Adhyāya 102

युधिष्ठिर उवाच । श्रुतं मे भरतश्रेष्ठ पुष्पधूपप्रदायिनाम् । फलं बलिविधाने च तद्भूयो वक्तुमर्हसि ॥

yudhiṣṭhira uvāca । śrutaṁ me bharataśreṣṭha puṣpadhūpapradāyinām । phalaṁ balividhāne ca tad bhūyo vaktum arhasi ॥

धूपप्रदानस्य फलं प्रदीपस्य तथैव च । बलयश्च किमर्थं वै क्षिप्यन्ते गृहमेधिभिः ॥

dhūpapradānasya phalaṁ pradīpasya tathaiva ca । balayaś ca kimarthaṁ vai kṣipyante gr̥hamedhibhiḥ ॥

भीष्म उवाच । अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । नहुषं प्रति संवादमगस्त्यस्य भृगोस्तथा ॥

bhīṣma uvāca । atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । nahuṣaṁ prati saṁvādam agastyasya bhr̥gos tathā ॥

नहुषो हि महाराज राजर्षिः सुमहातपाः । देवराज्यमनुप्राप्तः सुकृतेनेह कर्मणा ॥

nahuṣo hi mahārāja rājarṣiḥ sumahātapāḥ । devarājyam anuprāptaḥ sukr̥teneha karmaṇā ॥

तत्रापि प्रयतो राजन्नहुषस्त्रिदिवे वसन् । मानुषीश्चैव दिव्याश्च कुर्वाणो विविधाः क्रियाः ॥

tatrāpi prayato rājan nahuṣas tridive vasan । mānuṣīś caiva divyāś ca kurvāṇo vividhāḥ kriyāḥ ॥

मानुष्यस्तत्र सर्वाः स्म क्रियास्तस्य महात्मनः । प्रवृत्तास्त्रिदिवे राजन्दिव्याश्चैव सनातनाः ॥

mānuṣyas tatra sarvāḥ sma kriyās tasya mahātmanaḥ । pravr̥ttās tridive rājan divyāś caiva sanātanāḥ ॥

अग्निकार्याणि समिधः कुशाः सुमनसस्तथा । बलयश्चान्नलाजाभिर्धूपनं दीपकर्म च ॥

agnikāryāṇi samidhaḥ kuśāḥ sumanasas tathā । balayaś cānnalājābhir dhūpanaṁ dīpakarma ca ॥

सर्वं तस्य गृहे राज्ञः प्रावर्तत महात्मनः । जपयज्ञान्मनोयज्ञांस्त्रिदिवेऽपि चकार सः ॥

sarvaṁ tasya gr̥he rājñaḥ prāvartata mahātmanaḥ । japayajñān manoyajñāṁs tridive ’pi cakāra saḥ ॥

दैवतान्यर्चयंश्चापि विधिवत्स सुरेश्वरः । सर्वाण्येव यथान्यायं यथापूर्वमरिंदम ॥

daivatāny arcayaṁś cāpi vidhivat sa sureśvaraḥ । sarvāṇy eva yathānyāyaṁ yathāpūrvam ariṁdama ॥

अथेन्द्रस्य भविष्यत्वादहंकारस्तमाविशत् । सर्वाश्चैव क्रियास्तस्य पर्यहीयन्त भूपते ॥

athendrasya bhaviṣyatvād ahaṁkāras tam āviśat । sarvāś caiva kriyās tasya paryahīyanta bhūpate ॥

स ऋषीन्वाहयामास वरदानमदान्वितः । परिहीनक्रियश्चापि दुर्बलत्वमुपेयिवान् ॥

sa r̥ṣīn vāhayām āsa varadānamadānvitaḥ । parihīnakriyaś cāpi durbalatvam upeyivān ॥

तस्य वाहयतः कालो मुनिमुख्यांस्तपोधनान् । अहंकाराभिभूतस्य सुमहानत्यवर्तत ॥

tasya vāhayataḥ kālo munimukhyāṁs tapodhanān । ahaṁkārābhibhūtasya sumahān atyavartata ॥

अथ पर्यायश ऋषीन्वाहनायोपचक्रमे । पर्यायश्चाप्यगस्त्यस्य समपद्यत भारत ॥

atha paryāyaśa r̥ṣīn vāhanāyopacakrame । paryāyaś cāpy agastyasya samapadyata bhārata ॥

अथागम्य महातेजा भृगुर्ब्रह्मविदां वरः । अगस्त्यमाश्रमस्थं वै समुपेत्येदमब्रवीत् ॥

athāgamya mahātejā bhr̥gur brahmavidāṁ varaḥ । agastyam āśramasthaṁ vai samupetyedam abravīt ॥

एवं वयमसत्कारं देवेन्द्रस्यास्य दुर्मतेः । नहुषस्य किमर्थं वै मर्षयाम महामुने ॥

evaṁ vayam asatkāraṁ devendrasyāsya durmateḥ । nahuṣasya kimarthaṁ vai marṣayāma mahāmune ॥

