Adhyāya 93

शंतनुरुवाच । आपवो नाम को न्वेष वसूनां किं च दुष्कृतम् । यस्याभिशापात्ते सर्वे मानुषीं तनुमागताः ॥

śaṁtanur uvāca । āpavo nāma ko nv eṣa vasūnāṁ kiṁ ca duṣkr̥tam । yasyābhiśāpāt te sarve mānuṣīṁ tanum āgatāḥ ॥

अनेन च कुमारेण गङ्गादत्तेन किं कृतम् । यस्य चैव कृतेनायं मानुषेषु निवत्स्यति ॥

anena ca kumāreṇa gaṅgādattena kiṁ kr̥tam । yasya caiva kr̥tenāyaṁ mānuṣeṣu nivatsyati ॥

ईशानाः सर्वलोकस्य वसवस्ते च वै कथम् । मानुषेषूदपद्यन्त तन्ममाचक्ष्व जाह्नवि ॥

īśānāḥ sarvalokasya vasavas te ca vai katham । mānuṣeṣūdapadyanta tan mamācakṣva jāhnavi ॥

वैशंपायन उवाच । सैवमुक्ता ततो गङ्गा राजानमिदमब्रवीत् । भर्तारं जाह्नवी देवी शंतनुं पुरुषर्षभम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । saivam uktā tato gaṅgā rājānam idam abravīt । bhartāraṁ jāhnavī devī śaṁtanuṁ puruṣarṣabham ॥

यं लेभे वरुणः पुत्रं पुरा भरतसत्तम । वसिष्ठो नाम स मुनिः ख्यात आपव इत्युत ॥

yaṁ lebhe varuṇaḥ putraṁ purā bharatasattama । vasiṣṭho nāma sa muniḥ khyāta āpava ity uta ॥

तस्याश्रमपदं पुण्यं मृगपक्षिगणान्वितम् । मेरोः पार्श्वे नगेन्द्रस्य सर्वर्तुकुसुमावृतम् ॥

tasyāśramapadaṁ puṇyaṁ mr̥gapakṣigaṇānvitam । meroḥ pārśve nagendrasya sarvartukusumāvr̥tam ॥

स वारुणिस्तपस्तेपे तस्मिन्भरतसत्तम । वने पुण्यकृतां श्रेष्ठः स्वादुमूलफलोदके ॥

sa vāruṇis tapas tepe tasmin bharatasattama । vane puṇyakr̥tāṁ śreṣṭhaḥ svādumūlaphalodake ॥

दक्षस्य दुहिता या तु सुरभीत्यतिगर्विता । गां प्रजाता तु सा देवी कश्यपाद्भरतर्षभ ॥

dakṣasya duhitā yā tu surabhīty atigarvitā । gāṁ prajātā tu sā devī kaśyapād bharatarṣabha ॥

अनुग्रहार्थं जगतः सर्वकामदुघां वराम् । तां लेभे गां तु धर्मात्मा होमधेनुं स वारुणिः ॥

anugrahārthaṁ jagataḥ sarvakāmadughāṁ varām । tāṁ lebhe gāṁ tu dharmātmā homadhenuṁ sa vāruṇiḥ ॥

सा तस्मिंस्तापसारण्ये वसन्ती मुनिसेविते । चचार रम्ये धर्म्ये च गौरपेतभया तदा ॥

sā tasmiṁs tāpasāraṇye vasantī munisevite । cacāra ramye dharmye ca gaur apetabhayā tadā ॥

अथ तद्वनमाजग्मुः कदाचिद्भरतर्षभ । पृथ्वाद्या वसवः सर्वे देवदेवर्षिसेवितम् ॥

atha tad vanam ājagmuḥ kadā cid bharatarṣabha । pr̥thvādyā vasavaḥ sarve devadevarṣisevitam ॥

ते सदारा वनं तच्च व्यचरन्त समन्ततः । रेमिरे रमणीयेषु पर्वतेषु वनेषु च ॥

te sadārā vanaṁ tac ca vyacaranta samantataḥ । remire ramaṇīyeṣu parvateṣu vaneṣu ca ॥

