्षणहीनोऽपि समुदाचारवान्नरः । श्रद्दधानोऽनसूयश्च शतं वर्षाणि जीवति ॥

sarvalakṣaṇahīno ’pi samudācāravān naraḥ । śraddadhāno ’nasūyaś ca śataṁ varṣāṇi jīvati ॥

अक्रोधनः सत्यवादी भूतानामविहिंसकः । अनसूयुरजिह्मश्च शतं वर्षाणि जीवति ॥

akrodhanaḥ satyavādī bhūtānām avihiṁsakaḥ । anasūyur ajihmaś ca śataṁ varṣāṇi jīvati ॥

लोष्टमर्दी तृणच्छेदी नखखादी च यो नरः । नित्योच्छिष्टः संकुसुको नेहायुर्विन्दते महत् ॥

loṣṭamardī tr̥ṇacchedī nakhakhādī ca yo naraḥ । nityocchiṣṭaḥ saṁkusuko nehāyur vindate mahat ॥

ब्राह्मे मुहूर्ते बुध्येत धर्मार्थौ चानुचिन्तयेत् । उत्थायाचम्य तिष्ठेत पूर्वां संध्यां कृताञ्जलिः ॥

brāhme muhūrte budhyeta dharmārthau cānucintayet । utthāyācamya tiṣṭheta pūrvāṁ saṁdhyāṁ kr̥tāñjaliḥ ॥

एवमेवापरां संध्यां समुपासीत वाग्यतः । नेक्षेतादित्यमुद्यन्तं नास्तं यान्तं कदाचन ॥

evam evāparāṁ saṁdhyāṁ samupāsīta vāgyataḥ । nekṣetādityam udyantaṁ nāstaṁ yāntaṁ kadā cana ॥

ऋषयो दीर्घसंध्यत्वाद्दीर्घमायुरवाप्नुवन् । तस्मात्तिष्ठेत्सदा पूर्वां पश्चिमां चैव वाग्यतः ॥

r̥ṣayo dīrghasaṁdhyatvād dīrgham āyur avāpnuvan । tasmāt tiṣṭhet sadā pūrvāṁ paścimāṁ caiva vāgyataḥ ॥

ये च पूर्वामुपासन्ते द्विजाः संध्यां न पश्चिमाम् । सर्वांस्तान्धार्मिको राजा शूद्रकर्माणि कारयेत् ॥

ye ca pūrvām upāsante dvijāḥ saṁdhyāṁ na paścimām । sarvāṁs tān dhārmiko rājā śūdrakarmāṇi kārayet ॥

परदारा न गन्तव्याः सर्ववर्णेषु कर्हिचित् । न हीदृशमनायुष्यं लोके किंचन विद्यते । यादृशं पुरुषस्येह परदारोपसेवनम् ॥

paradārā na gantavyāḥ sarvavarṇeṣu karhi cit । na hīdr̥śam anāyuṣyaṁ loke kiṁ cana vidyate । yādr̥śaṁ puruṣasyeha paradāropasevanam ॥

प्रसाधनं च केशानामञ्जनं दन्तधावनम् । पूर्वाह्ण एव कुर्वीत देवतानां च पूजनम् ॥

prasādhanaṁ ca keśānām añjanaṁ dantadhāvanam । pūrvāhṇa eva kurvīta devatānāṁ ca pūjanam ॥

पुरीषमूत्रे नोदीक्षेन्नाधितिष्ठेत्कदाचन । उदक्यया च संभाषां न कुर्वीत कदाचन ॥

purīṣamūtre nodīkṣen nādhitiṣṭhet kadā cana । udakyayā ca saṁbhāṣāṁ na kurvīta kadā cana ॥

नोत्सृजेत पुरीषं च क्षेत्रे ग्रामस्य चान्तिके । उभे मूत्रपुरीषे तु नाप्सु कुर्यात्कदाचन ॥

notsr̥jeta purīṣaṁ ca kṣetre grāmasya cāntike । ubhe mūtrapurīṣe tu nāpsu kuryāt kadā cana ॥

प्राङ्मुखो नित्यमश्नीयाद्वाग्यतोऽन्नमकुत्सयन् । प्रस्कन्दयेच्च मनसा भुक्त्वा चाग्निमुपस्पृशेत् ॥

prāṅmukho nityam aśnīyād vāgyato ’nnam akutsayan । praskandayec ca manasā bhuktvā cāgnim upaspr̥śet ॥

आयुष्यं प्राङ्मुखो भुङ्क्ते यशस्यं दक्षिणामुखः । धन्यं पश्चान्मुखो भुङ्क्ते ऋतं भुङ्क्ते उदङ्मुखः ॥

āyuṣyaṁ prāṅmukho bhuṅkte yaśasyaṁ dakṣiṇāmukhaḥ । dhanyaṁ paścānmukho bhuṅkte r̥taṁ bhuṅkte udaṅmukhaḥ ॥

नाधितिष्ठेत्तुषाञ्जातु केशभस्मकपालिकाः । अन्यस्य चाप्युपस्थानं दूरतः परिवर्जयेत् ॥

nādhitiṣṭhet tuṣāñ jātu keśabhasmakapālikāḥ । anyasya cāpy upasthānaṁ dūrataḥ parivarjayet ॥

शान्तिहोमांश्च कुर्वीत सावित्राणि च कारयेत् । निषण्णश्चापि खादेत न तु गच्छन्कथंचन ॥

śāntihomāṁś ca kurvīta sāvitrāṇi ca kārayet । niṣaṇṇaś cāpi khādeta na tu gacchan kathaṁ cana ॥

मूत्रं न तिष्ठता कार्यं न भस्मनि न गोव्रजे ॥

mūtraṁ na tiṣṭhatā kāryaṁ na bhasmani na govraje ॥

आर्द्रपादस्तु भुञ्जीत नार्द्रपादस्तु संविशेत् । आर्द्रपादस्तु भुञ्जानो वर्षाणां जीवते शतम् ॥

ārdrapādas tu bhuñjīta nārdrapādas tu saṁviśet । ārdrapādas tu bhuñjāno varṣāṇāṁ jīvate śatam ॥

