Adhyāya 92

वैशंपायन उवाच । ततः प्रतीपो राजा स सर्वभूतहिते रतः । निषसाद समा बह्वीर्गङ्गातीरगतो जपन् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tataḥ pratīpo rājā sa sarvabhūtahite rataḥ । niṣasāda samā bahvīr gaṅgātīragato japan ॥

तस्य रूपगुणोपेता गङ्गा श्रीरिव रूपिणी । उत्तीर्य सलिलात्तस्माल्लोभनीयतमाकृतिः ॥

tasya rūpaguṇopetā gaṅgā śrīr iva rūpiṇī । uttīrya salilāt tasmāl lobhanīyatamākr̥tiḥ ॥

अधीयानस्य राजर्षेर्दिव्यरूपा मनस्विनी । दक्षिणं शालसंकाशमूरुं भेजे शुभानना ॥

adhīyānasya rājarṣer divyarūpā manasvinī । dakṣiṇaṁ śālasaṁkāśam ūruṁ bheje śubhānanā ॥

प्रतीपस्तु महीपालस्तामुवाच मनस्विनीम् । करवाणि किं ते कल्याणि प्रियं यत्तेऽभिकाङ्क्षितम् ॥

pratīpas tu mahīpālas tām uvāca manasvinīm । karavāṇi kiṁ te kalyāṇi priyaṁ yat te ’bhikāṅkṣitam ॥

स्त्र्युवाच । त्वामहं कामये राजन्कुरुश्रेष्ठ भजस्व माम् । त्यागः कामवतीनां हि स्त्रीणां सद्भिर्विगर्हितः ॥

stry uvāca । tvām ahaṁ kāmaye rājan kuruśreṣṭha bhajasva mām । tyāgaḥ kāmavatīnāṁ hi strīṇāṁ sadbhir vigarhitaḥ ॥

प्रतीप उवाच । नाहं परस्त्रियं कामाद्गच्छेयं वरवर्णिनि । न चासवर्णां कल्याणि धर्म्यं तद्विद्धि मे व्रतम् ॥

pratīpa uvāca । nāhaṁ parastriyaṁ kāmād gaccheyaṁ varavarṇini । na cāsavarṇāṁ kalyāṇi dharmyaṁ tad viddhi me vratam ॥

स्त्र्युवाच । नाश्रेयस्यस्मि नागम्या न वक्तव्या च कर्हिचित् । भज मां भजमानां त्वं राजन्कन्यां वरस्त्रियम् ॥

stry uvāca । nāśreyasy asmi nāgamyā na vaktavyā ca karhi cit । bhaja māṁ bhajamānāṁ tvaṁ rājan kanyāṁ varastriyam ॥

प्रतीप उवाच । मयातिवृत्तमेतत्ते यन्मां चोदयसि प्रियम् । अन्यथा प्रतिपन्नं मां नाशयेद्धर्मविप्लवः ॥

pratīpa uvāca । mayātivr̥ttam etat te yan māṁ codayasi priyam । anyathā pratipannaṁ māṁ nāśayed dharmaviplavaḥ ॥

प्राप्य दक्षिणमूरुं मे त्वमाश्लिष्टा वराङ्गने । अपत्यानां स्नुषाणां च भीरु विद्ध्येतदासनम् ॥

prāpya dakṣiṇam ūruṁ me tvam āśliṣṭā varāṅgane । apatyānāṁ snuṣāṇāṁ ca bhīru viddhy etad āsanam ॥

सव्यतः कामिनीभागस्त्वया स च विवर्जितः । तस्मादहं नाचरिष्ये त्वयि कामं वराङ्गने ॥

savyataḥ kāminībhāgas tvayā sa ca vivarjitaḥ । tasmād ahaṁ nācariṣye tvayi kāmaṁ varāṅgane ॥