तत्रैकस्य तु भार्या वै वसोर्वासवविक्रम । सा चरन्ती वने तस्मिन्गां ददर्श सुमध्यमा । या सा वसिष्ठस्य मुनेः सर्वकामधुगुत्तमा ॥

tatraikasya tu bhāryā vai vasor vāsavavikrama । sā carantī vane tasmin gāṁ dadarśa sumadhyamā । yā sā vasiṣṭhasya muneḥ sarvakāmadhug uttamā ॥

सा विस्मयसमाविष्टा शीलद्रविणसंपदा । दिवे वै दर्शयामास तां गां गोवृषभेक्षण ॥

sā vismayasamāviṣṭā śīladraviṇasaṁpadā । dive vai darśayām āsa tāṁ gāṁ govr̥ṣabhekṣaṇa ॥

स्वापीनां च सुदोग्ध्रीं च सुवालधिमुखां शुभाम् । उपपन्नां गुणैः सर्वैः शीलेनानुत्तमेन च ॥

svāpīnāṁ ca sudogdhrīṁ ca suvāladhimukhāṁ śubhām । upapannāṁ guṇaiḥ sarvaiḥ śīlenānuttamena ca ॥

एवंगुणसमायुक्तां वसवे वसुनन्दिनी । दर्शयामास राजेन्द्र पुरा पौरवनन्दन ॥

evaṁguṇasamāyuktāṁ vasave vasunandinī । darśayām āsa rājendra purā pauravanandana ॥

द्यौस्तदा तां तु दृष्ट्वैव गां गजेन्द्रेन्द्रविक्रम । उवाच राजंस्तां देवीं तस्या रूपगुणान्वदन् ॥

dyaus tadā tāṁ tu dr̥ṣṭvaiva gāṁ gajendrendravikrama । uvāca rājaṁs tāṁ devīṁ tasyā rūpaguṇān vadan ॥

एषा गौरुत्तमा देवि वारुणेरसितेक्षणे । ऋषेस्तस्य वरारोहे यस्येदं वनमुत्तमम् ॥

eṣā gaur uttamā devi vāruṇer asitekṣaṇe । r̥ṣes tasya varārohe yasyedaṁ vanam uttamam ॥

अस्याः क्षीरं पिबेन्मर्त्यः स्वादु यो वै सुमध्यमे । दश वर्षसहस्राणि स जीवेत्स्थिरयौवनः ॥

asyāḥ kṣīraṁ piben martyaḥ svādu yo vai sumadhyame । daśa varṣasahasrāṇi sa jīvet sthirayauvanaḥ ॥

एतच्छ्रुत्वा तु सा देवी नृपोत्तम सुमध्यमा । तमुवाचानवद्याङ्गी भर्तारं दीप्ततेजसम् ॥

etac chrutvā tu sā devī nr̥pottama sumadhyamā । tam uvācānavadyāṅgī bhartāraṁ dīptatejasam ॥

अस्ति मे मानुषे लोके नरदेवात्मजा सखी । नाम्ना जिनवती नाम रूपयौवनशालिनी ॥

asti me mānuṣe loke naradevātmajā sakhī । nāmnā jinavatī nāma rūpayauvanaśālinī ॥

उशीनरस्य राजर्षेः सत्यसंधस्य धीमतः । दुहिता प्रथिता लोके मानुषे रूपसंपदा ॥

uśīnarasya rājarṣeḥ satyasaṁdhasya dhīmataḥ । duhitā prathitā loke mānuṣe rūpasaṁpadā ॥

तस्या हेतोर्महाभाग सवत्सां गां ममेप्सिताम् । आनयस्वामरश्रेष्ठ त्वरितं पुण्यवर्धन ॥

tasyā hetor mahābhāga savatsāṁ gāṁ mamepsitām । ānayasvāmaraśreṣṭha tvaritaṁ puṇyavardhana ॥

यावदस्याः पयः पीत्वा सा सखी मम मानद । मानुषेषु भवत्वेका जरारोगविवर्जिता ॥

yāvad asyāḥ payaḥ pītvā sā sakhī mama mānada । mānuṣeṣu bhavatv ekā jarārogavivarjitā ॥

