Adhyāya 94

वैशंपायन उवाच । स एवं शंतनुर्धीमान्देवराजर्षिसत्कृतः । धर्मात्मा सर्वलोकेषु सत्यवागिति विश्रुतः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । sa evaṁ śaṁtanur dhīmān devarājarṣisatkr̥taḥ । dharmātmā sarvalokeṣu satyavāg iti viśrutaḥ ॥

दमो दानं क्षमा बुद्धिर्ह्रीर्धृतिस्तेज उत्तमम् । नित्यान्यासन्महासत्त्वे शंतनौ पुरुषर्षभे ॥

damo dānaṁ kṣamā buddhir hrīr dhr̥tis teja uttamam । nityāny āsan mahāsattve śaṁtanau puruṣarṣabhe ॥

एवं स गुणसंपन्नो धर्मार्थकुशलो नृपः । आसीद्भरतवंशस्य गोप्ता साधुजनस्य च ॥

evaṁ sa guṇasaṁpanno dharmārthakuśalo nr̥paḥ । āsīd bharatavaṁśasya goptā sādhujanasya ca ॥

कम्बुग्रीवः पृथुव्यंसो मत्तवारणविक्रमः । धर्म एव परः कामादर्थाच्चेति व्यवस्थितः ॥

kambugrīvaḥ pr̥thuvyaṁso mattavāraṇavikramaḥ । dharma eva paraḥ kāmād arthāc ceti vyavasthitaḥ ॥

एतान्यासन्महासत्त्वे शंतनौ भरतर्षभ । न चास्य सदृशः कश्चित्क्षत्रियो धर्मतोऽभवत् ॥

etāny āsan mahāsattve śaṁtanau bharatarṣabha । na cāsya sadr̥śaḥ kaś cit kṣatriyo dharmato ’bhavat ॥

वर्तमानं हि धर्मे स्वे सर्वधर्मविदां वरम् । तं महीपा महीपालं राजराज्येऽभ्यषेचयन् ॥

vartamānaṁ hi dharme sve sarvadharmavidāṁ varam । taṁ mahīpā mahīpālaṁ rājarājye ’bhyaṣecayan ॥

वीतशोकभयाबाधाः सुखस्वप्नविबोधनाः । प्रति भारतगोप्तारं समपद्यन्त भूमिपाः ॥

vītaśokabhayābādhāḥ sukhasvapnavibodhanāḥ । prati bhāratagoptāraṁ samapadyanta bhūmipāḥ ॥

शंतनुप्रमुखैर्गुप्ते लोके नृपतिभिस्तदा । नियमात्सर्ववर्णानां ब्रह्मोत्तरमवर्तत ॥

śaṁtanupramukhair gupte loke nr̥patibhis tadā । niyamāt sarvavarṇānāṁ brahmottaram avartata ॥

ब्रह्म पर्यचरत्क्षत्रं विशः क्षत्रमनुव्रताः । ब्रह्मक्षत्रानुरक्ताश्च शूद्राः पर्यचरन्विशः ॥

brahma paryacarat kṣatraṁ viśaḥ kṣatram anuvratāḥ । brahmakṣatrānuraktāś ca śūdrāḥ paryacaran viśaḥ ॥

स हास्तिनपुरे रम्ये कुरूणां पुटभेदने । वसन्सागरपर्यन्तामन्वशाद्वै वसुंधराम् ॥

sa hāstinapure ramye kurūṇāṁ puṭabhedane । vasan sāgaraparyantām anvaśād vai vasuṁdharām ॥

स देवराजसदृशो धर्मज्ञः सत्यवागृजुः । दानधर्मतपोयोगाच्छ्रिया परमया युतः ॥

sa devarājasadr̥śo dharmajñaḥ satyavāg r̥juḥ । dānadharmatapoyogāc chriyā paramayā yutaḥ ॥

अरागद्वेषसंयुक्तः सोमवत्प्रियदर्शनः । तेजसा सूर्यसंकाशो वायुवेगसमो जवे । अन्तकप्रतिमः कोपे क्षमया पृथिवीसमः ॥

arāgadveṣasaṁyuktaḥ somavat priyadarśanaḥ । tejasā sūryasaṁkāśo vāyuvegasamo jave । antakapratimaḥ kope kṣamayā pr̥thivīsamaḥ ॥