स्नुषा मे भव कल्याणि पुत्रार्थे त्वां वृणोम्यहम् । स्नुषापक्षं हि वामोरु त्वमागम्य समाश्रिता ॥

snuṣā me bhava kalyāṇi putrārthe tvāṁ vr̥ṇomy aham । snuṣāpakṣaṁ hi vāmoru tvam āgamya samāśritā ॥

स्त्र्युवाच । एवमप्यस्तु धर्मज्ञ संयुज्येयं सुतेन ते । त्वद्भक्त्यैव भजिष्यामि प्रख्यातं भारतं कुलम् ॥

stry uvāca । evam apy astu dharmajña saṁyujyeyaṁ sutena te । tvadbhaktyaiva bhajiṣyāmi prakhyātaṁ bhārataṁ kulam ॥

पृथिव्यां पार्थिवा ये च तेषां यूयं परायणम् । गुणा न हि मया शक्या वक्तुं वर्षशतैरपि । कुलस्य ये वः प्रस्थितास्तत्साधुत्वमनुत्तमम् ॥

pr̥thivyāṁ pārthivā ye ca teṣāṁ yūyaṁ parāyaṇam । guṇā na hi mayā śakyā vaktuṁ varṣaśatair api । kulasya ye vaḥ prasthitās tatsādhutvam anuttamam ॥

स मे नाभिजनज्ञः स्यादाचरेयं च यद्विभो । तत्सर्वमेव पुत्रस्ते न मीमांसेत कर्हिचित् ॥

sa me nābhijanajñaḥ syād ācareyaṁ ca yad vibho । tat sarvam eva putras te na mīmāṁseta karhi cit ॥

एवं वसन्ती पुत्रे ते वर्धयिष्याम्यहं प्रियम् । पुत्रैः पुण्यैः प्रियैश्चापि स्वर्गं प्राप्स्यति ते सुतः ॥

evaṁ vasantī putre te vardhayiṣyāmy ahaṁ priyam । putraiḥ puṇyaiḥ priyaiś cāpi svargaṁ prāpsyati te sutaḥ ॥

वैशंपायन उवाच । तथेत्युक्त्वा तु सा राजंस्तत्रैवान्तरधीयत । पुत्रजन्म प्रतीक्षंस्तु स राजा तदधारयत् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tathety uktvā tu sā rājaṁs tatraivāntaradhīyata । putrajanma pratīkṣaṁs tu sa rājā tad adhārayat ॥

एतस्मिन्नेव काले तु प्रतीपः क्षत्रियर्षभः । तपस्तेपे सुतस्यार्थे सभार्यः कुरुनन्दन ॥

etasminn eva kāle tu pratīpaḥ kṣatriyarṣabhaḥ । tapas tepe sutasyārthe sabhāryaḥ kurunandana ॥

तयोः समभवत्पुत्रो वृद्धयोः स महाभिषः । शान्तस्य जज्ञे संतानस्तस्मादासीत्स शंतनुः ॥

tayoḥ samabhavat putro vr̥ddhayoḥ sa mahābhiṣaḥ । śāntasya jajñe saṁtānas tasmād āsīt sa śaṁtanuḥ ॥

संस्मरंश्चाक्षयाँल्लोकान्विजितान्स्वेन कर्मणा । पुण्यकर्मकृदेवासीच्छंतनुः कुरुसत्तम ॥

saṁsmaraṁś cākṣayām̐l lokān vijitān svena karmaṇā । puṇyakarmakr̥d evāsīc chaṁtanuḥ kurusattama ॥

प्रतीपः शंतनुं पुत्रं यौवनस्थं ततोऽन्वशात् । पुरा मां स्त्री समभ्यागाच्छंतनो भूतये तव ॥

pratīpaḥ śaṁtanuṁ putraṁ yauvanasthaṁ tato ’nvaśāt । purā māṁ strī samabhyāgāc chaṁtano bhūtaye tava ॥

