Adhyāya 103

युधिष्ठिर उवाच । कथं स वै विपन्नश्च कथं वै पातितो भुवि । कथं चानिन्द्रतां प्राप्तस्तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥

yudhiṣṭhira uvāca । kathaṁ sa vai vipannaś ca kathaṁ vai pātito bhuvi । kathaṁ cānindratāṁ prāptas tad bhavān vaktum arhati ॥

भीष्म उवाच । एवं तयोः संवदतोः क्रियास्तस्य महात्मनः । सर्वा एवाभ्यवर्तन्त या दिव्या याश्च मानुषाः ॥

bhīṣma uvāca । evaṁ tayoḥ saṁvadatoḥ kriyās tasya mahātmanaḥ । sarvā evābhyavartanta yā divyā yāś ca mānuṣāḥ ॥

तथैव दीपदानानि सर्वोपकरणानि च । बलिकर्म च यच्चान्यदुत्सेकाश्च पृथग्विधाः । सर्वास्तस्य समुत्पन्ना देवराज्ञो महात्मनः ॥

tathaiva dīpadānāni sarvopakaraṇāni ca । balikarma ca yac cānyad utsekāś ca pr̥thagvidhāḥ । sarvās tasya samutpannā devarājño mahātmanaḥ ॥

देवलोके नृलोके च सदाचारा बुधैः स्मृताः । ते चेद्भवन्ति राजेन्द्र ऋध्यन्ते गृहमेधिनः । धूपप्रदानैर्दीपैश्च नमस्कारैस्तथैव च ॥

devaloke nr̥loke ca sadācārā budhaiḥ smr̥tāḥ । te ced bhavanti rājendra r̥dhyante gr̥hamedhinaḥ । dhūpapradānair dīpaiś ca namaskārais tathaiva ca ॥

यथा सिद्धस्य चान्नस्य द्विजायाग्रं प्रदीयते । बलयश्च गृहोद्देशे अतः प्रीयन्ति देवताः ॥

yathā siddhasya cānnasya dvijāyāgraṁ pradīyate । balayaś ca gr̥hoddeśe ataḥ prīyanti devatāḥ ॥

यथा च गृहिणस्तोषो भवेद्वै बलिकर्मणा । तथा शतगुणा प्रीतिर्देवतानां स्म जायते ॥

yathā ca gr̥hiṇas toṣo bhaved vai balikarmaṇā । tathā śataguṇā prītir devatānāṁ sma jāyate ॥

एवं धूपप्रदानं च दीपदानं च साधवः । प्रशंसन्ति नमस्कारैर्युक्तमात्मगुणावहम् ॥

evaṁ dhūpapradānaṁ ca dīpadānaṁ ca sādhavaḥ । praśaṁsanti namaskārair yuktam ātmaguṇāvaham ॥

स्नानेनाद्भिश्च यत्कर्म क्रियते वै विपश्चिता । नमस्कारप्रयुक्तेन तेन प्रीयन्ति देवताः । गृह्याश्च देवताः सर्वाः प्रीयन्ते विधिनार्चिताः ॥

snānenādbhiś ca yat karma kriyate vai vipaścitā । namaskāraprayuktena tena prīyanti devatāḥ । gr̥hyāś ca devatāḥ sarvāḥ prīyante vidhinārcitāḥ ॥

इत्येतां बुद्धिमास्थाय नहुषः स नरेश्वरः । सुरेन्द्रत्वं महत्प्राप्य कृतवानेतदद्भुतम् ॥

ity etāṁ buddhim āsthāya nahuṣaḥ sa nareśvaraḥ । surendratvaṁ mahat prāpya kr̥tavān etad adbhutam ॥

कस्यचित्त्वथ कालस्य भाग्यक्षय उपस्थिते । सर्वमेतदवज्ञाय न चकारैतदीदृशम् ॥

kasya cit tv atha kālasya bhāgyakṣaya upasthite । sarvam etad avajñāya na cakāraitad īdr̥śam ॥

ततः स परिहीणोऽभूत्सुरेन्द्रो बलिकर्मतः । धूपदीपोदकविधिं न यथावच्चकार ह । ततोऽस्य यज्ञविषयो रक्षोभिः पर्यबाध्यत ॥

tataḥ sa parihīṇo ’bhūt surendro balikarmataḥ । dhūpadīpodakavidhiṁ na yathāvac cakāra ha । tato ’sya yajñaviṣayo rakṣobhiḥ paryabādhyata ॥

अथागस्त्यमृषिश्रेष्ठं वाहनायाजुहाव ह । द्रुतं सरस्वतीकूलात्स्मयन्निव महाबलः ॥

athāgastyam r̥ṣiśreṣṭhaṁ vāhanāyājuhāva ha । drutaṁ sarasvatīkūlāt smayann iva mahābalaḥ ॥