त्रीणि तेजांसि नोच्छिष्ट आलभेत कदाचन । अग्निं गां ब्राह्मणं चैव तथास्यायुर्न रिष्यते ॥

trīṇi tejāṁsi nocchiṣṭa ālabheta kadā cana । agniṁ gāṁ brāhmaṇaṁ caiva tathāsyāyur na riṣyate ॥

त्रीणि तेजांसि नोच्छिष्ट उदीक्षेत कदाचन । सूर्याचन्द्रमसौ चैव नक्षत्राणि च सर्वशः ॥

trīṇi tejāṁsi nocchiṣṭa udīkṣeta kadā cana । sūryācandramasau caiva nakṣatrāṇi ca sarvaśaḥ ॥

ऊर्ध्वं प्राणा ह्युत्क्रामन्ति यूनः स्थविर आयति । प्रत्युत्थानाभिवादाभ्यां पुनस्तान्प्रतिपद्यते ॥

ūrdhvaṁ prāṇā hy utkrāmanti yūnaḥ sthavira āyati । pratyutthānābhivādābhyāṁ punas tān pratipadyate ॥

अभिवादयेत वृद्धांश्च आसनं चैव दापयेत् । कृताञ्जलिरुपासीत गच्छन्तं पृष्ठतोऽन्वियात् ॥

abhivādayeta vr̥ddhāṁś ca āsanaṁ caiva dāpayet । kr̥tāñjalir upāsīta gacchantaṁ pr̥ṣṭhato ’nviyāt ॥

न चासीतासने भिन्ने भिन्नं कांस्यं च वर्जयेत् । नैकवस्त्रेण भोक्तव्यं न नग्नः स्नातुमर्हति । स्वप्तव्यं नैव नग्नेन न चोच्छिष्टोऽपि संविशेत् ॥

na cāsītāsane bhinne bhinnaṁ kāṁsyaṁ ca varjayet । naikavastreṇa bhoktavyaṁ na nagnaḥ snātum arhati । svaptavyaṁ naiva nagnena na cocchiṣṭo ’pi saṁviśet ॥

उच्छिष्टो न स्पृशेच्छीर्षं सर्वे प्राणास्तदाश्रयाः । केशग्रहान्प्रहारांश्च शिरस्येतान्विवर्जयेत् ॥

ucchiṣṭo na spr̥śec chīrṣaṁ sarve prāṇās tadāśrayāḥ । keśagrahān prahārāṁś ca śirasy etān vivarjayet ॥

न पाणिभ्यामुभाभ्यां च कण्डूयेज्जातु वै शिरः । न चाभीक्ष्णं शिरः स्नायात्तथास्यायुर्न रिष्यते ॥

na pāṇibhyām ubhābhyāṁ ca kaṇḍūyej jātu vai śiraḥ । na cābhīkṣṇaṁ śiraḥ snāyāt tathāsyāyur na riṣyate ॥

शिरःस्नातश्च तैलेन नाङ्गं किंचिदुपस्पृशेत् । तिलपिष्टं न चाश्नीयात्तथायुर्विन्दते महत् ॥

śiraḥsnātaś ca tailena nāṅgaṁ kiṁ cid upaspr̥śet । tilapiṣṭaṁ na cāśnīyāt tathāyur vindate mahat ॥

नाध्यापयेत्तथोच्छिष्टो नाधीयीत कदाचन । वाते च पूतिगन्धे च मनसापि न चिन्तयेत् ॥

nādhyāpayet tathocchiṣṭo nādhīyīta kadā cana । vāte ca pūtigandhe ca manasāpi na cintayet ॥

अत्र गाथा यमोद्गीताः कीर्तयन्ति पुराविदः । आयुरस्य निकृन्तामि प्रजामस्याददे तथा ॥

atra gāthā yamodgītāḥ kīrtayanti purāvidaḥ । āyur asya nikr̥ntāmi prajām asyādade tathā ॥

य उच्छिष्टः प्रवदति स्वाध्यायं चाधिगच्छति । यश्चानध्यायकालेऽपि मोहादभ्यस्यति द्विजः । तस्माद्युक्तोऽप्यनध्याये नाधीयीत कदाचन ॥

ya ucchiṣṭaḥ pravadati svādhyāyaṁ cādhigacchati । yaś cānadhyāyakāle ’pi mohād abhyasyati dvijaḥ । tasmād yukto ’py anadhyāye nādhīyīta kadā cana ॥

प्रत्यादित्यं प्रत्यनिलं प्रति गां च प्रति द्विजान् । ये मेहन्ति च पन्थानं ते भवन्ति गतायुषः ॥

praty ādityaṁ praty anilaṁ prati gāṁ ca prati dvijān । ye mehanti ca panthānaṁ te bhavanti gatāyuṣaḥ ॥

उभे मूत्रपुरीषे तु दिवा कुर्यादुदङ्मुखः । दक्षिणाभिमुखो रात्रौ तथास्यायुर्न रिष्यते ॥

ubhe mūtrapurīṣe tu divā kuryād udaṅmukhaḥ । dakṣiṇābhimukho rātrau tathāsyāyur na riṣyate ॥

त्रीन्कृशान्नावजानीयाद्दीर्घमायुर्जिजीविषुः । ब्राह्मणं क्षत्रियं सर्पं सर्वे ह्याशीविषास्त्रयः ॥

trīn kr̥śān nāvajānīyād dīrgham āyur jijīviṣuḥ । brāhmaṇaṁ kṣatriyaṁ sarpaṁ sarve hy āśīviṣās trayaḥ ॥

दहत्याशीविषः क्रुद्धो यावत्पश्यति चक्षुषा । क्षत्रियोऽपि दहेत्क्रुद्धो यावत्स्पृशति तेजसा ॥

dahaty āśīviṣaḥ kruddho yāvat paśyati cakṣuṣā । kṣatriyo ’pi dahet kruddho yāvat spr̥śati tejasā ॥

ब्राह्मणस्तु कुलं हन्याद्ध्यानेनावेक्षितेन च । तस्मादेतत्त्रयं यत्नादुपसेवेत पण्डितः ॥

brāhmaṇas tu kulaṁ hanyād dhyānenāvekṣitena ca । tasmād etat trayaṁ yatnād upaseveta paṇḍitaḥ ॥