वधः पशुवराहाणां तथैव मृगपक्षिणाम् । शंतनौ पृथिवीपाले नावर्तत वृथा नृप ॥

vadhaḥ paśuvarāhāṇāṁ tathaiva mr̥gapakṣiṇām । śaṁtanau pr̥thivīpāle nāvartata vr̥thā nr̥pa ॥

धर्मब्रह्मोत्तरे राज्ये शंतनुर्विनयात्मवान् । समं शशास भूतानि कामरागविवर्जितः ॥

dharmabrahmottare rājye śaṁtanur vinayātmavān । samaṁ śaśāsa bhūtāni kāmarāgavivarjitaḥ ॥

देवर्षिपितृयज्ञार्थमारभ्यन्त तदा क्रियाः । न चाधर्मेण केषांचित्प्राणिनामभवद्वधः ॥

devarṣipitr̥yajñārtham ārabhyanta tadā kriyāḥ । na cādharmeṇa keṣāṁ cit prāṇinām abhavad vadhaḥ ॥

असुखानामनाथानां तिर्यग्योनिषु वर्तताम् । स एव राजा भूतानां सर्वेषामभवत्पिता ॥

asukhānām anāthānāṁ tiryagyoniṣu vartatām । sa eva rājā bhūtānāṁ sarveṣām abhavat pitā ॥

तस्मिन्कुरुपतिश्रेष्ठे राजराजेश्वरे सति । श्रिता वागभवत्सत्यं दानधर्माश्रितं मनः ॥

tasmin kurupatiśreṣṭhe rājarājeśvare sati । śritā vāg abhavat satyaṁ dānadharmāśritaṁ manaḥ ॥

स समाः षोडशाष्टौ च चतस्रोऽष्टौ तथापराः । रतिमप्राप्नुवन्स्त्रीषु बभूव वनगोचरः ॥

sa samāḥ ṣoḍaśāṣṭau ca catasro ’ṣṭau tathāparāḥ । ratim aprāpnuvan strīṣu babhūva vanagocaraḥ ॥

तथारूपस्तथाचारस्तथावृत्तस्तथाश्रुतः । गाङ्गेयस्तस्य पुत्रोऽभून्नाम्ना देवव्रतो वसुः ॥

tathārūpas tathācāras tathāvr̥ttas tathāśrutaḥ । gāṅgeyas tasya putro ’bhūn nāmnā devavrato vasuḥ ॥

सर्वास्त्रेषु स निष्णातः पार्थिवेष्वितरेषु च । महाबलो महासत्त्वो महावीर्यो महारथः ॥

sarvāstreṣu sa niṣṇātaḥ pārthiveṣv itareṣu ca । mahābalo mahāsattvo mahāvīryo mahārathaḥ ॥

स कदाचिन्मृगं विद्ध्वा गङ्गामनुसरन्नदीम् । भागीरथीमल्पजलां शंतनुर्दृष्टवान्नृपः ॥

sa kadā cin mr̥gaṁ viddhvā gaṅgām anusaran nadīm । bhāgīrathīm alpajalāṁ śaṁtanur dr̥ṣṭavān nr̥paḥ ॥

तां दृष्ट्वा चिन्तयामास शंतनुः पुरुषर्षभः । स्यन्दते किं न्वियं नाद्य सरिच्छ्रेष्ठा यथा पुरा ॥

tāṁ dr̥ṣṭvā cintayām āsa śaṁtanuḥ puruṣarṣabhaḥ । syandate kiṁ nv iyaṁ nādya saricchreṣṭhā yathā purā ॥

ततो निमित्तमन्विच्छन्ददर्श स महामनाः । कुमारं रूपसंपन्नं बृहन्तं चारुदर्शनम् ॥

tato nimittam anvicchan dadarśa sa mahāmanāḥ । kumāraṁ rūpasaṁpannaṁ br̥hantaṁ cārudarśanam ॥

दिव्यमस्त्रं विकुर्वाणं यथा देवं पुरंदरम् । कृत्स्नां गङ्गां समावृत्य शरैस्तीक्ष्णैरवस्थितम् ॥

divyam astraṁ vikurvāṇaṁ yathā devaṁ puraṁdaram । kr̥tsnāṁ gaṅgāṁ samāvr̥tya śarais tīkṣṇair avasthitam ॥

