Adhyāya 101

युधिष्ठिर उवाच । आलोकदानं नामैतत्कीदृशं भरतर्षभ । कथमेतत्समुत्पन्नं फलं चात्र ब्रवीहि मे ॥

yudhiṣṭhira uvāca । ālokadānaṁ nāmaitat kīdr̥śaṁ bharatarṣabha । katham etat samutpannaṁ phalaṁ cātra bravīhi me ॥

भीष्म उवाच । अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । मनोः प्रजापतेर्वादं सुवर्णस्य च भारत ॥

bhīṣma uvāca । atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । manoḥ prajāpater vādaṁ suvarṇasya ca bhārata ॥

तपस्वी कश्चिदभवत्सुवर्णो नाम नामतः । वर्णतो हेमवर्णः स सुवर्ण इति पप्रथे ॥

tapasvī kaś cid abhavat suvarṇo nāma nāmataḥ । varṇato hemavarṇaḥ sa suvarṇa iti paprathe ॥

कुलशीलगुणोपेतः स्वाध्याये च परं गतः । बहून्स्ववंशप्रभवान्समतीतः स्वकैर्गुणैः ॥

kulaśīlaguṇopetaḥ svādhyāye ca paraṁ gataḥ । bahūn svavaṁśaprabhavān samatītaḥ svakair guṇaiḥ ॥

स कदाचिन्मनुं विप्रो ददर्शोपससर्प च । कुशलप्रश्नमन्योन्यं तौ च तत्र प्रचक्रतुः ॥

sa kadā cin manuṁ vipro dadarśopasasarpa ca । kuśalapraśnam anyonyaṁ tau ca tatra pracakratuḥ ॥

ततस्तौ सिद्धसंकल्पौ मेरौ काञ्चनपर्वते । रमणीये शिलापृष्ठे सहितौ संन्यषीदताम् ॥

tatas tau siddhasaṁkalpau merau kāñcanaparvate । ramaṇīye śilāpr̥ṣṭhe sahitau saṁnyaṣīdatām ॥

तत्र तौ कथयामास्तां कथा नानाविधाश्रयाः । ब्रह्मर्षिदेवदैत्यानां पुराणानां महात्मनाम् ॥

tatra tau kathayām āstāṁ kathā nānāvidhāśrayāḥ । brahmarṣidevadaityānāṁ purāṇānāṁ mahātmanām ॥

सुवर्णस्त्वब्रवीद्वाक्यं मनुं स्वायंभुवं प्रभुम् । हितार्थं सर्वभूतानां प्रश्नं मे वक्तुमर्हसि ॥

suvarṇas tv abravīd vākyaṁ manuṁ svāyaṁbhuvaṁ prabhum । hitārthaṁ sarvabhūtānāṁ praśnaṁ me vaktum arhasi ॥

सुमनोभिर्यदिज्यन्ते दैवतानि प्रजेश्वर । किमेतत्कथमुत्पन्नं फलयोगं च शंस मे ॥

sumanobhir yad ijyante daivatāni prajeśvara । kim etat katham utpannaṁ phalayogaṁ ca śaṁsa me ॥

मनुरुवाच । अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । शुक्रस्य च बलेश्चैव संवादं वै समागमे ॥

manur uvāca । atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । śukrasya ca baleś caiva saṁvādaṁ vai samāgame ॥

बलेर्वैरोचनस्येह त्रैलोक्यमनुशासतः । समीपमाजगामाशु शुक्रो भृगुकुलोद्वहः ॥

baler vairocanasyeha trailokyam anuśāsataḥ । samīpam ājagāmāśu śukro bhr̥gukulodvahaḥ ॥

तमर्घ्यादिभिरभ्यर्च्य भार्गवं सोऽसुराधिपः । निषसादासने पश्चाद्विधिवद्भूरिदक्षिणः ॥

tam arghyādibhir abhyarcya bhārgavaṁ so ’surādhipaḥ । niṣasādāsane paścād vidhivad bhūridakṣiṇaḥ ॥

कथेयमभवत्तत्र या त्वया परिकीर्तिता । सुमनोधूपदीपानां संप्रदाने फलं प्रति ॥

katheyam abhavat tatra yā tvayā parikīrtitā । sumanodhūpadīpānāṁ saṁpradāne phalaṁ prati ॥