गुरुणा वैरनिर्बन्धो न कर्तव्यः कदाचन । अनुमान्यः प्रसाद्यश्च गुरुः क्रुद्धो युधिष्ठिर ॥

guruṇā vairanirbandho na kartavyaḥ kadā cana । anumānyaḥ prasādyaś ca guruḥ kruddho yudhiṣṭhira ॥

सम्यङ्मिथ्याप्रवृत्तेऽपि वर्तितव्यं गुराविह । गुरुनिन्दा दहत्यायुर्मनुष्याणां न संशयः ॥

samyaṅ mithyāpravr̥tte ’pi vartitavyaṁ gurāv iha । gurunindā dahaty āyur manuṣyāṇāṁ na saṁśayaḥ ॥

दूरादावसथान्मूत्रं दूरात्पादावसेचनम् । उच्छिष्टोत्सर्जनं चैव दूरे कार्यं हितैषिणा ॥

dūrād āvasathān mūtraṁ dūrāt pādāvasecanam । ucchiṣṭotsarjanaṁ caiva dūre kāryaṁ hitaiṣiṇā ॥

नातिकल्पं नातिसायं न च मध्यंदिने स्थिते । नाज्ञातैः सह गच्छेत नैको न वृषलैः सह ॥

nātikalpaṁ nātisāyaṁ na ca madhyaṁdine sthite । nājñātaiḥ saha gaccheta naiko na vr̥ṣalaiḥ saha ॥

पन्था देयो ब्राह्मणाय गोभ्यो राजभ्य एव च । वृद्धाय भारतप्ताय गर्भिण्यै दुर्बलाय च ॥

panthā deyo brāhmaṇāya gobhyo rājabhya eva ca । vr̥ddhāya bhārataptāya garbhiṇyai durbalāya ca ॥

प्रदक्षिणं च कुर्वीत परिज्ञातान्वनस्पतीन् । चतुष्पथान्प्रकुर्वीत सर्वानेव प्रदक्षिणान् ॥

pradakṣiṇaṁ ca kurvīta parijñātān vanaspatīn । catuṣpathān prakurvīta sarvān eva pradakṣiṇān ॥

मध्यंदिने निशाकाले मध्यरात्रे च सर्वदा । चतुष्पथान्न सेवेत उभे संध्ये तथैव च ॥

madhyaṁdine niśākāle madhyarātre ca sarvadā । catuṣpathān na seveta ubhe saṁdhye tathaiva ca ॥

उपानहौ च वस्त्रं च धृतमन्यैर्न धारयेत् । ब्रह्मचारी च नित्यं स्यात्पादं पादेन नाक्रमेत् ॥

upānahau ca vastraṁ ca dhr̥tam anyair na dhārayet । brahmacārī ca nityaṁ syāt pādaṁ pādena nākramet ॥

अमावास्यां पौर्णमास्यां चतुर्दश्यां च सर्वशः । अष्टम्यां सर्वपक्षाणां ब्रह्मचारी सदा भवेत् ॥

amāvāsyāṁ paurṇamāsyāṁ caturdaśyāṁ ca sarvaśaḥ । aṣṭamyāṁ sarvapakṣāṇāṁ brahmacārī sadā bhavet ॥

वृथा मांसं न खादेत पृष्ठमांसं तथैव च । आक्रोशं परिवादं च पैशुन्यं च विवर्जयेत् ॥

vr̥thā māṁsaṁ na khādeta pr̥ṣṭhamāṁsaṁ tathaiva ca । ākrośaṁ parivādaṁ ca paiśunyaṁ ca vivarjayet ॥

नारुंतुदः स्यान्न नृशंसवादी; न हीनतः परमभ्याददीत । ययास्य वाचा पर उद्विजेत; न तां वदेद्रुशतीं पापलोक्याम् ॥

nāruṁtudaḥ syān na nr̥śaṁsavādī; na hīnataḥ param abhyādadīta । yayāsya vācā para udvijeta; na tāṁ vaded ruśatīṁ pāpalokyām ॥

वाक्सायका वदनान्निष्पतन्ति; यैराहतः शोचति रात्र्यहानि । परस्य नामर्मसु ते पतन्ति; तान्पण्डितो नावसृजेत्परेषु ॥

vāksāyakā vadanān niṣpatanti; yair āhataḥ śocati rātryahāni । parasya nāmarmasu te patanti; tān paṇḍito nāvasr̥jet pareṣu ॥

रोहते सायकैर्विद्धं वनं परशुना हतम् । वाचा दुरुक्तं बीभत्सं न संरोहति वाक्क्षतम् ॥

rohate sāyakair viddhaṁ vanaṁ paraśunā hatam । vācā duruktaṁ bībhatsaṁ na saṁrohati vākkṣatam ॥

हीनाङ्गानतिरिक्ताङ्गान्विद्याहीनान्वयोधिकान् । रूपद्रविणहीनांश्च सत्त्वहीनांश्च नाक्षिपेत् ॥

hīnāṅgān atiriktāṅgān vidyāhīnān vayodhikān । rūpadraviṇahīnāṁś ca sattvahīnāṁś ca nākṣipet ॥

नास्तिक्यं वेदनिन्दां च देवतानां च कुत्सनम् । द्वेषस्तम्भाभिमानांश्च तैक्ष्ण्यं च परिवर्जयेत् ॥

nāstikyaṁ vedanindāṁ ca devatānāṁ ca kutsanam । dveṣastambhābhimānāṁś ca taikṣṇyaṁ ca parivarjayet ॥

परस्य दण्डं नोद्यच्छेत्क्रोद्धो नैनं निपातयेत् । अन्यत्र पुत्राच्छिष्याद्वा शिक्षार्थं ताडनं स्मृतम् ॥

parasya daṇḍaṁ nodyacchet kroddho nainaṁ nipātayet । anyatra putrāc chiṣyād vā śikṣārthaṁ tāḍanaṁ smr̥tam ॥

न ब्राह्मणान्परिवदेन्नक्षत्राणि न निर्दिशेत् । तिथिं पक्षस्य न ब्रूयात्तथास्यायुर्न रिष्यते ॥

na brāhmaṇān parivaden nakṣatrāṇi na nirdiśet । tithiṁ pakṣasya na brūyāt tathāsyāyur na riṣyate ॥