तां शरैरावृतां दृष्ट्वा नदीं गङ्गां तदन्तिके । अभवद्विस्मितो राजा कर्म दृष्ट्वातिमानुषम् ॥

tāṁ śarair āvr̥tāṁ dr̥ṣṭvā nadīṁ gaṅgāṁ tadantike । abhavad vismito rājā karma dr̥ṣṭvātimānuṣam ॥

जातमात्रं पुरा दृष्टं तं पुत्रं शंतनुस्तदा । नोपलेभे स्मृतिं धीमानभिज्ञातुं तमात्मजम् ॥

jātamātraṁ purā dr̥ṣṭaṁ taṁ putraṁ śaṁtanus tadā । nopalebhe smr̥tiṁ dhīmān abhijñātuṁ tam ātmajam ॥

स तु तं पितरं दृष्ट्वा मोहयामास मायया । संमोह्य तु ततः क्षिप्रं तत्रैवान्तरधीयत ॥

sa tu taṁ pitaraṁ dr̥ṣṭvā mohayām āsa māyayā । saṁmohya tu tataḥ kṣipraṁ tatraivāntaradhīyata ॥

तदद्भुतं तदा दृष्ट्वा तत्र राजा स शंतनुः । शङ्कमानः सुतं गङ्गामब्रवीद्दर्शयेति ह ॥

tad adbhutaṁ tadā dr̥ṣṭvā tatra rājā sa śaṁtanuḥ । śaṅkamānaḥ sutaṁ gaṅgām abravīd darśayeti ha ॥

दर्शयामास तं गङ्गा बिभ्रती रूपमुत्तमम् । गृहीत्वा दक्षिणे पाणौ तं कुमारमलंकृतम् ॥

darśayām āsa taṁ gaṅgā bibhratī rūpam uttamam । gr̥hītvā dakṣiṇe pāṇau taṁ kumāram alaṁkr̥tam ॥

अलंकृतामाभरणैररजोम्बरधारिणीम् । दृष्टपूर्वामपि सतीं नाभ्यजानात्स शंतनुः ॥

alaṁkr̥tām ābharaṇair arajombaradhāriṇīm । dr̥ṣṭapūrvām api satīṁ nābhyajānāt sa śaṁtanuḥ ॥

गङ्गोवाच । यं पुत्रमष्टमं राजंस्त्वं पुरा मय्यजायिथाः । स तेऽयं पुरुषव्याघ्र नयस्वैनं गृहान्तिकम् ॥

gaṅgovāca । yaṁ putram aṣṭamaṁ rājaṁs tvaṁ purā mayy ajāyithāḥ । sa te ’yaṁ puruṣavyāghra nayasvainaṁ gr̥hāntikam ॥

वेदानधिजगे साङ्गान्वसिष्ठादेव वीर्यवान् । कृतास्त्रः परमेष्वासो देवराजसमो युधि ॥

vedān adhijage sāṅgān vasiṣṭhād eva vīryavān । kr̥tāstraḥ parameṣvāso devarājasamo yudhi ॥

सुराणां संमतो नित्यमसुराणां च भारत । उशना वेद यच्छास्त्रमयं तद्वेद सर्वशः ॥

surāṇāṁ saṁmato nityam asurāṇāṁ ca bhārata । uśanā veda yac chāstram ayaṁ tad veda sarvaśaḥ ॥

तथैवाङ्गिरसः पुत्रः सुरासुरनमस्कृतः । यद्वेद शास्त्रं तच्चापि कृत्स्नमस्मिन्प्रतिष्ठितम् । तव पुत्रे महाबाहौ साङ्गोपाङ्गं महात्मनि ॥

tathaivāṅgirasaḥ putraḥ surāsuranamaskr̥taḥ । yad veda śāstraṁ tac cāpi kr̥tsnam asmin pratiṣṭhitam । tava putre mahābāhau sāṅgopāṅgaṁ mahātmani ॥

ऋषिः परैरनाधृष्यो जामदग्न्यः प्रतापवान् । यदस्त्रं वेद रामश्च तदप्यस्मिन्प्रतिष्ठितम् ॥

r̥ṣiḥ parair anādhr̥ṣyo jāmadagnyaḥ pratāpavān । yad astraṁ veda rāmaś ca tad apy asmin pratiṣṭhitam ॥