त्वामाव्रजेद्यदि रहः सा पुत्र वरवर्णिनी । कामयानाभिरूपाढ्या दिव्या स्त्री पुत्रकाम्यया । सा त्वया नानुयोक्तव्या कासि कस्यासि वाङ्गने ॥

tvām āvrajed yadi rahaḥ sā putra varavarṇinī । kāmayānābhirūpāḍhyā divyā strī putrakāmyayā । sā tvayā nānuyoktavyā kāsi kasyāsi vāṅgane ॥

यच्च कुर्यान्न तत्कार्यं प्रष्टव्या सा त्वयानघ । मन्नियोगाद्भजन्तीं तां भजेथा इत्युवाच तम् ॥

yac ca kuryān na tat kāryaṁ praṣṭavyā sā tvayānagha । manniyogād bhajantīṁ tāṁ bhajethā ity uvāca tam ॥

एवं संदिश्य तनयं प्रतीपः शंतनुं तदा । स्वे च राज्येऽभिषिच्यैनं वनं राजा विवेश ह ॥

evaṁ saṁdiśya tanayaṁ pratīpaḥ śaṁtanuṁ tadā । sve ca rājye ’bhiṣicyainaṁ vanaṁ rājā viveśa ha ॥

स राजा शंतनुर्धीमान्ख्यातः पृथ्व्यां धनुर्धरः । बभूव मृगयाशीलः सततं वनगोचरः ॥

sa rājā śaṁtanur dhīmān khyātaḥ pr̥thvyāṁ dhanurdharaḥ । babhūva mr̥gayāśīlaḥ satataṁ vanagocaraḥ ॥

स मृगान्महिषांश्चैव विनिघ्नन्राजसत्तमः । गङ्गामनुचचारैकः सिद्धचारणसेविताम् ॥

sa mr̥gān mahiṣāṁś caiva vinighnan rājasattamaḥ । gaṅgām anucacāraikaḥ siddhacāraṇasevitām ॥

स कदाचिन्महाराज ददर्श परमस्त्रियम् । जाज्वल्यमानां वपुषा साक्षात्पद्मामिव श्रियम् ॥

sa kadā cin mahārāja dadarśa paramastriyam । jājvalyamānāṁ vapuṣā sākṣāt padmām iva śriyam ॥

सर्वानवद्यां सुदतीं दिव्याभरणभूषिताम् । सूक्ष्माम्बरधरामेकां पद्मोदरसमप्रभाम् ॥

sarvānavadyāṁ sudatīṁ divyābharaṇabhūṣitām । sūkṣmāmbaradharām ekāṁ padmodarasamaprabhām ॥

तां दृष्ट्वा हृष्टरोमाभूद्विस्मितो रूपसंपदा । पिबन्निव च नेत्राभ्यां नातृप्यत नराधिपः ॥

tāṁ dr̥ṣṭvā hr̥ṣṭaromābhūd vismito rūpasaṁpadā । pibann iva ca netrābhyāṁ nātr̥pyata narādhipaḥ ॥

सा च दृष्ट्वैव राजानं विचरन्तं महाद्युतिम् । स्नेहादागतसौहार्दा नातृप्यत विलासिनी ॥

sā ca dr̥ṣṭvaiva rājānaṁ vicarantaṁ mahādyutim । snehād āgatasauhārdā nātr̥pyata vilāsinī ॥

तामुवाच ततो राजा सान्त्वयञ्श्लक्ष्णया गिरा । देवी वा दानवी वा त्वं गन्धर्वी यदि वाप्सराः ॥

tām uvāca tato rājā sāntvayañ ślakṣṇayā girā । devī vā dānavī vā tvaṁ gandharvī yadi vāpsarāḥ ॥

यक्षी वा पन्नगी वापि मानुषी वा सुमध्यमे । या वा त्वं सुरगर्भाभे भार्या मे भव शोभने ॥

yakṣī vā pannagī vāpi mānuṣī vā sumadhyame । yā vā tvaṁ suragarbhābhe bhāryā me bhava śobhane ॥