कृत्वा मूत्रपुरीषे तु रथ्यामाक्रम्य वा पुनः । पादप्रक्षालनं कुर्यात्स्वाध्याये भोजने तथा ॥

kr̥tvā mūtrapurīṣe tu rathyām ākramya vā punaḥ । pādaprakṣālanaṁ kuryāt svādhyāye bhojane tathā ॥

त्रीणि देवाः पवित्राणि ब्राह्मणानामकल्पयन् । अदृष्टमद्भिर्निर्णिक्तं यच्च वाचा प्रशस्यते ॥

trīṇi devāḥ pavitrāṇi brāhmaṇānām akalpayan । adr̥ṣṭam adbhir nirṇiktaṁ yac ca vācā praśasyate ॥

संयावं कृसरं मांसं शष्कुली पायसं तथा । आत्मार्थं न प्रकर्तव्यं देवार्थं तु प्रकल्पयेत् ॥

saṁyāvaṁ kr̥saraṁ māṁsaṁ śaṣkulī pāyasaṁ tathā । ātmārthaṁ na prakartavyaṁ devārthaṁ tu prakalpayet ॥

नित्यमग्निं परिचरेद्भिक्षां दद्याच्च नित्यदा । वाग्यतो दन्तकाष्ठं च नित्यमेव समाचरेत् । न चाभ्युदितशायी स्यात्प्रायश्चित्ती तथा भवेत् ॥

nityam agniṁ paricared bhikṣāṁ dadyāc ca nityadā । vāgyato dantakāṣṭhaṁ ca nityam eva samācaret । na cābhyuditaśāyī syāt prāyaścittī tathā bhavet ॥

मातापितरमुत्थाय पूर्वमेवाभिवादयेत् । आचार्यमथ वाप्येनं तथायुर्विन्दते महत् ॥

mātāpitaram utthāya pūrvam evābhivādayet । ācāryam atha vāpy enaṁ tathāyur vindate mahat ॥

वर्जयेद्दन्तकाष्ठानि वर्जनीयानि नित्यशः । भक्षयेच्छास्त्रदृष्टानि पर्वस्वपि च वर्जयेत् ॥

varjayed dantakāṣṭhāni varjanīyāni nityaśaḥ । bhakṣayec chāstradr̥ṣṭāni parvasv api ca varjayet ॥

उदङ्मुखश्च सततं शौचं कुर्यात्समाहितः ॥

udaṅmukhaś ca satataṁ śaucaṁ kuryāt samāhitaḥ ॥

अकृत्वा देवतापूजां नान्यं गच्छेत्कदाचन । अन्यत्र तु गुरुं वृद्धं धार्मिकं वा विचक्षणम् ॥

akr̥tvā devatāpūjāṁ nānyaṁ gacchet kadā cana । anyatra tu guruṁ vr̥ddhaṁ dhārmikaṁ vā vicakṣaṇam ॥

अवलोक्यो न चादर्शो मलिनो बुद्धिमत्तरैः । न चाज्ञातां स्त्रियं गच्छेद्गर्भिणीं वा कदाचन ॥

avalokyo na cādarśo malino buddhimattaraiḥ । na cājñātāṁ striyaṁ gacched garbhiṇīṁ vā kadā cana ॥

उदक्शिरा न स्वपेत तथा प्रत्यक्शिरा न च । प्राक्शिरास्तु स्वपेद्विद्वानथ वा दक्षिणाशिराः ॥

udakśirā na svapeta tathā pratyakśirā na ca । prākśirās tu svaped vidvān atha vā dakṣiṇāśirāḥ ॥

न भग्ने नावदीर्णे वा शयने प्रस्वपेत च । नान्तर्धाने न संयुक्ते न च तिर्यक्कदाचन ॥

na bhagne nāvadīrṇe vā śayane prasvapeta ca । nāntardhāne na saṁyukte na ca tiryak kadā cana ॥

न नग्नः कर्हिचित्स्नायान्न निशायां कदाचन । स्नात्वा च नावमृज्येत गात्राणि सुविचक्षणः ॥

na nagnaḥ karhi cit snāyān na niśāyāṁ kadā cana । snātvā ca nāvamr̥jyeta gātrāṇi suvicakṣaṇaḥ ॥

न चानुलिम्पेदस्नात्वा स्नात्वा वासो न निर्धुनेत् । आर्द्र एव तु वासांसि नित्यं सेवेत मानवः । स्रजश्च नावकर्षेत न बहिर्धारयेत च ॥

na cānulimped asnātvā snātvā vāso na nirdhunet । ārdra eva tu vāsāṁsi nityaṁ seveta mānavaḥ । srajaś ca nāvakarṣeta na bahir dhārayeta ca ॥

रक्तमाल्यं न धार्यं स्याच्छुक्लं धार्यं तु पण्डितैः । वर्जयित्वा तु कमलं तथा कुवलयं विभो ॥

raktamālyaṁ na dhāryaṁ syāc chuklaṁ dhāryaṁ tu paṇḍitaiḥ । varjayitvā tu kamalaṁ tathā kuvalayaṁ vibho ॥

रक्तं शिरसि धार्यं तु तथा वानेयमित्यपि । काञ्चनी चैव या माला न सा दुष्यति कर्हिचित् । स्नातस्य वर्णकं नित्यमार्द्रं दद्याद्विशां पते ॥

raktaṁ śirasi dhāryaṁ tu tathā vāneyam ity api । kāñcanī caiva yā mālā na sā duṣyati karhi cit । snātasya varṇakaṁ nityam ārdraṁ dadyād viśāṁ pate ॥

विपर्ययं न कुर्वीत वाससो बुद्धिमान्नरः । तथा नान्यधृतं धार्यं न चापदशमेव च ॥

viparyayaṁ na kurvīta vāsaso buddhimān naraḥ । tathā nānyadhr̥taṁ dhāryaṁ na cāpadaśam eva ca ॥

अन्यदेव भवेद्वासः शयनीये नरोत्तम । अन्यद्रथ्यासु देवानामर्चायामन्यदेव हि ॥

anyad eva bhaved vāsaḥ śayanīye narottama । anyad rathyāsu devānām arcāyām anyad eva hi ॥