महेष्वासमिमं राजन्राजधर्मार्थकोविदम् । मया दत्तं निजं पुत्रं वीरं वीर गृहान्नय ॥

maheṣvāsam imaṁ rājan rājadharmārthakovidam । mayā dattaṁ nijaṁ putraṁ vīraṁ vīra gr̥hān naya ॥

वैशंपायन उवाच । तयैवं समनुज्ञातः पुत्रमादाय शंतनुः । भ्राजमानं यथादित्यमाययौ स्वपुरं प्रति ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tayaivaṁ samanujñātaḥ putram ādāya śaṁtanuḥ । bhrājamānaṁ yathādityam āyayau svapuraṁ prati ॥

पौरवः स्वपुरं गत्वा पुरंदरपुरोपमम् । सर्वकामसमृद्धार्थं मेने आत्मानमात्मना । पौरवेषु ततः पुत्रं यौवराज्येऽभ्यषेचयत् ॥

pauravaḥ svapuraṁ gatvā puraṁdarapuropamam । sarvakāmasamr̥ddhārthaṁ mene ātmānam ātmanā । pauraveṣu tataḥ putraṁ yauvarājye ’bhyaṣecayat ॥

पौरवाञ्शंतनोः पुत्रः पितरं च महायशाः । राष्ट्रं च रञ्जयामास वृत्तेन भरतर्षभ ॥

pauravāñ śaṁtanoḥ putraḥ pitaraṁ ca mahāyaśāḥ । rāṣṭraṁ ca rañjayām āsa vr̥ttena bharatarṣabha ॥

स तथा सह पुत्रेण रममाणो महीपतिः । वर्तयामास वर्षाणि चत्वार्यमितविक्रमः ॥

sa tathā saha putreṇa ramamāṇo mahīpatiḥ । vartayām āsa varṣāṇi catvāry amitavikramaḥ ॥

स कदाचिद्वनं यातो यमुनामभितो नदीम् । महीपतिरनिर्देश्यमाजिघ्रद्गन्धमुत्तमम् ॥

sa kadā cid vanaṁ yāto yamunām abhito nadīm । mahīpatir anirdeśyam ājighrad gandham uttamam ॥

तस्य प्रभवमन्विच्छन्विचचार समन्ततः । स ददर्श तदा कन्यां दाशानां देवरूपिणीम् ॥

tasya prabhavam anvicchan vicacāra samantataḥ । sa dadarśa tadā kanyāṁ dāśānāṁ devarūpiṇīm ॥

तामपृच्छत्स दृष्ट्वैव कन्यामसितलोचनाम् । कस्य त्वमसि का चासि किं च भीरु चिकीर्षसि ॥

tām apr̥cchat sa dr̥ṣṭvaiva kanyām asitalocanām । kasya tvam asi kā cāsi kiṁ ca bhīru cikīrṣasi ॥

साब्रवीद्दाशकन्यास्मि धर्मार्थं वाहये तरीम् । पितुर्नियोगाद्भद्रं ते दाशराज्ञो महात्मनः ॥

sābravīd dāśakanyāsmi dharmārthaṁ vāhaye tarīm । pitur niyogād bhadraṁ te dāśarājño mahātmanaḥ ॥

रूपमाधुर्यगन्धैस्तां संयुक्तां देवरूपिणीम् । समीक्ष्य राजा दाशेयीं कामयामास शंतनुः ॥

rūpamādhuryagandhais tāṁ saṁyuktāṁ devarūpiṇīm । samīkṣya rājā dāśeyīṁ kāmayām āsa śaṁtanuḥ ॥

स गत्वा पितरं तस्या वरयामास तां तदा । पर्यपृच्छत्ततस्तस्याः पितरं चात्मकारणात् ॥

sa gatvā pitaraṁ tasyā varayām āsa tāṁ tadā । paryapr̥cchat tatas tasyāḥ pitaraṁ cātmakāraṇāt ॥

स च तं प्रत्युवाचेदं दाशराजो महीपतिम् । जातमात्रैव मे देया वराय वरवर्णिनी । हृदि कामस्तु मे कश्चित्तं निबोध जनेश्वर ॥

sa ca taṁ pratyuvācedaṁ dāśarājo mahīpatim । jātamātraiva me deyā varāya varavarṇinī । hr̥di kāmas tu me kaś cit taṁ nibodha janeśvara ॥

