Adhyāya 104

युधिष्ठिर उवाच । ब्राह्मणस्वानि ये मन्दा हरन्ति भरतर्षभ । नृशंसकारिणो मूढाः क्व ते गच्छन्ति मानवाः ॥

yudhiṣṭhira uvāca । brāhmaṇasvāni ye mandā haranti bharatarṣabha । nr̥śaṁsakāriṇo mūḍhāḥ kva te gacchanti mānavāḥ ॥

भीष्म उवाच । अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । चण्डालस्य च संवादं क्षत्रबन्धोश्च भारत ॥

bhīṣma uvāca । atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । caṇḍālasya ca saṁvādaṁ kṣatrabandhoś ca bhārata ॥

राजन्य उवाच । वृद्धरूपोऽसि चण्डाल बालवच्च विचेष्टसे । श्वखराणां रजःसेवी कस्मादुद्विजसे गवाम् ॥

rājanya uvāca । vr̥ddharūpo ’si caṇḍāla bālavac ca viceṣṭase । śvakharāṇāṁ rajaḥsevī kasmād udvijase gavām ॥

साधुभिर्गर्हितं कर्म चण्डालस्य विधीयते । कस्माद्गोरजसा ध्वस्तमपां कुण्डे निषिञ्चसि ॥

sādhubhir garhitaṁ karma caṇḍālasya vidhīyate । kasmād gorajasā dhvastam apāṁ kuṇḍe niṣiñcasi ॥

चण्डाल उवाच । ब्राह्मणस्य गवां राजन्ह्रियतीनां रजः पुरा । सोममुद्ध्वंसयामास तं सोमं येऽपिबन्द्विजाः ॥

caṇḍāla uvāca । brāhmaṇasya gavāṁ rājan hriyatīnāṁ rajaḥ purā । somam uddhvaṁsayām āsa taṁ somaṁ ye ’piban dvijāḥ ॥

दीक्षितश्च स राजापि क्षिप्रं नरकमाविशत् । सह तैर्याजकैः सर्वैर्ब्रह्मस्वमुपजीव्य तत् ॥

dīkṣitaś ca sa rājāpi kṣipraṁ narakam āviśat । saha tair yājakaiḥ sarvair brahmasvam upajīvya tat ॥

येऽपि तत्रापिबन्क्षीरं घृतं दधि च मानवाः । ब्राह्मणाः सहराजन्याः सर्वे नरकमाविशन् ॥

ye ’pi tatrāpiban kṣīraṁ ghr̥taṁ dadhi ca mānavāḥ । brāhmaṇāḥ saharājanyāḥ sarve narakam āviśan ॥

जघ्नुस्ताः पयसा पुत्रांस्तथा पौत्रान्विधुन्वतीः । पशूनवेक्षमाणाश्च साधुवृत्तेन दंपती ॥

jaghnus tāḥ payasā putrāṁs tathā pautrān vidhunvatīḥ । paśūn avekṣamāṇāś ca sādhuvr̥ttena daṁpatī ॥

अहं तत्रावसं राजन्ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः । तासां मे रजसा ध्वस्तं भैक्षमासीन्नराधिप ॥

ahaṁ tatrāvasaṁ rājan brahmacārī jitendriyaḥ । tāsāṁ me rajasā dhvastaṁ bhaikṣam āsīn narādhipa ॥

चण्डालोऽहं ततो राजन्भुक्त्वा तदभवं मृतः । ब्रह्मस्वहारी च नृपः सोऽप्रतिष्ठां गतिं ययौ ॥

caṇḍālo ’haṁ tato rājan bhuktvā tad abhavaṁ mr̥taḥ । brahmasvahārī ca nr̥paḥ so ’pratiṣṭhāṁ gatiṁ yayau ॥

तस्माद्धरेन्न विप्रस्वं कदाचिदपि किंचन । ब्रह्मस्वरजसा ध्वस्तं भुक्त्वा मां पश्य यादृशम् ॥

tasmād dharen na viprasvaṁ kadā cid api kiṁ cana । brahmasvarajasā dhvastaṁ bhuktvā māṁ paśya yādr̥śam ॥

तस्मात्सोमोऽप्यविक्रेयः पुरुषेण विपश्चिता । विक्रयं हीह सोमस्य गर्हयन्ति मनीषिणः ॥

tasmāt somo ’py avikreyaḥ puruṣeṇa vipaścitā । vikrayaṁ hīha somasya garhayanti manīṣiṇaḥ ॥

ये चैनं क्रीणते राजन्ये च विक्रीणते जनाः । ते तु वैवस्वतं प्राप्य रौरवं यान्ति सर्वशः ॥

ye cainaṁ krīṇate rājan ye ca vikrīṇate janāḥ । te tu vaivasvataṁ prāpya rauravaṁ yānti sarvaśaḥ ॥

सोमं तु रजसा ध्वस्तं विक्रीयाद्बुद्धिपूर्वकम् । श्रोत्रियो वार्धुषी भूत्वा चिररात्राय नश्यति । नरकं त्रिंशतं प्राप्य श्वविष्ठामुपजीवति ॥

somaṁ tu rajasā dhvastaṁ vikrīyād buddhipūrvakam । śrotriyo vārdhuṣī bhūtvā cirarātrāya naśyati । narakaṁ triṁśataṁ prāpya śvaviṣṭhām upajīvati ॥