प्रियङ्गुचन्दनाभ्यां च बिल्वेन तगरेण च । पृथगेवानुलिम्पेत केसरेण च बुद्धिमान् ॥

priyaṅgucandanābhyāṁ ca bilvena tagareṇa ca । pr̥thag evānulimpeta kesareṇa ca buddhimān ॥

उपवासं च कुर्वीत स्नातः शुचिरलंकृतः । पर्वकालेषु सर्वेषु ब्रह्मचारी सदा भवेत् ॥

upavāsaṁ ca kurvīta snātaḥ śucir alaṁkr̥taḥ । parvakāleṣu sarveṣu brahmacārī sadā bhavet ॥

नालीढया परिहतं भक्षयीत कदाचन । तथा नोद्धृतसाराणि प्रेक्षतां नाप्रदाय च ॥

nālīḍhayā parihataṁ bhakṣayīta kadā cana । tathā noddhr̥tasārāṇi prekṣatāṁ nāpradāya ca ॥

न संनिकृष्टो मेधावी नाशुचिर्न च सत्सु च । प्रतिषिद्धान्न धर्मेषु भक्षान्भुञ्जीत पृष्ठतः ॥

na saṁnikr̥ṣṭo medhāvī nāśucir na ca satsu ca । pratiṣiddhān na dharmeṣu bhakṣān bhuñjīta pr̥ṣṭhataḥ ॥

पिप्पलं च वटं चैव शणशाकं तथैव च । उदुम्बरं न खादेच्च भवार्थी पुरुषोत्तमः ॥

pippalaṁ ca vaṭaṁ caiva śaṇaśākaṁ tathaiva ca । udumbaraṁ na khādec ca bhavārthī puruṣottamaḥ ॥

आजं गव्यं च यन्मांसं मायूरं चैव वर्जयेत् । वर्जयेच्छुष्कमांसं च तथा पर्युषितं च यत् ॥

ājaṁ gavyaṁ ca yan māṁsaṁ māyūraṁ caiva varjayet । varjayec chuṣkamāṁsaṁ ca tathā paryuṣitaṁ ca yat ॥

न पाणौ लवणं विद्वान्प्राश्नीयान्न च रात्रिषु । दधिसक्तून्न भुञ्जीत वृथामांसं च वर्जयेत् ॥

na pāṇau lavaṇaṁ vidvān prāśnīyān na ca rātriṣu । dadhisaktūn na bhuñjīta vr̥thāmāṁsaṁ ca varjayet ॥

वालेन तु न भुञ्जीत परश्राद्धं तथैव च । सायं प्रातश्च भुञ्जीत नान्तराले समाहितः ॥

vālena tu na bhuñjīta paraśrāddhaṁ tathaiva ca । sāyaṁ prātaś ca bhuñjīta nāntarāle samāhitaḥ ॥

वाग्यतो नैकवस्त्रश्च नासंविष्टः कदाचन । भूमौ सदैव नाश्नीयान्नानासीनो न शब्दवत् ॥

vāgyato naikavastraś ca nāsaṁviṣṭaḥ kadā cana । bhūmau sadaiva nāśnīyān nānāsīno na śabdavat ॥

तोयपूर्वं प्रदायान्नमतिथिभ्यो विशां पते । पश्चाद्भुञ्जीत मेधावी न चाप्यन्यमना नरः ॥

toyapūrvaṁ pradāyānnam atithibhyo viśāṁ pate । paścād bhuñjīta medhāvī na cāpy anyamanā naraḥ ॥

समानमेकपङ्क्त्यां तु भोज्यमन्नं नरेश्वर । विषं हालाहलं भुङ्क्ते योऽप्रदाय सुहृज्जने ॥

samānam ekapaṅktyāṁ tu bhojyam annaṁ nareśvara । viṣaṁ hālāhalaṁ bhuṅkte yo ’pradāya suhr̥jjane ॥

पानीयं पायसं सर्पिर्दधिसक्तुमधून्यपि । निरस्य शेषमेतेषां न प्रदेयं तु कस्यचित् ॥

pānīyaṁ pāyasaṁ sarpir dadhisaktumadhūny api । nirasya śeṣam eteṣāṁ na pradeyaṁ tu kasya cit ॥

भुञ्जानो मनुजव्याघ्र नैव शङ्कां समाचरेत् । दधि चाप्यनुपानं वै न कर्तव्यं भवार्थिना ॥

bhuñjāno manujavyāghra naiva śaṅkāṁ samācaret । dadhi cāpy anupānaṁ vai na kartavyaṁ bhavārthinā ॥

आचम्य चैव हस्तेन परिस्राव्य तथोदकम् । अङ्गुष्ठं चरणस्याथ दक्षिणस्यावसेचयेत् ॥

ācamya caiva hastena parisrāvya tathodakam । aṅguṣṭhaṁ caraṇasyātha dakṣiṇasyāvasecayet ॥

पाणिं मूर्ध्नि समाधाय स्पृष्ट्वा चाग्निं समाहितः । ज्ञातिश्रैष्ठ्यमवाप्नोति प्रयोगकुशलो नरः ॥

pāṇiṁ mūrdhni samādhāya spr̥ṣṭvā cāgniṁ samāhitaḥ । jñātiśraiṣṭhyam avāpnoti prayogakuśalo naraḥ ॥

अद्भिः प्राणान्समालभ्य नाभिं पाणितलेन च । स्पृशंश्चैव प्रतिष्ठेत न चाप्यार्द्रेण पाणिना ॥

adbhiḥ prāṇān samālabhya nābhiṁ pāṇitalena ca । spr̥śaṁś caiva pratiṣṭheta na cāpy ārdreṇa pāṇinā ॥

अङ्गुष्ठस्यान्तराले च ब्राह्मं तीर्थमुदाहृतम् । कनिष्ठिकायाः पश्चात्तु देवतीर्थमिहोच्यते ॥

aṅguṣṭhasyāntarāle ca brāhmaṁ tīrtham udāhr̥tam । kaniṣṭhikāyāḥ paścāt tu devatīrtham ihocyate ॥

अङ्गुष्ठस्य च यन्मध्यं प्रदेशिन्याश्च भारत । तेन पित्र्याणि कुर्वीत स्पृष्ट्वापो न्यायतस्तथा ॥

aṅguṣṭhasya ca yan madhyaṁ pradeśinyāś ca bhārata । tena pitryāṇi kurvīta spr̥ṣṭvāpo nyāyatas tathā ॥