ततः पप्रच्छ दैत्येन्द्रः कवीन्द्रं प्रश्नमुत्तमम् । सुमनोधूपदीपानां किं फलं ब्रह्मवित्तम । प्रदानस्य द्विजश्रेष्ठ तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥

tataḥ papraccha daityendraḥ kavīndraṁ praśnam uttamam । sumanodhūpadīpānāṁ kiṁ phalaṁ brahmavittama । pradānasya dvijaśreṣṭha tad bhavān vaktum arhati ॥

शुक्र उवाच । तपः पूर्वं समुत्पन्नं धर्मस्तस्मादनन्तरम् । एतस्मिन्नन्तरे चैव वीरुदोषध्य एव च ॥

śukra uvāca । tapaḥ pūrvaṁ samutpannaṁ dharmas tasmād anantaram । etasminn antare caiva vīrudoṣadhya eva ca ॥

सोमस्यात्मा च बहुधा संभूतः पृथिवीतले । अमृतं च विषं चैव याश्चान्यास्तुल्यजातयः ॥

somasyātmā ca bahudhā saṁbhūtaḥ pr̥thivītale । amr̥taṁ ca viṣaṁ caiva yāś cānyās tulyajātayaḥ ॥

अमृतं मनसः प्रीतिं सद्यः पुष्टिं ददाति च । मनो ग्लपयते तीव्रं विषं गन्धेन सर्वशः ॥

amr̥taṁ manasaḥ prītiṁ sadyaḥ puṣṭiṁ dadāti ca । mano glapayate tīvraṁ viṣaṁ gandhena sarvaśaḥ ॥

अमृतं मङ्गलं विद्धि महद्विषममङ्गलम् । ओषध्यो ह्यमृतं सर्वं विषं तेजोऽग्निसंभवम् ॥

amr̥taṁ maṅgalaṁ viddhi mahad viṣam amaṅgalam । oṣadhyo hy amr̥taṁ sarvaṁ viṣaṁ tejo ’gnisaṁbhavam ॥

मनो ह्लादयते यस्माच्छ्रियं चापि दधाति ह । तस्मात्सुमनसः प्रोक्ता नरैः सुकृतकर्मभिः ॥

mano hlādayate yasmāc chriyaṁ cāpi dadhāti ha । tasmāt sumanasaḥ proktā naraiḥ sukr̥takarmabhiḥ ॥

देवताभ्यः सुमनसो यो ददाति नरः शुचिः । तस्मात्सुमनसः प्रोक्ता यस्मात्तुष्यन्ति देवताः ॥

devatābhyaḥ sumanaso yo dadāti naraḥ śuciḥ । tasmāt sumanasaḥ proktā yasmāt tuṣyanti devatāḥ ॥

यं यमुद्दिश्य दीयेरन्देवं सुमनसः प्रभो । मङ्गलार्थं स तेनास्य प्रीतो भवति दैत्यप ॥

yaṁ yam uddiśya dīyeran devaṁ sumanasaḥ prabho । maṅgalārthaṁ sa tenāsya prīto bhavati daityapa ॥

ज्ञेयास्तूग्राश्च सौम्याश्च तेजस्विन्यश्च ताः पृथक् । ओषध्यो बहुवीर्याश्च बहुरूपास्तथैव च ॥

jñeyās tūgrāś ca saumyāś ca tejasvinyaś ca tāḥ pr̥thak । oṣadhyo bahuvīryāś ca bahurūpās tathaiva ca ॥

यज्ञियानां च वृक्षाणामयज्ञियान्निबोध मे । आसुराणि च माल्यानि दैवतेभ्यो हितानि च ॥

yajñiyānāṁ ca vr̥kṣāṇām ayajñiyān nibodha me । āsurāṇi ca mālyāni daivatebhyo hitāni ca ॥

राक्षसानां सुराणां च यक्षाणां च तथा प्रियाः । पितॄणां मानुषाणां च कान्ता यास्त्वनुपूर्वशः ॥

rākṣasānāṁ surāṇāṁ ca yakṣāṇāṁ ca tathā priyāḥ । pitr̥̄ṇāṁ mānuṣāṇāṁ ca kāntā yās tv anupūrvaśaḥ ॥

वन्या ग्राम्याश्चेह तथा कृष्टोप्ताः पर्वताश्रयाः । अकण्टकाः कण्टकिन्यो गन्धरूपरसान्विताः ॥

vanyā grāmyāś ceha tathā kr̥ṣṭoptāḥ parvatāśrayāḥ । akaṇṭakāḥ kaṇṭakinyo gandharūparasānvitāḥ ॥

द्विविधो हि स्मृतो गन्ध इष्टोऽनिष्टश्च पुष्पजः । इष्टगन्धानि देवानां पुष्पाणीति विभावयेत् ॥

dvividho hi smr̥to gandha iṣṭo ’niṣṭaś ca puṣpajaḥ । iṣṭagandhāni devānāṁ puṣpāṇīti vibhāvayet ॥