एतच्छ्रुत्वा वचो राज्ञः सस्मितं मृदु वल्गु च । वसूनां समयं स्मृत्वा अभ्यगच्छदनिन्दिता ॥

etac chrutvā vaco rājñaḥ sasmitaṁ mr̥du valgu ca । vasūnāṁ samayaṁ smr̥tvā abhyagacchad aninditā ॥

उवाच चैव राज्ञः सा ह्लादयन्ती मनो गिरा । भविष्यामि महीपाल महिषी ते वशानुगा ॥

uvāca caiva rājñaḥ sā hlādayantī mano girā । bhaviṣyāmi mahīpāla mahiṣī te vaśānugā ॥

यत्तु कुर्यामहं राजञ्शुभं वा यदि वाशुभम् । न तद्वारयितव्यास्मि न वक्तव्या तथाप्रियम् ॥

yat tu kuryām ahaṁ rājañ śubhaṁ vā yadi vāśubham । na tad vārayitavyāsmi na vaktavyā tathāpriyam ॥

एवं हि वर्तमानेऽहं त्वयि वत्स्यामि पार्थिव । वारिता विप्रियं चोक्ता त्यजेयं त्वामसंशयम् ॥

evaṁ hi vartamāne ’haṁ tvayi vatsyāmi pārthiva । vāritā vipriyaṁ coktā tyajeyaṁ tvām asaṁśayam ॥

तथेति राज्ञा सा तूक्ता तदा भरतसत्तम । प्रहर्षमतुलं लेभे प्राप्य तं पार्थिवोत्तमम् ॥

tatheti rājñā sā tūktā tadā bharatasattama । praharṣam atulaṁ lebhe prāpya taṁ pārthivottamam ॥

आसाद्य शंतनुस्तां च बुभुजे कामतो वशी । न प्रष्टव्येति मन्वानो न स तां किंचिदूचिवान् ॥

āsādya śaṁtanus tāṁ ca bubhuje kāmato vaśī । na praṣṭavyeti manvāno na sa tāṁ kiṁ cid ūcivān ॥

स तस्याः शीलवृत्तेन रूपौदार्यगुणेन च । उपचारेण च रहस्तुतोष जगतीपतिः ॥

sa tasyāḥ śīlavr̥ttena rūpaudāryaguṇena ca । upacāreṇa ca rahas tutoṣa jagatīpatiḥ ॥

दिव्यरूपा हि सा देवी गङ्गा त्रिपथगा नदी । मानुषं विग्रहं श्रीमत्कृत्वा सा वरवर्णिनी ॥

divyarūpā hi sā devī gaṅgā tripathagā nadī । mānuṣaṁ vigrahaṁ śrīmat kr̥tvā sā varavarṇinī ॥

भाग्योपनतकामस्य भार्येवोपस्थिताभवत् । शंतनो राजसिंहस्य देवराजसमद्युतेः ॥

bhāgyopanatakāmasya bhāryevopasthitābhavat । śaṁtano rājasiṁhasya devarājasamadyuteḥ ॥

संभोगस्नेहचातुर्यैर्हावलास्यैर्मनोहरैः । राजानं रमयामास यथा रेमे तथैव सः ॥

saṁbhogasnehacāturyair hāvalāsyair manoharaiḥ । rājānaṁ ramayām āsa yathā reme tathaiva saḥ ॥

स राजा रतिसक्तत्वादुत्तमस्त्रीगुणैर्हृतः । संवत्सरानृतून्मासान्न बुबोध बहून्गतान् ॥

sa rājā ratisaktatvād uttamastrīguṇair hr̥taḥ । saṁvatsarān r̥tūn māsān na bubodha bahūn gatān ॥

रममाणस्तया सार्धं यथाकामं जनेश्वरः । अष्टावजनयत्पुत्रांस्तस्याममरवर्णिनः ॥

ramamāṇas tayā sārdhaṁ yathākāmaṁ janeśvaraḥ । aṣṭāv ajanayat putrāṁs tasyām amaravarṇinaḥ ॥