श्वचर्यामतिमानं च सखिदारेषु विप्लवम् । तुलयाधारयद्धर्मो ह्यतिमानोऽतिरिच्यते ॥

śvacaryām atimānaṁ ca sakhidāreṣu viplavam । tulayādhārayad dharmo hy atimāno ’tiricyate ॥

श्वानं वै पापिनं पश्य विवर्णं हरिणं कृशम् । अतिमानेन भूतानामिमां गतिमुपागतम् ॥

śvānaṁ vai pāpinaṁ paśya vivarṇaṁ hariṇaṁ kr̥śam । atimānena bhūtānām imāṁ gatim upāgatam ॥

अहं वै विपुले जातः कुले धनसमन्विते । अन्यस्मिञ्जन्मनि विभो ज्ञानविज्ञानपारगः ॥

ahaṁ vai vipule jātaḥ kule dhanasamanvite । anyasmiñ janmani vibho jñānavijñānapāragaḥ ॥

अभवं तत्र जानानो ह्येतान्दोषान्मदात्तदा । संरब्ध एव भूतानां पृष्ठमांसान्यभक्षयम् ॥

abhavaṁ tatra jānāno hy etān doṣān madāt tadā । saṁrabdha eva bhūtānāṁ pr̥ṣṭhamāṁsāny abhakṣayam ॥

सोऽहं तेन च वृत्तेन भोजनेन च तेन वै । इमामवस्थां संप्राप्तः पश्य कालस्य पर्ययम् ॥

so ’haṁ tena ca vr̥ttena bhojanena ca tena vai । imām avasthāṁ saṁprāptaḥ paśya kālasya paryayam ॥

आदीप्तमिव चैलान्तं भ्रमरैरिव चार्दितम् । धावमानं सुसंरब्धं पश्य मां रजसान्वितम् ॥

ādīptam iva cailāntaṁ bhramarair iva cārditam । dhāvamānaṁ susaṁrabdhaṁ paśya māṁ rajasānvitam ॥

स्वाध्यायैस्तु महत्पापं तरन्ति गृहमेधिनः । दानैः पृथग्विधैश्चापि यथा प्राहुर्मनीषिणः ॥

svādhyāyais tu mahat pāpaṁ taranti gr̥hamedhinaḥ । dānaiḥ pr̥thagvidhaiś cāpi yathā prāhur manīṣiṇaḥ ॥

तथा पापकृतं विप्रमाश्रमस्थं महीपते । सर्वसङ्गविनिर्मुक्तं छन्दांस्युत्तारयन्त्युत ॥

tathā pāpakr̥taṁ vipram āśramasthaṁ mahīpate । sarvasaṅgavinirmuktaṁ chandāṁsy uttārayanty uta ॥

अहं तु पापयोन्यां वै प्रसूतः क्षत्रियर्षभ । निश्चयं नाधिगच्छामि कथं मुच्येयमित्युत ॥

ahaṁ tu pāpayonyāṁ vai prasūtaḥ kṣatriyarṣabha । niścayaṁ nādhigacchāmi kathaṁ mucyeyam ity uta ॥

जातिस्मरत्वं तु मम केनचित्पूर्वकर्मणा । शुभेन येन मोक्षं वै प्राप्तुमिच्छाम्यहं नृप ॥

jātismaratvaṁ tu mama kena cit pūrvakarmaṇā । śubhena yena mokṣaṁ vai prāptum icchāmy ahaṁ nr̥pa ॥

त्वमिमं मे प्रपन्नाय संशयं ब्रूहि पृच्छते । चण्डालत्वात्कथमहं मुच्येयमिति सत्तम ॥

tvam imaṁ me prapannāya saṁśayaṁ brūhi pr̥cchate । caṇḍālatvāt katham ahaṁ mucyeyam iti sattama ॥

राजन्य उवाच । चण्डाल प्रतिजानीहि येन मोक्षमवाप्स्यसि । ब्राह्मणार्थे त्यजन्प्राणान्गतिमिष्टामवाप्स्यसि ॥

rājanya uvāca । caṇḍāla pratijānīhi yena mokṣam avāpsyasi । brāhmaṇārthe tyajan prāṇān gatim iṣṭām avāpsyasi ॥

दत्त्वा शरीरं क्रव्याद्भ्यो रणाग्नौ द्विजहेतुकम् । हुत्वा प्राणान्प्रमोक्षस्ते नान्यथा मोक्षमर्हसि ॥

dattvā śarīraṁ kravyādbhyo raṇāgnau dvijahetukam । hutvā prāṇān pramokṣas te nānyathā mokṣam arhasi ॥

भीष्म उवाच । इत्युक्तः स तदा राजन्ब्रह्मस्वार्थे परंतप । हुत्वा रणमुखे प्राणान्गतिमिष्टामवाप ह ॥

bhīṣma uvāca । ity uktaḥ sa tadā rājan brahmasvārthe paraṁtapa । hutvā raṇamukhe prāṇān gatim iṣṭām avāpa ha ॥

तस्माद्रक्ष्यं त्वया पुत्र ब्रह्मस्वं भरतर्षभ । यदीच्छसि महाबाहो शाश्वतीं गतिमुत्तमाम् ॥

tasmād rakṣyaṁ tvayā putra brahmasvaṁ bharatarṣabha । yadīcchasi mahābāho śāśvatīṁ gatim uttamām ॥