ततो भृगुर्महातेजा मैत्रावरुणिमब्रवीत् । निमीलयस्व नयने जटा यावद्विशामि ते ॥

tato bhr̥gur mahātejā maitrāvaruṇim abravīt । nimīlayasva nayane jaṭā yāvad viśāmi te ॥

स्थाणुभूतस्य तस्याथ जटाः प्राविशदच्युतः । भृगुः स सुमहातेजाः पातनाय नृपस्य ह ॥

sthāṇubhūtasya tasyātha jaṭāḥ prāviśad acyutaḥ । bhr̥guḥ sa sumahātejāḥ pātanāya nr̥pasya ha ॥

ततः स देवराट्प्राप्तस्तमृषिं वाहनाय वै । ततोऽगस्त्यः सुरपतिं वाक्यमाह विशां पते ॥

tataḥ sa devarāṭ prāptas tam r̥ṣiṁ vāhanāya vai । tato ’gastyaḥ surapatiṁ vākyam āha viśāṁ pate ॥

योजयस्वेन्द्र मां क्षिप्रं कं च देशं वहामि ते । यत्र वक्ष्यसि तत्र त्वां नयिष्यामि सुराधिप ॥

yojayasvendra māṁ kṣipraṁ kaṁ ca deśaṁ vahāmi te । yatra vakṣyasi tatra tvāṁ nayiṣyāmi surādhipa ॥

इत्युक्तो नहुषस्तेन योजयामास तं मुनिम् । भृगुस्तस्य जटासंस्थो बभूव हृषितो भृशम् ॥

ity ukto nahuṣas tena yojayām āsa taṁ munim । bhr̥gus tasya jaṭāsaṁstho babhūva hr̥ṣito bhr̥śam ॥

न चापि दर्शनं तस्य चकार स भृगुस्तदा । वरदानप्रभावज्ञो नहुषस्य महात्मनः ॥

na cāpi darśanaṁ tasya cakāra sa bhr̥gus tadā । varadānaprabhāvajño nahuṣasya mahātmanaḥ ॥

न चुकोप स चागस्त्यो युक्तोऽपि नहुषेण वै । तं तु राजा प्रतोदेन चोदयामास भारत ॥

na cukopa sa cāgastyo yukto ’pi nahuṣeṇa vai । taṁ tu rājā pratodena codayām āsa bhārata ॥

न चुकोप स धर्मात्मा ततः पादेन देवराट् । अगस्त्यस्य तदा क्रुद्धो वामेनाभ्यहनच्छिरः ॥

na cukopa sa dharmātmā tataḥ pādena devarāṭ । agastyasya tadā kruddho vāmenābhyahanac chiraḥ ॥

तस्मिञ्शिरस्यभिहते स जटान्तर्गतो भृगुः । शशाप बलवत्क्रुद्धो नहुषं पापचेतसम् ॥

tasmiñ śirasy abhihate sa jaṭāntargato bhr̥guḥ । śaśāpa balavat kruddho nahuṣaṁ pāpacetasam ॥

भृगुरुवाच । यस्मात्पदाहनः क्रोधाच्छिरसीमं महामुनिम् । तस्मादाशु महीं गच्छ सर्पो भूत्वा सुदुर्मते ॥

bhr̥gur uvāca । yasmāt padāhanaḥ krodhāc chirasīmaṁ mahāmunim । tasmād āśu mahīṁ gaccha sarpo bhūtvā sudurmate ॥

इत्युक्तः स तदा तेन सर्पो भूत्वा पपात ह । अदृष्टेनाथ भृगुणा भूतले भरतर्षभ ॥

ity uktaḥ sa tadā tena sarpo bhūtvā papāta ha । adr̥ṣṭenātha bhr̥guṇā bhūtale bharatarṣabha ॥

भृगुं हि यदि सोऽद्राक्षीन्नहुषः पृथिवीपते । न स शक्तोऽभविष्यद्वै पातने तस्य तेजसा ॥

bhr̥guṁ hi yadi so ’drākṣīn nahuṣaḥ pr̥thivīpate । na sa śakto ’bhaviṣyad vai pātane tasya tejasā ॥

स तु तैस्तैः प्रदानैश्च तपोभिर्नियमैस्तथा । पतितोऽपि महाराज भूतले स्मृतिमानभूत् । प्रसादयामास भृगुं शापान्तो मे भवेदिति ॥

sa tu tais taiḥ pradānaiś ca tapobhir niyamais tathā । patito ’pi mahārāja bhūtale smr̥timān abhūt । prasādayām āsa bhr̥guṁ śāpānto me bhaved iti ॥