यदीमां धर्मपत्नीं त्वं मत्तः प्रार्थयसेऽनघ । सत्यवागसि सत्येन समयं कुरु मे ततः ॥

yadīmāṁ dharmapatnīṁ tvaṁ mattaḥ prārthayase ’nagha । satyavāg asi satyena samayaṁ kuru me tataḥ ॥

समयेन प्रदद्यां ते कन्यामहमिमां नृप । न हि मे त्वत्समः कश्चिद्वरो जातु भविष्यति ॥

samayena pradadyāṁ te kanyām aham imāṁ nr̥pa । na hi me tvatsamaḥ kaś cid varo jātu bhaviṣyati ॥

शंतनुरुवाच । श्रुत्वा तव वरं दाश व्यवस्येयमहं न वा । दातव्यं चेत्प्रदास्यामि न त्वदेयं कथंचन ॥

śaṁtanur uvāca । śrutvā tava varaṁ dāśa vyavasyeyam ahaṁ na vā । dātavyaṁ cet pradāsyāmi na tv adeyaṁ kathaṁ cana ॥

दाश उवाच । अस्यां जायेत यः पुत्रः स राजा पृथिवीपतिः । त्वदूर्ध्वमभिषेक्तव्यो नान्यः कश्चन पार्थिव ॥

dāśa uvāca । asyāṁ jāyeta yaḥ putraḥ sa rājā pr̥thivīpatiḥ । tvad ūrdhvam abhiṣektavyo nānyaḥ kaś cana pārthiva ॥

वैशंपायन उवाच । नाकामयत तं दातुं वरं दाशाय शंतनुः । शरीरजेन तीव्रेण दह्यमानोऽपि भारत ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । nākāmayata taṁ dātuṁ varaṁ dāśāya śaṁtanuḥ । śarīrajena tīvreṇa dahyamāno ’pi bhārata ॥

स चिन्तयन्नेव तदा दाशकन्यां महीपतिः । प्रत्ययाद्धास्तिनपुरं शोकोपहतचेतनः ॥

sa cintayann eva tadā dāśakanyāṁ mahīpatiḥ । pratyayād dhāstinapuraṁ śokopahatacetanaḥ ॥

ततः कदाचिच्छोचन्तं शंतनुं ध्यानमास्थितम् । पुत्रो देवव्रतोऽभ्येत्य पितरं वाक्यमब्रवीत् ॥

tataḥ kadā cic chocantaṁ śaṁtanuṁ dhyānam āsthitam । putro devavrato ’bhyetya pitaraṁ vākyam abravīt ॥

सर्वतो भवतः क्षेमं विधेयाः सर्वपार्थिवाः । तत्किमर्थमिहाभीक्ष्णं परिशोचसि दुःखितः । ध्यायन्निव च किं राजन्नाभिभाषसि किंचन ॥

sarvato bhavataḥ kṣemaṁ vidheyāḥ sarvapārthivāḥ । tat kimartham ihābhīkṣṇaṁ pariśocasi duḥkhitaḥ । dhyāyann iva ca kiṁ rājan nābhibhāṣasi kiṁ cana ॥

एवमुक्तः स पुत्रेण शंतनुः प्रत्यभाषत । असंशयं ध्यानपरं यथा मात्थ तथास्म्युत ॥

evam uktaḥ sa putreṇa śaṁtanuḥ pratyabhāṣata । asaṁśayaṁ dhyānaparaṁ yathā māttha tathāsmy uta ॥

अपत्यं नस्त्वमेवैकः कुले महति भारत । अनित्यता च मर्त्यानामतः शोचामि पुत्रक ॥

apatyaṁ nas tvam evaikaḥ kule mahati bhārata । anityatā ca martyānām ataḥ śocāmi putraka ॥

कथंचित्तव गाङ्गेय विपत्तौ नास्ति नः कुलम् । असंशयं त्वमेवैकः शतादपि वरः सुतः ॥

kathaṁ cit tava gāṅgeya vipattau nāsti naḥ kulam । asaṁśayaṁ tvam evaikaḥ śatād api varaḥ sutaḥ ॥