एतन्मम महाभाग कर्तुमर्हस्यनिन्दित । प्रियं प्रियतरं ह्यस्मान्नास्ति मेऽन्यत्कथंचन ॥

etan mama mahābhāga kartum arhasy anindita । priyaṁ priyataraṁ hy asmān nāsti me ’nyat kathaṁ cana ॥

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्या देव्याः प्रियचिकीर्षया । पृथ्वाद्यैर्भ्रातृभिः सार्धं द्यौस्तदा तां जहार गाम् ॥

etac chrutvā vacas tasyā devyāḥ priyacikīrṣayā । pr̥thvādyair bhrātr̥bhiḥ sārdhaṁ dyaus tadā tāṁ jahāra gām ॥

तया कमलपत्राक्ष्या नियुक्तो द्यौस्तदा नृप । ऋषेस्तस्य तपस्तीव्रं न शशाक निरीक्षितुम् । हृता गौः सा तदा तेन प्रपातस्तु न तर्कितः ॥

tayā kamalapatrākṣyā niyukto dyaus tadā nr̥pa । r̥ṣes tasya tapas tīvraṁ na śaśāka nirīkṣitum । hr̥tā gauḥ sā tadā tena prapātas tu na tarkitaḥ ॥

अथाश्रमपदं प्राप्तः फलान्यादाय वारुणिः । न चापश्यत गां तत्र सवत्सां काननोत्तमे ॥

athāśramapadaṁ prāptaḥ phalāny ādāya vāruṇiḥ । na cāpaśyata gāṁ tatra savatsāṁ kānanottame ॥

ततः स मृगयामास वने तस्मिंस्तपोधनः । नाध्यगच्छच्च मृगयंस्तां गां मुनिरुदारधीः ॥

tataḥ sa mr̥gayām āsa vane tasmiṁs tapodhanaḥ । nādhyagacchac ca mr̥gayaṁs tāṁ gāṁ munir udāradhīḥ ॥

ज्ञात्वा तथापनीतां तां वसुभिर्दिव्यदर्शनः । ययौ क्रोधवशं सद्यः शशाप च वसूंस्तदा ॥

jñātvā tathāpanītāṁ tāṁ vasubhir divyadarśanaḥ । yayau krodhavaśaṁ sadyaḥ śaśāpa ca vasūṁs tadā ॥

यस्मान्मे वसवो जह्रुर्गां वै दोग्ध्रीं सुवालधिम् । तस्मात्सर्वे जनिष्यन्ति मानुषेषु न संशयः ॥

yasmān me vasavo jahrur gāṁ vai dogdhrīṁ suvāladhim । tasmāt sarve janiṣyanti mānuṣeṣu na saṁśayaḥ ॥

एवं शशाप भगवान्वसूंस्तान्मुनिसत्तमः । वशं कोपस्य संप्राप्त आपवो भरतर्षभ ॥

evaṁ śaśāpa bhagavān vasūṁs tān munisattamaḥ । vaśaṁ kopasya saṁprāpta āpavo bharatarṣabha ॥

शप्त्वा च तान्महाभागस्तपस्येव मनो दधे । एवं स शप्तवान्राजन्वसूनष्टौ तपोधनः । महाप्रभावो ब्रह्मर्षिर्देवान्रोषसमन्वितः ॥

śaptvā ca tān mahābhāgas tapasy eva mano dadhe । evaṁ sa śaptavān rājan vasūn aṣṭau tapodhanaḥ । mahāprabhāvo brahmarṣir devān roṣasamanvitaḥ ॥

अथाश्रमपदं प्राप्य तं स्म भूयो महात्मनः । शप्ताः स्म इति जानन्त ऋषिं तमुपचक्रमुः ॥

athāśramapadaṁ prāpya taṁ sma bhūyo mahātmanaḥ । śaptāḥ sma iti jānanta r̥ṣiṁ tam upacakramuḥ ॥

प्रसादयन्तस्तमृषिं वसवः पार्थिवर्षभ । न लेभिरे च तस्मात्ते प्रसादमृषिसत्तमात् । आपवात्पुरुषव्याघ्र सर्वधर्मविशारदात् ॥

prasādayantas tam r̥ṣiṁ vasavaḥ pārthivarṣabha । na lebhire ca tasmāt te prasādam r̥ṣisattamāt । āpavāt puruṣavyāghra sarvadharmaviśāradāt ॥