ततोऽगस्त्यः कृपाविष्टः प्रासादयत तं भृगुम् । शापान्तार्थं महाराज स च प्रादात्कृपान्वितः ॥

tato ’gastyaḥ kr̥pāviṣṭaḥ prāsādayata taṁ bhr̥gum । śāpāntārthaṁ mahārāja sa ca prādāt kr̥pānvitaḥ ॥

भृगुरुवाच । राजा युधिष्ठिरो नाम भविष्यति कुरूद्वहः । स त्वां मोक्षयिता शापादित्युक्त्वान्तरधीयत ॥

bhr̥gur uvāca । rājā yudhiṣṭhiro nāma bhaviṣyati kurūdvahaḥ । sa tvāṁ mokṣayitā śāpād ity uktvāntaradhīyata ॥

अगस्त्योऽपि महातेजाः कृत्वा कार्यं शतक्रतोः । स्वमाश्रमपदं प्रायात्पूज्यमानो द्विजातिभिः ॥

agastyo ’pi mahātejāḥ kr̥tvā kāryaṁ śatakratoḥ । svam āśramapadaṁ prāyāt pūjyamāno dvijātibhiḥ ॥

नहुषोऽपि त्वया राजंस्तस्माच्छापात्समुद्धृतः । जगाम ब्रह्मसदनं पश्यतस्ते जनाधिप ॥

nahuṣo ’pi tvayā rājaṁs tasmāc chāpāt samuddhr̥taḥ । jagāma brahmasadanaṁ paśyatas te janādhipa ॥

तदा तु पातयित्वा तं नहुषं भूतले भृगुः । जगाम ब्रह्मसदनं ब्रह्मणे च न्यवेदयत् ॥

tadā tu pātayitvā taṁ nahuṣaṁ bhūtale bhr̥guḥ । jagāma brahmasadanaṁ brahmaṇe ca nyavedayat ॥

ततः शक्रं समानाय्य देवानाह पितामहः । वरदानान्मम सुरा नहुषो राज्यमाप्तवान् । स चागस्त्येन क्रुद्धेन भ्रंशितो भूतलं गतः ॥

tataḥ śakraṁ samānāyya devān āha pitāmahaḥ । varadānān mama surā nahuṣo rājyam āptavān । sa cāgastyena kruddhena bhraṁśito bhūtalaṁ gataḥ ॥

न च शक्यं विना राज्ञा सुरा वर्तयितुं क्वचित् । तस्मादयं पुनः शक्रो देवराज्येऽभिषिच्यताम् ॥

na ca śakyaṁ vinā rājñā surā vartayituṁ kva cit । tasmād ayaṁ punaḥ śakro devarājye ’bhiṣicyatām ॥

एवं संभाषमाणं तु देवाः पार्थ पितामहम् । एवमस्त्विति संहृष्टाः प्रत्यूचुस्ते पितामहम् ॥

evaṁ saṁbhāṣamāṇaṁ tu devāḥ pārtha pitāmaham । evam astv iti saṁhr̥ṣṭāḥ pratyūcus te pitāmaham ॥

सोऽभिषिक्तो भगवता देवराज्येन वासवः । ब्रह्मणा राजशार्दूल यथापूर्वं व्यरोचत ॥

so ’bhiṣikto bhagavatā devarājyena vāsavaḥ । brahmaṇā rājaśārdūla yathāpūrvaṁ vyarocata ॥

एवमेतत्पुरावृत्तं नहुषस्य व्यतिक्रमात् । स च तैरेव संसिद्धो नहुषः कर्मभिः पुनः ॥

evam etat purāvr̥ttaṁ nahuṣasya vyatikramāt । sa ca tair eva saṁsiddho nahuṣaḥ karmabhiḥ punaḥ ॥

तस्माद्दीपाः प्रदातव्याः सायं वै गृहमेधिभिः । दिव्यं चक्षुरवाप्नोति प्रेत्य दीपप्रदायकः । पूर्णचन्द्रप्रतीकाशा दीपदाश्च भवन्त्युत ॥

tasmād dīpāḥ pradātavyāḥ sāyaṁ vai gr̥hamedhibhiḥ । divyaṁ cakṣur avāpnoti pretya dīpapradāyakaḥ । pūrṇacandrapratīkāśā dīpadāś ca bhavanty uta ॥

यावदक्षिनिमेषाणि ज्वलते तावतीः समाः । रूपवान्धनवांश्चापि नरो भवति दीपदः ॥

yāvad akṣinimeṣāṇi jvalate tāvatīḥ samāḥ । rūpavān dhanavāṁś cāpi naro bhavati dīpadaḥ ॥