परापवादं न ब्रूयान्नाप्रियं च कदाचन । न मन्युः कश्चिदुत्पाद्यः पुरुषेण भवार्थिना ॥

parāpavādaṁ na brūyān nāpriyaṁ ca kadā cana । na manyuḥ kaś cid utpādyaḥ puruṣeṇa bhavārthinā ॥

पतितैस्तु कथां नेच्छेद्दर्शनं चापि वर्जयेत् । संसर्गं च न गच्छेत तथायुर्विन्दते महत् ॥

patitais tu kathāṁ necched darśanaṁ cāpi varjayet । saṁsargaṁ ca na gaccheta tathāyur vindate mahat ॥

न दिवा मैथुनं गच्छेन्न कन्यां न च बन्धकीम् । न चास्नातां स्त्रियं गच्छेत्तथायुर्विन्दते महत् ॥

na divā maithunaṁ gacchen na kanyāṁ na ca bandhakīm । na cāsnātāṁ striyaṁ gacchet tathāyur vindate mahat ॥

स्वे स्वे तीर्थे समाचम्य कार्ये समुपकल्पिते । त्रिः पीत्वापो द्विः प्रमृज्य कृतशौचो भवेन्नरः ॥

sve sve tīrthe samācamya kārye samupakalpite । triḥ pītvāpo dviḥ pramr̥jya kr̥taśauco bhaven naraḥ ॥

इन्द्रियाणि सकृत्स्पृश्य त्रिरभ्युक्ष्य च मानवः । कुर्वीत पित्र्यं दैवं च वेददृष्टेन कर्मणा ॥

indriyāṇi sakr̥t spr̥śya trir abhyukṣya ca mānavaḥ । kurvīta pitryaṁ daivaṁ ca vedadr̥ṣṭena karmaṇā ॥

ब्राह्मणार्थे च यच्छौचं तच्च मे शृणु कौरव । प्रवृत्तं च हितं चोक्त्वा भोजनाद्यन्तयोस्तथा ॥

brāhmaṇārthe ca yac chaucaṁ tac ca me śr̥ṇu kaurava । pravr̥ttaṁ ca hitaṁ coktvā bhojanādyantayos tathā ॥

सर्वशौचेषु ब्राह्मेण तीर्थेन समुपस्पृशेत् । निष्ठीव्य तु तथा क्षुत्वा स्पृश्यापो हि शुचिर्भवेत् ॥

sarvaśauceṣu brāhmeṇa tīrthena samupaspr̥śet । niṣṭhīvya tu tathā kṣutvā spr̥śyāpo hi śucir bhavet ॥

वृद्धो ज्ञातिस्तथा मित्रं दरिद्रो यो भवेदपि । गृहे वासयितव्यास्ते धन्यमायुष्यमेव च ॥

vr̥ddho jñātis tathā mitraṁ daridro yo bhaved api । gr̥he vāsayitavyās te dhanyam āyuṣyam eva ca ॥

गृहे पारावता धन्याः शुकाश्च सहसारिकाः । गृहेष्वेते न पापाय तथा वै तैलपायिकाः ॥

gr̥he pārāvatā dhanyāḥ śukāś ca sahasārikāḥ । gr̥heṣv ete na pāpāya tathā vai tailapāyikāḥ ॥

उद्दीपकाश्च गृध्राश्च कपोता भ्रमरास्तथा । निविशेयुर्यदा तत्र शान्तिमेव तदाचरेत् ॥

uddīpakāś ca gr̥dhrāś ca kapotā bhramarās tathā । niviśeyur yadā tatra śāntim eva tadācaret ॥

अमङ्गल्यानि चैतानि तथाक्रोशो महात्मनाम् । महात्मनां च गुह्यानि न वक्तव्यानि कर्हिचित् ॥

amaṅgalyāni caitāni tathākrośo mahātmanām । mahātmanāṁ ca guhyāni na vaktavyāni karhi cit ॥

अगम्याश्च न गच्छेत राजपत्नीः सखीस्तथा । वैद्यानां बालवृद्धानां भृत्यानां च युधिष्ठिर ॥

agamyāś ca na gaccheta rājapatnīḥ sakhīs tathā । vaidyānāṁ bālavr̥ddhānāṁ bhr̥tyānāṁ ca yudhiṣṭhira ॥

बन्धूनां ब्राह्मणानां च तथा शारणिकस्य च । संबन्धिनां च राजेन्द्र तथायुर्विन्दते महत् ॥

bandhūnāṁ brāhmaṇānāṁ ca tathā śāraṇikasya ca । saṁbandhināṁ ca rājendra tathāyur vindate mahat ॥

ब्राह्मणस्थपतिभ्यां च निर्मितं यन्निवेशनम् । तदावसेत्सदा प्राज्ञो भवार्थी मनुजेश्वर ॥

brāhmaṇasthapatibhyāṁ ca nirmitaṁ yan niveśanam । tad āvaset sadā prājño bhavārthī manujeśvara ॥

संध्यायां न स्वपेद्राजन्विद्यां न च समाचरेत् । न भुञ्जीत च मेधावी तथायुर्विन्दते महत् ॥

saṁdhyāyāṁ na svaped rājan vidyāṁ na ca samācaret । na bhuñjīta ca medhāvī tathāyur vindate mahat ॥

नक्तं न कुर्यात्पित्र्याणि भुक्त्वा चैव प्रसाधनम् । पानीयस्य क्रिया नक्तं न कार्या भूतिमिच्छता ॥

naktaṁ na kuryāt pitryāṇi bhuktvā caiva prasādhanam । pānīyasya kriyā naktaṁ na kāryā bhūtim icchatā ॥

वर्जनीयाश्च वै नित्यं सक्तवो निशि भारत । शेषाणि चावदातानि पानीयं चैव भोजने ॥

varjanīyāś ca vai nityaṁ saktavo niśi bhārata । śeṣāṇi cāvadātāni pānīyaṁ caiva bhojane ॥