न चाप्यहं वृथा भूयो दारान्कर्तुमिहोत्सहे । संतानस्याविनाशाय कामये भद्रमस्तु ते । अनपत्यतैकपुत्रत्वमित्याहुर्धर्मवादिनः ॥

na cāpy ahaṁ vr̥thā bhūyo dārān kartum ihotsahe । saṁtānasyāvināśāya kāmaye bhadram astu te । anapatyataikaputratvam ity āhur dharmavādinaḥ ॥

अग्निहोत्रं त्रयो वेदा यज्ञाश्च सहदक्षिणाः । सर्वाण्येतान्यपत्यस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥

agnihotraṁ trayo vedā yajñāś ca sahadakṣiṇāḥ । sarvāṇy etāny apatyasya kalāṁ nārhanti ṣoḍaśīm ॥

एवमेव मनुष्येषु स्याच्च सर्वप्रजास्वपि । यदपत्यं महाप्राज्ञ तत्र मे नास्ति संशयः । एषा त्रयी पुराणानामुत्तमानां च शाश्वती ॥

evam eva manuṣyeṣu syāc ca sarvaprajāsv api । yad apatyaṁ mahāprājña tatra me nāsti saṁśayaḥ । eṣā trayī purāṇānām uttamānāṁ ca śāśvatī ॥

त्वं च शूरः सदामर्षी शस्त्रनित्यश्च भारत । नान्यत्र शस्त्रात्तस्मात्ते निधनं विद्यतेऽनघ ॥

tvaṁ ca śūraḥ sadāmarṣī śastranityaś ca bhārata । nānyatra śastrāt tasmāt te nidhanaṁ vidyate ’nagha ॥

सोऽस्मि संशयमापन्नस्त्वयि शान्ते कथं भवेत् । इति ते कारणं तात दुःखस्योक्तमशेषतः ॥

so ’smi saṁśayam āpannas tvayi śānte kathaṁ bhavet । iti te kāraṇaṁ tāta duḥkhasyoktam aśeṣataḥ ॥

ततस्तत्कारणं ज्ञात्वा कृत्स्नं चैवमशेषतः । देवव्रतो महाबुद्धिः प्रययावनुचिन्तयन् ॥

tatas tat kāraṇaṁ jñātvā kr̥tsnaṁ caivam aśeṣataḥ । devavrato mahābuddhiḥ prayayāv anucintayan ॥

अभ्यगच्छत्तदैवाशु वृद्धामात्यं पितुर्हितम् । तमपृच्छत्तदाभ्येत्य पितुस्तच्छोककारणम् ॥

abhyagacchat tadaivāśu vr̥ddhāmātyaṁ pitur hitam । tam apr̥cchat tadābhyetya pitus tac chokakāraṇam ॥

तस्मै स कुरुमुख्याय यथावत्परिपृच्छते । वरं शशंस कन्यां तामुद्दिश्य भरतर्षभ ॥

tasmai sa kurumukhyāya yathāvat paripr̥cchate । varaṁ śaśaṁsa kanyāṁ tām uddiśya bharatarṣabha ॥

ततो देवव्रतो वृद्धैः क्षत्रियैः सहितस्तदा । अभिगम्य दाशराजानं कन्यां वव्रे पितुः स्वयम् ॥

tato devavrato vr̥ddhaiḥ kṣatriyaiḥ sahitas tadā । abhigamya dāśarājānaṁ kanyāṁ vavre pituḥ svayam ॥

तं दाशः प्रतिजग्राह विधिवत्प्रतिपूज्य च । अब्रवीच्चैनमासीनं राजसंसदि भारत ॥

taṁ dāśaḥ pratijagrāha vidhivat pratipūjya ca । abravīc cainam āsīnaṁ rājasaṁsadi bhārata ॥

त्वमेव नाथः पर्याप्तः शंतनोः पुरुषर्षभ । पुत्रः पुत्रवतां श्रेष्ठः किं नु वक्ष्यामि ते वचः ॥

tvam eva nāthaḥ paryāptaḥ śaṁtanoḥ puruṣarṣabha । putraḥ putravatāṁ śreṣṭhaḥ kiṁ nu vakṣyāmi te vacaḥ ॥