उवाच च स धर्मात्मा सप्त यूयं धरादयः । अनु संवत्सराच्छापमोक्षं वै समवाप्स्यथ ॥

uvāca ca sa dharmātmā sapta yūyaṁ dharādayaḥ । anu saṁvatsarāc chāpamokṣaṁ vai samavāpsyatha ॥

अयं तु यत्कृते यूयं मया शप्ताः स वत्स्यति । द्यौस्तदा मानुषे लोके दीर्घकालं स्वकर्मणा ॥

ayaṁ tu yatkr̥te yūyaṁ mayā śaptāḥ sa vatsyati । dyaus tadā mānuṣe loke dīrghakālaṁ svakarmaṇā ॥

नानृतं तच्चिकीर्षामि युष्मान्क्रुद्धो यदब्रुवम् । न प्रजास्यति चाप्येष मानुषेषु महामनाः ॥

nānr̥taṁ tac cikīrṣāmi yuṣmān kruddho yad abruvam । na prajāsyati cāpy eṣa mānuṣeṣu mahāmanāḥ ॥

भविष्यति च धर्मात्मा सर्वशास्त्रविशारदः । पितुः प्रियहिते युक्तः स्त्रीभोगान्वर्जयिष्यति । एवमुक्त्वा वसून्सर्वाञ्जगाम भगवानृषिः ॥

bhaviṣyati ca dharmātmā sarvaśāstraviśāradaḥ । pituḥ priyahite yuktaḥ strībhogān varjayiṣyati । evam uktvā vasūn sarvāñ jagāma bhagavān r̥ṣiḥ ॥

ततो मामुपजग्मुस्ते समस्ता वसवस्तदा । अयाचन्त च मां राजन्वरं स च मया कृतः । जाताञ्जातान्प्रक्षिपास्मान्स्वयं गङ्गे त्वमम्भसि ॥

tato mām upajagmus te samastā vasavas tadā । ayācanta ca māṁ rājan varaṁ sa ca mayā kr̥taḥ । jātāñ jātān prakṣipāsmān svayaṁ gaṅge tvam ambhasi ॥

एवं तेषामहं सम्यक्शप्तानां राजसत्तम । मोक्षार्थं मानुषाल्लोकाद्यथावत्कृतवत्यहम् ॥

evaṁ teṣām ahaṁ samyak śaptānāṁ rājasattama । mokṣārthaṁ mānuṣāl lokād yathāvat kr̥tavaty aham ॥

अयं शापादृषेस्तस्य एक एव नृपोत्तम । द्यौ राजन्मानुषे लोके चिरं वत्स्यति भारत ॥

ayaṁ śāpād r̥ṣes tasya eka eva nr̥pottama । dyau rājan mānuṣe loke ciraṁ vatsyati bhārata ॥

एतदाख्याय सा देवी तत्रैवान्तरधीयत । आदाय च कुमारं तं जगामाथ यथेप्सितम् ॥

etad ākhyāya sā devī tatraivāntaradhīyata । ādāya ca kumāraṁ taṁ jagāmātha yathepsitam ॥

स तु देवव्रतो नाम गाङ्गेय इति चाभवत् । द्विनामा शंतनोः पुत्रः शंतनोरधिको गुणैः ॥

sa tu devavrato nāma gāṅgeya iti cābhavat । dvināmā śaṁtanoḥ putraḥ śaṁtanor adhiko guṇaiḥ ॥

शंतनुश्चापि शोकार्तो जगाम स्वपुरं ततः । तस्याहं कीर्तयिष्यामि शंतनोरमितान्गुणान् ॥

śaṁtanuś cāpi śokārto jagāma svapuraṁ tataḥ । tasyāhaṁ kīrtayiṣyāmi śaṁtanor amitān guṇān ॥

महाभाग्यं च नृपतेर्भारतस्य यशस्विनः । यस्येतिहासो द्युतिमान्महाभारतमुच्यते ॥

mahābhāgyaṁ ca nr̥pater bhāratasya yaśasvinaḥ । yasyetihāso dyutimān mahābhāratam ucyate ॥