अकण्टकानां वृक्षाणां श्वेतप्रायाश्च वर्णतः । तेषां पुष्पाणि देवानामिष्टानि सततं प्रभो ॥

akaṇṭakānāṁ vr̥kṣāṇāṁ śvetaprāyāś ca varṇataḥ । teṣāṁ puṣpāṇi devānām iṣṭāni satataṁ prabho ॥

जलजानि च माल्यानि पद्मादीनि च यानि च । गन्धर्वनागयक्षेभ्यस्तानि दद्याद्विचक्षणः ॥

jalajāni ca mālyāni padmādīni ca yāni ca । gandharvanāgayakṣebhyas tāni dadyād vicakṣaṇaḥ ॥

ओषध्यो रक्तपुष्पाश्च कटुकाः कण्टकान्विताः । शत्रूणामभिचारार्थमथर्वसु निदर्शिताः ॥

oṣadhyo raktapuṣpāś ca kaṭukāḥ kaṇṭakānvitāḥ । śatrūṇām abhicārārtham atharvasu nidarśitāḥ ॥

तीक्ष्णवीर्यास्तु भूतानां दुरालम्भाः सकण्टकाः । रक्तभूयिष्ठवर्णाश्च कृष्णाश्चैवोपहारयेत् ॥

tīkṣṇavīryās tu bhūtānāṁ durālambhāḥ sakaṇṭakāḥ । raktabhūyiṣṭhavarṇāś ca kr̥ṣṇāś caivopahārayet ॥

मनोहृदयनन्दिन्यो विमर्दे मधुराश्च याः । चारुरूपाः सुमनसो मानुषाणां स्मृता विभो ॥

manohr̥dayanandinyo vimarde madhurāś ca yāḥ । cārurūpāḥ sumanaso mānuṣāṇāṁ smr̥tā vibho ॥

न तु श्मशानसंभूता न देवायतनोद्भवाः । संनयेत्पुष्टियुक्तेषु विवाहेषु रहःसु च ॥

na tu śmaśānasaṁbhūtā na devāyatanodbhavāḥ । saṁnayet puṣṭiyukteṣu vivāheṣu rahaḥsu ca ॥

गिरिसानुरुहाः सौम्या देवानामुपपादयेत् । प्रोक्षिताभ्युक्षिताः सौम्या यथायोगं यथास्मृति ॥

girisānuruhāḥ saumyā devānām upapādayet । prokṣitābhyukṣitāḥ saumyā yathāyogaṁ yathāsmr̥ti ॥

गन्धेन देवास्तुष्यन्ति दर्शनाद्यक्षराक्षसाः । नागाः समुपभोगेन त्रिभिरेतैस्तु मानुषाः ॥

gandhena devās tuṣyanti darśanād yakṣarākṣasāḥ । nāgāḥ samupabhogena tribhir etais tu mānuṣāḥ ॥

सद्यः प्रीणाति देवान्वै ते प्रीता भावयन्त्युत । संकल्पसिद्धा मर्त्यानामीप्सितैश्च मनोरथैः ॥

sadyaḥ prīṇāti devān vai te prītā bhāvayanty uta । saṁkalpasiddhā martyānām īpsitaiś ca manorathaiḥ ॥

देवाः प्रीणन्ति सततं मानिता मानयन्ति च । अवज्ञातावधूताश्च निर्दहन्त्यधमान्नरान् ॥

devāḥ prīṇanti satataṁ mānitā mānayanti ca । avajñātāvadhūtāś ca nirdahanty adhamān narān ॥

अतऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि धूपदानविधौ फलम् । धूपांश्च विविधान्साधूनसाधूंश्च निबोध मे ॥

ataūrdhvaṁ pravakṣyāmi dhūpadānavidhau phalam । dhūpāṁś ca vividhān sādhūn asādhūṁś ca nibodha me ॥

निर्यासः सरलश्चैव कृत्रिमश्चैव ते त्रयः । इष्टानिष्टो भवेद्गन्धस्तन्मे विस्तरतः शृणु ॥

niryāsaḥ saralaś caiva kr̥trimaś caiva te trayaḥ । iṣṭāniṣṭo bhaved gandhas tan me vistarataḥ śr̥ṇu ॥