को हि संबन्धकं श्लाघ्यमीप्सितं यौनमीदृशम् । अतिक्रामन्न तप्येत साक्षादपि शतक्रतुः ॥

ko hi saṁbandhakaṁ ślāghyam īpsitaṁ yaunam īdr̥śam । atikrāman na tapyeta sākṣād api śatakratuḥ ॥

अपत्यं चैतदार्यस्य यो युष्माकं समो गुणैः । यस्य शुक्रात्सत्यवती प्रादुर्भूता यशस्विनी ॥

apatyaṁ caitad āryasya yo yuṣmākaṁ samo guṇaiḥ । yasya śukrāt satyavatī prādurbhūtā yaśasvinī ॥

तेन मे बहुशस्तात पिता ते परिकीर्तितः । अर्हः सत्यवतीं वोढुं सर्वराजसु भारत ॥

tena me bahuśas tāta pitā te parikīrtitaḥ । arhaḥ satyavatīṁ voḍhuṁ sarvarājasu bhārata ॥

असितो ह्यपि देवर्षिः प्रत्याख्यातः पुरा मया । सत्यवत्या भृशं ह्यर्थी स आसीदृषिसत्तमः ॥

asito hy api devarṣiḥ pratyākhyātaḥ purā mayā । satyavatyā bhr̥śaṁ hy arthī sa āsīd r̥ṣisattamaḥ ॥

कन्यापितृत्वात्किंचित्तु वक्ष्यामि भरतर्षभ । बलवत्सपत्नतामत्र दोषं पश्यामि केवलम् ॥

kanyāpitr̥tvāt kiṁ cit tu vakṣyāmi bharatarṣabha । balavat sapatnatām atra doṣaṁ paśyāmi kevalam ॥

यस्य हि त्वं सपत्नः स्या गन्धर्वस्यासुरस्य वा । न स जातु सुखं जीवेत्त्वयि क्रुद्धे परंतप ॥

yasya hi tvaṁ sapatnaḥ syā gandharvasyāsurasya vā । na sa jātu sukhaṁ jīvet tvayi kruddhe paraṁtapa ॥

एतावानत्र दोषो हि नान्यः कश्चन पार्थिव । एतज्जानीहि भद्रं ते दानादाने परंतप ॥

etāvān atra doṣo hi nānyaḥ kaś cana pārthiva । etaj jānīhi bhadraṁ te dānādāne paraṁtapa ॥

एवमुक्तस्तु गाङ्गेयस्तद्युक्तं प्रत्यभाषत । शृण्वतां भूमिपालानां पितुरर्थाय भारत ॥

evam uktas tu gāṅgeyas tadyuktaṁ pratyabhāṣata । śr̥ṇvatāṁ bhūmipālānāṁ pitur arthāya bhārata ॥

इदं मे मतमादत्स्व सत्यं सत्यवतां वर । नैव जातो न वाजात ईदृशं वक्तुमुत्सहेत् ॥

idaṁ me matam ādatsva satyaṁ satyavatāṁ vara । naiva jāto na vājāta īdr̥śaṁ vaktum utsahet ॥

एवमेतत्करिष्यामि यथा त्वमनुभाषसे । योऽस्यां जनिष्यते पुत्रः स नो राजा भविष्यति ॥

evam etat kariṣyāmi yathā tvam anubhāṣase । yo ’syāṁ janiṣyate putraḥ sa no rājā bhaviṣyati ॥

इत्युक्तः पुनरेवाथ तं दाशः प्रत्यभाषत । चिकीर्षुर्दुष्करं कर्म राज्यार्थे भरतर्षभ ॥

ity uktaḥ punar evātha taṁ dāśaḥ pratyabhāṣata । cikīrṣur duṣkaraṁ karma rājyārthe bharatarṣabha ॥

त्वमेव नाथः पर्याप्तः शंतनोरमितद्युतेः । कन्यायाश्चैव धर्मात्मन्प्रभुर्दानाय चेश्वरः ॥

tvam eva nāthaḥ paryāptaḥ śaṁtanor amitadyuteḥ । kanyāyāś caiva dharmātman prabhur dānāya ceśvaraḥ ॥

इदं तु वचनं सौम्य कार्यं चैव निबोध मे । कौमारिकाणां शीलेन वक्ष्याम्यहमरिंदम ॥

idaṁ tu vacanaṁ saumya kāryaṁ caiva nibodha me । kaumārikāṇāṁ śīlena vakṣyāmy aham ariṁdama ॥