अगस्त्य उवाच । कथमेष मया शक्यः शप्तुं यस्य महामुने । वरदेन वरो दत्तो भवतो विदितश्च सः ॥

agastya uvāca । katham eṣa mayā śakyaḥ śaptuṁ yasya mahāmune । varadena varo datto bhavato viditaś ca saḥ ॥

यो मे दृष्टिपथं गच्छेत्स मे वश्यो भवेदिति । इत्यनेन वरो देवाद्याचितो गच्छता दिवम् ॥

yo me dr̥ṣṭipathaṁ gacchet sa me vaśyo bhaved iti । ity anena varo devād yācito gacchatā divam ॥

एवं न दग्धः स मया भवता च न संशयः । अन्येनाप्यृषिमुख्येन न शप्तो न च पातितः ॥

evaṁ na dagdhaḥ sa mayā bhavatā ca na saṁśayaḥ । anyenāpy r̥ṣimukhyena na śapto na ca pātitaḥ ॥

अमृतं चैव पानाय दत्तमस्मै पुरा विभो । महात्मने तदर्थं च नास्माभिर्विनिपात्यते ॥

amr̥taṁ caiva pānāya dattam asmai purā vibho । mahātmane tadarthaṁ ca nāsmābhir vinipātyate ॥

प्रायच्छत वरं देवः प्रजानां दुःखकारकम् । द्विजेष्वधर्मयुक्तानि स करोति नराधमः ॥

prāyacchata varaṁ devaḥ prajānāṁ duḥkhakārakam । dvijeṣv adharmayuktāni sa karoti narādhamaḥ ॥

अत्र यत्प्राप्तकालं नस्तद्ब्रूहि वदतां वर । भवांश्चापि यथा ब्रूयात्कुर्वीमहि तथा वयम् ॥

atra yat prāptakālaṁ nas tad brūhi vadatāṁ vara । bhavāṁś cāpi yathā brūyāt kurvīmahi tathā vayam ॥

भृगुरुवाच । पितामहनियोगेन भवन्तमहमागतः । प्रतिकर्तुं बलवति नहुषे दर्पमास्थिते ॥

bhr̥gur uvāca । pitāmahaniyogena bhavantam aham āgataḥ । pratikartuṁ balavati nahuṣe darpam āsthite ॥

अद्य हि त्वा सुदुर्बुद्धी रथे योक्ष्यति देवराट् । अद्यैनमहमुद्वृत्तं करिष्येऽनिन्द्रमोजसा ॥

adya hi tvā sudurbuddhī rathe yokṣyati devarāṭ । adyainam aham udvr̥ttaṁ kariṣye ’nindram ojasā ॥

अद्येन्द्रं स्थापयिष्यामि पश्यतस्ते शतक्रतुम् । संचाल्य पापकर्माणमिन्द्रस्थानात्सुदुर्मतिम् ॥

adyendraṁ sthāpayiṣyāmi paśyatas te śatakratum । saṁcālya pāpakarmāṇam indrasthānāt sudurmatim ॥

अद्य चासौ कुदेवेन्द्रस्त्वां पदा धर्षयिष्यति । दैवोपहतचित्तत्वादात्मनाशाय मन्दधीः ॥

adya cāsau kudevendras tvāṁ padā dharṣayiṣyati । daivopahatacittatvād ātmanāśāya mandadhīḥ ॥

व्युत्क्रान्तधर्मं तमहं धर्षणामर्षितो भृशम् । अहिर्भवस्वेति रुषा शप्स्ये पापं द्विजद्रुहम् ॥

vyutkrāntadharmaṁ tam ahaṁ dharṣaṇāmarṣito bhr̥śam । ahir bhavasveti ruṣā śapsye pāpaṁ dvijadruham ॥

तत एनं सुदुर्बुद्धिं धिक्शब्दाभिहतत्विषम् । धरण्यां पातयिष्यामि प्रेक्षतस्ते महामुने ॥

tata enaṁ sudurbuddhiṁ dhikśabdābhihatatviṣam । dharaṇyāṁ pātayiṣyāmi prekṣatas te mahāmune ॥

नहुषं पापकर्माणमैश्वर्यबलमोहितम् । यथा च रोचते तुभ्यं तथा कर्तास्म्यहं मुने ॥

nahuṣaṁ pāpakarmāṇam aiśvaryabalamohitam । yathā ca rocate tubhyaṁ tathā kartāsmy ahaṁ mune ॥

एवमुक्तस्तु भृगुणा मैत्रावरुणिरव्ययः । अगस्त्यः परमप्रीतो बभूव विगतज्वरः ॥

evam uktas tu bhr̥guṇā maitrāvaruṇir avyayaḥ । agastyaḥ paramaprīto babhūva vigatajvaraḥ ॥