सौहित्यं च न कर्तव्यं रात्रौ नैव समाचरेत् । द्विजच्छेदं न कुर्वीत भुक्त्वा न च समाचरेत् ॥

sauhityaṁ ca na kartavyaṁ rātrau naiva samācaret । dvijacchedaṁ na kurvīta bhuktvā na ca samācaret ॥

महाकुलप्रसूतां च प्रशस्तां लक्षणैस्तथा । वयःस्थां च महाप्राज्ञ कन्यामावोढुमर्हति ॥

mahākulaprasūtāṁ ca praśastāṁ lakṣaṇais tathā । vayaḥsthāṁ ca mahāprājña kanyām āvoḍhum arhati ॥

अपत्यमुत्पाद्य ततः प्रतिष्ठाप्य कुलं तथा । पुत्राः प्रदेया ज्ञानेषु कुलधर्मेषु भारत ॥

apatyam utpādya tataḥ pratiṣṭhāpya kulaṁ tathā । putrāḥ pradeyā jñāneṣu kuladharmeṣu bhārata ॥

कन्या चोत्पाद्य दातव्या कुलपुत्राय धीमते । पुत्रा निवेश्याश्च कुलाद्भृत्या लभ्याश्च भारत ॥

kanyā cotpādya dātavyā kulaputrāya dhīmate । putrā niveśyāś ca kulād bhr̥tyā labhyāś ca bhārata ॥

शिरःस्नातोऽथ कुर्वीत दैवं पित्र्यमथापि च । नक्षत्रे न च कुर्वीत यस्मिञ्जातो भवेन्नरः । न प्रोष्ठपदयोः कार्यं तथाग्नेये च भारत ॥

śiraḥsnāto ’tha kurvīta daivaṁ pitryam athāpi ca । nakṣatre na ca kurvīta yasmiñ jāto bhaven naraḥ । na proṣṭhapadayoḥ kāryaṁ tathāgneye ca bhārata ॥

दारुणेषु च सर्वेषु प्रत्यहं च विवर्जयेत् । ज्योतिषे यानि चोक्तानि तानि सर्वाणि वर्जयेत् ॥

dāruṇeṣu ca sarveṣu pratyahaṁ ca vivarjayet । jyotiṣe yāni coktāni tāni sarvāṇi varjayet ॥

प्राङ्मुखः श्मश्रुकर्माणि कारयेत समाहितः । उदङ्मुखो वा राजेन्द्र तथायुर्विन्दते महत् ॥

prāṅmukhaḥ śmaśrukarmāṇi kārayeta samāhitaḥ । udaṅmukho vā rājendra tathāyur vindate mahat ॥

परिवादं न च ब्रूयात्परेषामात्मनस्तथा । परिवादो न धर्माय प्रोच्यते भरतर्षभ ॥

parivādaṁ na ca brūyāt pareṣām ātmanas tathā । parivādo na dharmāya procyate bharatarṣabha ॥

वर्जयेद्व्यङ्गिनीं नारीं तथा कन्यां नरोत्तम । समार्षां व्यङ्गितां चैव मातुः स्वकुलजां तथा ॥

varjayed vyaṅginīṁ nārīṁ tathā kanyāṁ narottama । samārṣāṁ vyaṅgitāṁ caiva mātuḥ svakulajāṁ tathā ॥

वृद्धां प्रव्रजितां चैव तथैव च पतिव्रताम् । तथातिकृष्णवर्णां च वर्णोत्कृष्टां च वर्जयेत् ॥

vr̥ddhāṁ pravrajitāṁ caiva tathaiva ca pativratām । tathātikr̥ṣṇavarṇāṁ ca varṇotkr̥ṣṭāṁ ca varjayet ॥

अयोनिं च वियोनिं च न गच्छेत विचक्षणः । पिङ्गलां कुष्ठिनीं नारीं न त्वमावोढुमर्हसि ॥

ayoniṁ ca viyoniṁ ca na gaccheta vicakṣaṇaḥ । piṅgalāṁ kuṣṭhinīṁ nārīṁ na tvam āvoḍhum arhasi ॥

अपस्मारिकुले जातां निहीनां चैव वर्जयेत् । श्वित्रिणां च कुले जातां त्रयाणां मनुजेश्वर ॥

apasmārikule jātāṁ nihīnāṁ caiva varjayet । śvitriṇāṁ ca kule jātāṁ trayāṇāṁ manujeśvara ॥

लक्षणैरन्विता या च प्रशस्ता या च लक्षणैः । मनोज्ञा दर्शनीया च तां भवान्वोढुमर्हति ॥

lakṣaṇair anvitā yā ca praśastā yā ca lakṣaṇaiḥ । manojñā darśanīyā ca tāṁ bhavān voḍhum arhati ॥

महाकुले निवेष्टव्यं सदृशे वा युधिष्ठिर । अवरा पतिता चैव न ग्राह्या भूतिमिच्छता ॥

mahākule niveṣṭavyaṁ sadr̥śe vā yudhiṣṭhira । avarā patitā caiva na grāhyā bhūtim icchatā ॥

अग्नीनुत्पाद्य यत्नेन क्रियाः सुविहिताश्च याः । वेदेषु ब्राह्मणैः प्रोक्तास्ताश्च सर्वाः समाचरेत् ॥

agnīn utpādya yatnena kriyāḥ suvihitāś ca yāḥ । vedeṣu brāhmaṇaiḥ proktās tāś ca sarvāḥ samācaret ॥

न चेर्ष्या स्त्रीषु कर्तव्या दारा रक्ष्याश्च सर्वशः । अनायुष्या भवेदीर्ष्या तस्मादीर्ष्यां विवर्जयेत् ॥

na cerṣyā strīṣu kartavyā dārā rakṣyāś ca sarvaśaḥ । anāyuṣyā bhaved īrṣyā tasmād īrṣyāṁ vivarjayet ॥

अनायुष्यो दिवास्वप्नस्तथाभ्युदितशायिता । प्रातर्निशायां च तथा ये चोच्छिष्टाः स्वपन्ति वै ॥

anāyuṣyo divāsvapnas tathābhyuditaśāyitā । prātar niśāyāṁ ca tathā ye cocchiṣṭāḥ svapanti vai ॥