यत्त्वया सत्यवत्यर्थे सत्यधर्मपरायण । राजमध्ये प्रतिज्ञातमनुरूपं तवैव तत् ॥

yat tvayā satyavatyarthe satyadharmaparāyaṇa । rājamadhye pratijñātam anurūpaṁ tavaiva tat ॥

नान्यथा तन्महाबाहो संशयोऽत्र न कश्चन । तवापत्यं भवेद्यत्तु तत्र नः संशयो महान् ॥

nānyathā tan mahābāho saṁśayo ’tra na kaś cana । tavāpatyaṁ bhaved yat tu tatra naḥ saṁśayo mahān ॥

तस्य तन्मतमाज्ञाय सत्यधर्मपरायणः । प्रत्यजानात्तदा राजन्पितुः प्रियचिकीर्षया ॥

tasya tan matam ājñāya satyadharmaparāyaṇaḥ । pratyajānāt tadā rājan pituḥ priyacikīrṣayā ॥

देवव्रत उवाच । दाशराज निबोधेदं वचनं मे नृपोत्तम । शृण्वतां भूमिपालानां यद्ब्रवीमि पितुः कृते ॥

devavrata uvāca । dāśarāja nibodhedaṁ vacanaṁ me nr̥pottama । śr̥ṇvatāṁ bhūmipālānāṁ yad bravīmi pituḥ kr̥te ॥

राज्यं तावत्पूर्वमेव मया त्यक्तं नराधिप । अपत्यहेतोरपि च करोम्येष विनिश्चयम् ॥

rājyaṁ tāvat pūrvam eva mayā tyaktaṁ narādhipa । apatyahetor api ca karomy eṣa viniścayam ॥

अद्य प्रभृति मे दाश ब्रह्मचर्यं भविष्यति । अपुत्रस्यापि मे लोका भविष्यन्त्यक्षया दिवि ॥

adya prabhr̥ti me dāśa brahmacaryaṁ bhaviṣyati । aputrasyāpi me lokā bhaviṣyanty akṣayā divi ॥

वैशंपायन उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा संप्रहृष्टतनूरुहः । ददानीत्येव तं दाशो धर्मात्मा प्रत्यभाषत ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tasya tad vacanaṁ śrutvā saṁprahr̥ṣṭatanūruhaḥ । dadānīty eva taṁ dāśo dharmātmā pratyabhāṣata ॥

ततोऽन्तरिक्षेऽप्सरसो देवाः सर्षिगणास्तथा । अभ्यवर्षन्त कुसुमैर्भीष्मोऽयमिति चाब्रुवन् ॥

tato ’ntarikṣe ’psaraso devāḥ sarṣigaṇās tathā । abhyavarṣanta kusumair bhīṣmo ’yam iti cābruvan ॥

ततः स पितुरर्थाय तामुवाच यशस्विनीम् । अधिरोह रथं मातर्गच्छावः स्वगृहानिति ॥

tataḥ sa pitur arthāya tām uvāca yaśasvinīm । adhiroha rathaṁ mātar gacchāvaḥ svagr̥hān iti ॥

एवमुक्त्वा तु भीष्मस्तां रथमारोप्य भामिनीम् । आगम्य हास्तिनपुरं शंतनोः संन्यवेदयत् ॥

evam uktvā tu bhīṣmas tāṁ ratham āropya bhāminīm । āgamya hāstinapuraṁ śaṁtanoḥ saṁnyavedayat ॥

तस्य तद्दुष्करं कर्म प्रशशंसुर्नराधिपाः । समेताश्च पृथक्चैव भीष्मोऽयमिति चाब्रुवन् ॥

tasya tad duṣkaraṁ karma praśaśaṁsur narādhipāḥ । sametāś ca pr̥thak caiva bhīṣmo ’yam iti cābruvan ॥

तद्दृष्ट्वा दुष्करं कर्म कृतं भीष्मेण शंतनुः । स्वच्छन्दमरणं तस्मै ददौ तुष्टः पिता स्वयम् ॥

tad dr̥ṣṭvā duṣkaraṁ karma kr̥taṁ bhīṣmeṇa śaṁtanuḥ । svacchandamaraṇaṁ tasmai dadau tuṣṭaḥ pitā svayam ॥