जातं जातं च सा पुत्रं क्षिपत्यम्भसि भारत । प्रीणामि त्वाहमित्युक्त्वा गङ्गास्रोतस्यमज्जयत् ॥

jātaṁ jātaṁ ca sā putraṁ kṣipaty ambhasi bhārata । prīṇāmi tvāham ity uktvā gaṅgāsrotasy amajjayat ॥

तस्य तन्न प्रियं राज्ञः शंतनोरभवत्तदा । न च तां किंचनोवाच त्यागाद्भीतो महीपतिः ॥

tasya tan na priyaṁ rājñaḥ śaṁtanor abhavat tadā । na ca tāṁ kiṁ canovāca tyāgād bhīto mahīpatiḥ ॥

अथ तामष्टमे पुत्रे जाते प्रहसितामिव । उवाच राजा दुःखार्तः परीप्सन्पुत्रमात्मनः ॥

atha tām aṣṭame putre jāte prahasitām iva । uvāca rājā duḥkhārtaḥ parīpsan putram ātmanaḥ ॥

मा वधीः कासि कस्यासि किं हिंससि सुतानिति । पुत्रघ्नि सुमहत्पापं मा प्रापस्तिष्ठ गर्हिते ॥

mā vadhīḥ kāsi kasyāsi kiṁ hiṁsasi sutān iti । putraghni sumahat pāpaṁ mā prāpas tiṣṭha garhite ॥

स्त्र्युवाच । पुत्रकाम न ते हन्मि पुत्रं पुत्रवतां वर । जीर्णस्तु मम वासोऽयं यथा स समयः कृतः ॥

stry uvāca । putrakāma na te hanmi putraṁ putravatāṁ vara । jīrṇas tu mama vāso ’yaṁ yathā sa samayaḥ kr̥taḥ ॥

अहं गङ्गा जह्नुसुता महर्षिगणसेविता । देवकार्यार्थसिद्ध्यर्थमुषिटाहं त्वया सह ॥

ahaṁ gaṅgā jahnusutā maharṣigaṇasevitā । devakāryārthasiddhyartham uṣiṭāhaṁ tvayā saha ॥

अष्टेमे वसवो देवा महाभागा महौजसः । वसिष्ठशापदोषेण मानुषत्वमुपागताः ॥

aṣṭeme vasavo devā mahābhāgā mahaujasaḥ । vasiṣṭhaśāpadoṣeṇa mānuṣatvam upāgatāḥ ॥

तेषां जनयिता नान्यस्त्वदृते भुवि विद्यते । मद्विधा मानुषी धात्री न चैवास्तीह काचन ॥

teṣāṁ janayitā nānyas tvad r̥te bhuvi vidyate । madvidhā mānuṣī dhātrī na caivāstīha kā cana ॥

तस्मात्तज्जननीहेतोर्मानुषत्वमुपागता । जनयित्वा वसूनष्टौ जिता लोकास्त्वयाक्षयाः ॥

tasmāt tajjananīhetor mānuṣatvam upāgatā । janayitvā vasūn aṣṭau jitā lokās tvayākṣayāḥ ॥

देवानां समयस्त्वेष वसूनां संश्रुतो मया । जातं जातं मोक्षयिष्ये जन्मतो मानुषादिति ॥

devānāṁ samayas tv eṣa vasūnāṁ saṁśruto mayā । jātaṁ jātaṁ mokṣayiṣye janmato mānuṣād iti ॥

तत्ते शापाद्विनिर्मुक्ता आपवस्य महात्मनः । स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि पुत्रं पाहि महाव्रतम् ॥

tat te śāpād vinirmuktā āpavasya mahātmanaḥ । svasti te ’stu gamiṣyāmi putraṁ pāhi mahāvratam ॥

एष पर्यायवासो मे वसूनां संनिधौ कृतः । मत्प्रसूतं विजानीहि गङ्गादत्तमिमं सुतम् ॥

eṣa paryāyavāso me vasūnāṁ saṁnidhau kr̥taḥ । matprasūtaṁ vijānīhi gaṅgādattam imaṁ sutam ॥