Adhyāya 89

जनमेजय उवाच । भगवञ्श्रोतुमिच्छामि पूरोर्वंशकरान्नृपान् । यद्वीर्या यादृशाश्चैव यावन्तो यत्पराक्रमाः ॥

janamejaya uvāca । bhagavañ śrotum icchāmi pūror vaṁśakarān nr̥pān । yadvīryā yādr̥śāś caiva yāvanto yatparākramāḥ ॥

न ह्यस्मिञ्शीलहीनो वा निर्वीर्यो वा नराधिपः । प्रजाविरहितो वापि भूतपूर्वः कदाचन ॥

na hy asmiñ śīlahīno vā nirvīryo vā narādhipaḥ । prajāvirahito vāpi bhūtapūrvaḥ kadā cana ॥

तेषां प्रथितवृत्तानां राज्ञां विज्ञानशालिनाम् । चरितं श्रोतुमिच्छामि विस्तरेण तपोधन ॥

teṣāṁ prathitavr̥ttānāṁ rājñāṁ vijñānaśālinām । caritaṁ śrotum icchāmi vistareṇa tapodhana ॥

वैशंपायन उवाच । हन्त ते कथयिष्यामि यन्मां त्वं परिपृच्छसि । पूरोर्वंशधरान्वीराञ्शक्रप्रतिमतेजसः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । hanta te kathayiṣyāmi yan māṁ tvaṁ paripr̥cchasi । pūror vaṁśadharān vīrāñ śakrapratimatejasaḥ ॥

प्रवीरेश्वररौद्राश्वास्त्रयः पुत्रा महारथाः । पूरोः पौष्ट्यामजायन्त प्रवीरस्तत्र वंशकृत् ॥

pravīreśvararaudrāśvās trayaḥ putrā mahārathāḥ । pūroḥ pauṣṭyām ajāyanta pravīras tatra vaṁśakr̥t ॥

मनस्युरभवत्तस्माच्छूरः श्येनीसुतः प्रभुः । पृथिव्याश्चतुरन्ताया गोप्ता राजीवलोचनः ॥

manasyur abhavat tasmāc chūraḥ śyenīsutaḥ prabhuḥ । pr̥thivyāś caturantāyā goptā rājīvalocanaḥ ॥

सुभ्रूः संहननो वाग्मी सौवीरीतनयास्त्रयः । मनस्योरभवन्पुत्राः शूराः सर्वे महारथाः ॥

subhrūḥ saṁhanano vāgmī sauvīrītanayās trayaḥ । manasyor abhavan putrāḥ śūrāḥ sarve mahārathāḥ ॥

रौद्राश्वस्य महेष्वासा दशाप्सरसि सूनवः । यज्वानो जज्ञिरे शूराः प्रजावन्तो बहुश्रुताः । सर्वे सर्वास्त्रविद्वांसः सर्वे धर्मपरायणाः ॥

raudrāśvasya maheṣvāsā daśāpsarasi sūnavaḥ । yajvāno jajñire śūrāḥ prajāvanto bahuśrutāḥ । sarve sarvāstravidvāṁsaḥ sarve dharmaparāyaṇāḥ ॥

ऋचेपुरथ कक्षेपुः कृकणेपुश्च वीर्यवान् । स्थण्डिलेपुर्वनेपुश्च स्थलेपुश्च महारथः ॥

r̥cepur atha kakṣepuḥ kr̥kaṇepuś ca vīryavān । sthaṇḍilepur vanepuś ca sthalepuś ca mahārathaḥ ॥

तेजेपुर्बलवान्धीमान्सत्येपुश्चेन्द्रविक्रमः । धर्मेपुः संनतेपुश्च दशमो देवविक्रमः । अनाधृष्टिसुतास्तात राजसूयाश्वमेधिनः ॥

tejepur balavān dhīmān satyepuś cendravikramaḥ । dharmepuḥ saṁnatepuś ca daśamo devavikramaḥ । anādhr̥ṣṭisutās tāta rājasūyāśvamedhinaḥ ॥

मतिनारस्ततो राजा विद्वांश्चर्चेपुतोऽभवत् । मतिनारसुता राजंश्चत्वारोऽमितविक्रमाः । तंसुर्महानतिरथो द्रुह्युश्चाप्रतिमद्युतिः ॥

matināras tato rājā vidvāṁś carceputo ’bhavat । matinārasutā rājaṁś catvāro ’mitavikramāḥ । taṁsur mahān atiratho druhyuś cāpratimadyutiḥ ॥

तेषां तंसुर्महावीर्यः पौरवं वंशमुद्वहन् । आजहार यशो दीप्तं जिगाय च वसुंधराम् ॥

teṣāṁ taṁsur mahāvīryaḥ pauravaṁ vaṁśam udvahan । ājahāra yaśo dīptaṁ jigāya ca vasuṁdharām ॥

इलिनं तु सुतं तंसुर्जनयामास वीर्यवान् । सोऽपि कृत्स्नामिमां भूमिं विजिग्ये जयतां वरः ॥

ilinaṁ tu sutaṁ taṁsur janayām āsa vīryavān । so ’pi kr̥tsnām imāṁ bhūmiṁ vijigye jayatāṁ varaḥ ॥

रथंतर्यां सुतान्पञ्च पञ्चभूतोपमांस्ततः । इलिनो जनयामास दुःषन्तप्रभृतीन्नृप ॥

rathaṁtaryāṁ sutān pañca pañcabhūtopamāṁs tataḥ । ilino janayām āsa duḥṣantaprabhr̥tīn nr̥pa ॥