निर्यासाः सल्लकीवर्ज्या देवानां दयितास्तु ते । गुग्गुलुः प्रवरस्तेषां सर्वेषामिति निश्चयः ॥

niryāsāḥ sallakīvarjyā devānāṁ dayitās tu te । gugguluḥ pravaras teṣāṁ sarveṣām iti niścayaḥ ॥

अगुरुः सारिणां श्रेष्ठो यक्षराक्षसभोगिनाम् । दैत्यानां सल्लकीजश्च काङ्क्षितो यश्च तद्विधः ॥

aguruḥ sāriṇāṁ śreṣṭho yakṣarākṣasabhoginām । daityānāṁ sallakījaś ca kāṅkṣito yaś ca tadvidhaḥ ॥

अथ सर्जरसादीनां गन्धैः पार्थिवदारवैः । फाणितासवसंयुक्तैर्मनुष्याणां विधीयते ॥

atha sarjarasādīnāṁ gandhaiḥ pārthivadāravaiḥ । phāṇitāsavasaṁyuktair manuṣyāṇāṁ vidhīyate ॥

देवदानवभूतानां सद्यस्तुष्टिकरः स्मृतः । येऽन्ये वैहारिकास्ते तु मानुषाणामिति स्मृताः ॥

devadānavabhūtānāṁ sadyas tuṣṭikaraḥ smr̥taḥ । ye ’nye vaihārikās te tu mānuṣāṇām iti smr̥tāḥ ॥

य एवोक्ताः सुमनसां प्रदाने गुणहेतवः । धूपेष्वपि परिज्ञेयास्त एव प्रीतिवर्धनाः ॥

ya evoktāḥ sumanasāṁ pradāne guṇahetavaḥ । dhūpeṣv api parijñeyās ta eva prītivardhanāḥ ॥

दीपदाने प्रवक्ष्यामि फलयोगमनुत्तमम् । यथा येन यदा चैव प्रदेया यादृशाश्च ते ॥

dīpadāne pravakṣyāmi phalayogam anuttamam । yathā yena yadā caiva pradeyā yādr̥śāś ca te ॥

ज्योतिस्तेजः प्रकाशश्चाप्यूर्ध्वगं चापि वर्ण्यते । प्रदानं तेजसां तस्मात्तेजो वर्धयते नृणाम् ॥

jyotis tejaḥ prakāśaś cāpy ūrdhvagaṁ cāpi varṇyate । pradānaṁ tejasāṁ tasmāt tejo vardhayate nr̥ṇām ॥

अन्धं तमस्तमिस्रं च दक्षिणायनमेव च । उत्तरायणमेतस्माज्ज्योतिर्दानं प्रशस्यते ॥

andhaṁ tamas tamisraṁ ca dakṣiṇāyanam eva ca । uttarāyaṇam etasmāj jyotirdānaṁ praśasyate ॥

यस्मादूर्ध्वगमेतत्तु तमसश्चैव भेषजम् । तस्मादूर्ध्वगतेर्दाता भवेदिति विनिश्चयः ॥

yasmād ūrdhvagam etat tu tamasaś caiva bheṣajam । tasmād ūrdhvagater dātā bhaved iti viniścayaḥ ॥

देवास्तेजस्विनो यस्मात्प्रभावन्तः प्रकाशकाः । तामसा राक्षसाश्चेति तस्माद्दीपः प्रदीयते ॥

devās tejasvino yasmāt prabhāvantaḥ prakāśakāḥ । tāmasā rākṣasāś ceti tasmād dīpaḥ pradīyate ॥

आलोकदानाच्चक्षुष्मान्प्रभायुक्तो भवेन्नरः । तान्दत्त्वा नोपहिंसेत न हरेन्नोपनाशयेत् ॥

ālokadānāc cakṣuṣmān prabhāyukto bhaven naraḥ । tān dattvā nopahiṁseta na haren nopanāśayet ॥

दीपहर्ता भवेदन्धस्तमोगतिरसुप्रभः । दीपप्रदः स्वर्गलोके दीपमाली विराजते ॥

dīpahartā bhaved andhas tamogatir asuprabhaḥ । dīpapradaḥ svargaloke dīpamālī virājate ॥

हविषा प्रथमः कल्पो द्वितीयस्त्वौषधीरसैः । वसामेदोस्थिनिर्यासैर्न कार्यः पुष्टिमिच्छता ॥

haviṣā prathamaḥ kalpo dvitīyas tv auṣadhīrasaiḥ । vasāmedosthiniryāsair na kāryaḥ puṣṭim icchatā ॥