पारदार्यमनायुष्यं नापितोच्छिष्टता तथा । यत्नतो वै न कर्तव्यमभ्यासश्चैव भारत ॥

pāradāryam anāyuṣyaṁ nāpitocchiṣṭatā tathā । yatnato vai na kartavyam abhyāsaś caiva bhārata ॥

संध्यां न भुञ्जेन्न स्नायान्न पुरीषं समुत्सृजेत् । प्रयतश्च भवेत्तस्यां न च किंचित्समाचरेत् ॥

saṁdhyāṁ na bhuñjen na snāyān na purīṣaṁ samutsr̥jet । prayataś ca bhavet tasyāṁ na ca kiṁ cit samācaret ॥

ब्राह्मणान्पूजयेच्चापि तथा स्नात्वा नराधिप । देवांश्च प्रणमेत्स्नातो गुरूंश्चाप्यभिवादयेत् ॥

brāhmaṇān pūjayec cāpi tathā snātvā narādhipa । devāṁś ca praṇamet snāto gurūṁś cāpy abhivādayet ॥

अनिमन्त्रितो न गच्छेत यज्ञं गच्छेत्तु दर्शकः । अनिमन्त्रिते ह्यनायुष्यं गमनं तत्र भारत ॥

animantrito na gaccheta yajñaṁ gacchet tu darśakaḥ । animantrite hy anāyuṣyaṁ gamanaṁ tatra bhārata ॥

न चैकेन परिव्राज्यं न गन्तव्यं तथा निशि । अनागतायां संध्यायां पश्चिमायां गृहे वसेत् ॥

na caikena parivrājyaṁ na gantavyaṁ tathā niśi । anāgatāyāṁ saṁdhyāyāṁ paścimāyāṁ gr̥he vaset ॥

मातुः पितुर्गुरूणां च कार्यमेवानुशासनम् । हितं वाप्यहितं वापि न विचार्यं नरर्षभ ॥

mātuḥ pitur gurūṇāṁ ca kāryam evānuśāsanam । hitaṁ vāpy ahitaṁ vāpi na vicāryaṁ nararṣabha ॥

धनुर्वेदे च वेदे च यत्नः कार्यो नराधिप । हस्तिपृष्ठेऽश्वपृष्ठे च रथचर्यासु चैव ह । यत्नवान्भव राजेन्द्र यत्नवान्सुखमेधते ॥

dhanurvede ca vede ca yatnaḥ kāryo narādhipa । hastipr̥ṣṭhe ’śvapr̥ṣṭhe ca rathacaryāsu caiva ha । yatnavān bhava rājendra yatnavān sukham edhate ॥

अप्रधृष्यश्च शत्रूणां भृत्यानां स्वजनस्य च । प्रजापालनयुक्तश्च न क्षतिं लभते क्वचित् ॥

apradhr̥ṣyaś ca śatrūṇāṁ bhr̥tyānāṁ svajanasya ca । prajāpālanayuktaś ca na kṣatiṁ labhate kva cit ॥

युक्तिशास्त्रं च ते ज्ञेयं शब्दशास्त्रं च भारत । गन्धर्वशास्त्रं च कलाः परिज्ञेया नराधिप ॥

yuktiśāstraṁ ca te jñeyaṁ śabdaśāstraṁ ca bhārata । gandharvaśāstraṁ ca kalāḥ parijñeyā narādhipa ॥

पुराणमितिहासाश्च तथाख्यानानि यानि च । महात्मनां च चरितं श्रोतव्यं नित्यमेव ते ॥

purāṇam itihāsāś ca tathākhyānāni yāni ca । mahātmanāṁ ca caritaṁ śrotavyaṁ nityam eva te ॥

पत्नीं रजस्वलां चैव नाभिगच्छेन्न चाह्वयेत् । स्नातां चतुर्थे दिवसे रात्रौ गच्छेद्विचक्षणः ॥

patnīṁ rajasvalāṁ caiva nābhigacchen na cāhvayet । snātāṁ caturthe divase rātrau gacched vicakṣaṇaḥ ॥

पञ्चमे दिवसे नारी षष्ठेऽहनि पुमान्भवेत् । एतेन विधिना पत्नीमुपगच्छेत पण्डितः ॥

pañcame divase nārī ṣaṣṭhe ’hani pumān bhavet । etena vidhinā patnīm upagaccheta paṇḍitaḥ ॥

ज्ञातिसंबन्धिमित्राणि पूजनीयानि नित्यशः । यष्टव्यं च यथाशक्ति यज्ञैर्विविधदक्षिणैः । अतऊर्ध्वमरण्यं च सेवितव्यं नराधिप ॥

jñātisaṁbandhimitrāṇi pūjanīyāni nityaśaḥ । yaṣṭavyaṁ ca yathāśakti yajñair vividhadakṣiṇaiḥ । ataūrdhvam araṇyaṁ ca sevitavyaṁ narādhipa ॥

एष ते लक्षणोद्देश आयुष्याणां प्रकीर्तितः । शेषस्त्रैविद्यवृद्धेभ्यः प्रत्याहार्यो युधिष्ठिर ॥

eṣa te lakṣaṇoddeśa āyuṣyāṇāṁ prakīrtitaḥ । śeṣas traividyavr̥ddhebhyaḥ pratyāhāryo yudhiṣṭhira ॥

आचारो भूतिजनन आचारः कीर्तिवर्धनः । आचाराद्वर्धते ह्यायुराचारो हन्त्यलक्षणम् ॥

ācāro bhūtijanana ācāraḥ kīrtivardhanaḥ । ācārād vardhate hy āyur ācāro hanty alakṣaṇam ॥

आगमानां हि सर्वेषामाचारः श्रेष्ठ उच्यते । आचारप्रभवो धर्मो धर्मादायुर्विवर्धते ॥

āgamānāṁ hi sarveṣām ācāraḥ śreṣṭha ucyate । ācāraprabhavo dharmo dharmād āyur vivardhate ॥

एतद्यशस्यमायुष्यं स्वर्ग्यं स्वस्त्ययनं महत् । अनुकम्पता सर्ववर्णान्ब्रह्मणा समुदाहृतम् ॥

etad yaśasyam āyuṣyaṁ svargyaṁ svastyayanaṁ mahat । anukampatā sarvavarṇān brahmaṇā samudāhr̥tam ॥