गिरिप्रपाते गहने चैत्यस्थाने चतुष्पथे । दीपदाता भवेन्नित्यं य इच्छेद्भूतिमात्मनः ॥

giriprapāte gahane caityasthāne catuṣpathe । dīpadātā bhaven nityaṁ ya icched bhūtim ātmanaḥ ॥

कुलोद्द्योतो विशुद्धात्मा प्रकाशत्वं च गच्छति । ज्योतिषां चैव सालोक्यं दीपदाता नरः सदा ॥

kuloddyoto viśuddhātmā prakāśatvaṁ ca gacchati । jyotiṣāṁ caiva sālokyaṁ dīpadātā naraḥ sadā ॥

बलिकर्मसु वक्ष्यामि गुणान्कर्मफलोदयान् । देवयक्षोरगनृणां भूतानामथ रक्षसाम् ॥

balikarmasu vakṣyāmi guṇān karmaphalodayān । devayakṣoraganr̥ṇāṁ bhūtānām atha rakṣasām ॥

येषां नाग्रभुजो विप्रा देवतातिथिबालकाः । राक्षसानेव तान्विद्धि निर्वषट्कारमङ्गलान् ॥

yeṣāṁ nāgrabhujo viprā devatātithibālakāḥ । rākṣasān eva tān viddhi nirvaṣaṭkāramaṅgalān ॥

तस्मादग्रं प्रयच्छेत देवेभ्यः प्रतिपूजितम् । शिरसा प्रणतश्चापि हरेद्बलिमतन्द्रितः ॥

tasmād agraṁ prayaccheta devebhyaḥ pratipūjitam । śirasā praṇataś cāpi hared balim atandritaḥ ॥

गृह्या हि देवता नित्यमाशंसन्ति गृहात्सदा । बाह्याश्चागन्तवो येऽन्ये यक्षराक्षसपन्नगाः ॥

gr̥hyā hi devatā nityam āśaṁsanti gr̥hāt sadā । bāhyāś cāgantavo ye ’nye yakṣarākṣasapannagāḥ ॥

इतो दत्तेन जीवन्ति देवताः पितरस्तथा । ते प्रीताः प्रीणयन्त्येतानायुषा यशसा धनैः ॥

ito dattena jīvanti devatāḥ pitaras tathā । te prītāḥ prīṇayanty etān āyuṣā yaśasā dhanaiḥ ॥

बलयः सह पुष्पैस्तु देवानामुपहारयेत् । दधिद्रप्सयुताः पुण्याः सुगन्धाः प्रियदर्शनाः ॥

balayaḥ saha puṣpais tu devānām upahārayet । dadhidrapsayutāḥ puṇyāḥ sugandhāḥ priyadarśanāḥ ॥

कार्या रुधिरमांसाढ्या बलयो यक्षरक्षसाम् । सुरासवपुरस्कारा लाजोल्लेपनभूषिताः ॥

kāryā rudhiramāṁsāḍhyā balayo yakṣarakṣasām । surāsavapuraskārā lājollepanabhūṣitāḥ ॥

नागानां दयिता नित्यं पद्मोत्पलविमिश्रिताः । तिलान्गुडसुसंपन्नान्भूतानामुपहारयेत् ॥

nāgānāṁ dayitā nityaṁ padmotpalavimiśritāḥ । tilān guḍasusaṁpannān bhūtānām upahārayet ॥

अग्रदाताग्रभोगी स्याद्बलवर्णसमन्वितः । तस्मादग्रं प्रयच्छेत देवेभ्यः प्रतिपूजितम् ॥

agradātāgrabhogī syād balavarṇasamanvitaḥ । tasmād agraṁ prayaccheta devebhyaḥ pratipūjitam ॥

ज्वलत्यहरहो वेश्म याश्चास्य गृहदेवताः । ताः पूज्या भूतिकामेन प्रसृताग्रप्रदायिना ॥

jvalaty aharaho veśma yāś cāsya gr̥hadevatāḥ । tāḥ pūjyā bhūtikāmena prasr̥tāgrapradāyinā ॥

इत्येतदसुरेन्द्राय काव्यः प्रोवाच भार्गवः । सुवर्णाय मनुः प्राह सुवर्णो नारदाय च ॥

ity etad asurendrāya kāvyaḥ provāca bhārgavaḥ । suvarṇāya manuḥ prāha suvarṇo nāradāya ca ॥

नारदोऽपि मयि प्राह गुणानेतान्महाद्युते । त्वमप्येतद्विदित्वेह सर्वमाचर पुत्रक ॥

nārado ’pi mayi prāha guṇān etān mahādyute । tvam apy etad viditveha sarvam ācara putraka ॥