दुःषन्तं शूरभीमौ च प्रपूर्वं वसुमेव च । तेषां ज्येष्ठोऽभवद्राजा दुःषन्तो जनमेजय ॥

duḥṣantaṁ śūrabhīmau ca prapūrvaṁ vasum eva ca । teṣāṁ jyeṣṭho ’bhavad rājā duḥṣanto janamejaya ॥

दुःषन्ताद्भरतो जज्ञे विद्वाञ्शाकुन्तलो नृपः । तस्माद्भरतवंशस्य विप्रतस्थे महद्यशः ॥

duḥṣantād bharato jajñe vidvāñ śākuntalo nr̥paḥ । tasmād bharatavaṁśasya vipratasthe mahad yaśaḥ ॥

भरतस्तिसृषु स्त्रीषु नव पुत्रानजीजनत् । नाभ्यनन्दन्त तान्राजा नानुरूपा ममेत्युत ॥

bharatas tisr̥ṣu strīṣu nava putrān ajījanat । nābhyanandanta tān rājā nānurūpā mamety uta ॥

ततो महद्भिः क्रतुभिरीजानो भरतस्तदा । लेभे पुत्रं भरद्वाजाद्भुमन्युं नाम भारत ॥

tato mahadbhiḥ kratubhir ījāno bharatas tadā । lebhe putraṁ bharadvājād bhumanyuṁ nāma bhārata ॥

ततः पुत्रिणमात्मानं ज्ञात्वा पौरवनन्दनः । भुमन्युं भरतश्रेष्ठ यौवराज्येऽभ्यषेचयत् ॥

tataḥ putriṇam ātmānaṁ jñātvā pauravanandanaḥ । bhumanyuṁ bharataśreṣṭha yauvarājye ’bhyaṣecayat ॥

ततस्तस्य महीन्द्रस्य वितथः पुत्रकोऽभवत् । ततः स वितथो नाम भुमन्योरभवत्सुतः ॥

tatas tasya mahīndrasya vitathaḥ putrako ’bhavat । tataḥ sa vitatho nāma bhumanyor abhavat sutaḥ ॥

सुहोत्रश्च सुहोता च सुहविः सुयजुस्तथा । पुष्करिण्यामृचीकस्य भुमन्योरभवन्सुताः ॥

suhotraś ca suhotā ca suhaviḥ suyajus tathā । puṣkariṇyām r̥cīkasya bhumanyor abhavan sutāḥ ॥

तेषां ज्येष्ठः सुहोत्रस्तु राज्यमाप महीक्षिताम् । राजसूयाश्वमेधाद्यैः सोऽयजद्बहुभिः सवैः ॥

teṣāṁ jyeṣṭhaḥ suhotras tu rājyam āpa mahīkṣitām । rājasūyāśvamedhādyaiḥ so ’yajad bahubhiḥ savaiḥ ॥

सुहोत्रः पृथिवीं सर्वां बुभुजे सागराम्बराम् । पूर्णां हस्तिगवाश्वस्य बहुरत्नसमाकुलाम् ॥

suhotraḥ pr̥thivīṁ sarvāṁ bubhuje sāgarāmbarām । pūrṇāṁ hastigavāśvasya bahuratnasamākulām ॥

ममज्जेव मही तस्य भूरिभारावपीडिता । हस्त्यश्वरथसंपूर्णा मनुष्यकलिला भृशम् ॥

mamajjeva mahī tasya bhūribhārāvapīḍitā । hastyaśvarathasaṁpūrṇā manuṣyakalilā bhr̥śam ॥

सुहोत्रे राजनि तदा धर्मतः शासति प्रजाः । चैत्ययूपाङ्किता चासीद्भूमिः शतसहस्रशः । प्रवृद्धजनसस्या च सहदेवा व्यरोचत ॥

suhotre rājani tadā dharmataḥ śāsati prajāḥ । caityayūpāṅkitā cāsīd bhūmiḥ śatasahasraśaḥ । pravr̥ddhajanasasyā ca sahadevā vyarocata ॥

ऐक्ष्वाकी जनयामास सुहोत्रात्पृथिवीपतेः । अजमीढं सुमीढं च पुरुमीढं च भारत ॥

aikṣvākī janayām āsa suhotrāt pr̥thivīpateḥ । ajamīḍhaṁ sumīḍhaṁ ca purumīḍhaṁ ca bhārata ॥

अजमीढो वरस्तेषां तस्मिन्वंशः प्रतिष्ठितः । षट्पुत्रान्सोऽप्यजनयत्तिसृषु स्त्रीषु भारत ॥

ajamīḍho varas teṣāṁ tasmin vaṁśaḥ pratiṣṭhitaḥ । ṣaṭ putrān so ’py ajanayat tisr̥ṣu strīṣu bhārata ॥

ऋक्षं धूमिन्यथो नीली दुःषन्तपरमेष्ठिनौ । केशिन्यजनयज्जह्नुमुभौ च जनरूपिणौ ॥

r̥kṣaṁ dhūminy atho nīlī duḥṣantaparameṣṭhinau । keśiny ajanayaj jahnum ubhau ca janarūpiṇau ॥

तथेमे सर्वपाञ्चाला दुःषन्तपरमेष्ठिनोः । अन्वयाः कुशिका राजञ्जह्नोरमिततेजसः ॥

tatheme sarvapāñcālā duḥṣantaparameṣṭhinoḥ । anvayāḥ kuśikā rājañ jahnor amitatejasaḥ ॥

जनरूपिणयोर्ज्येष्ठमृक्षमाहुर्जनाधिपम् । ऋक्षात्संवरणो जज्ञे राजन्वंशकरस्तव ॥

janarūpiṇayor jyeṣṭham r̥kṣam āhur janādhipam । r̥kṣāt saṁvaraṇo jajñe rājan vaṁśakaras tava ॥

आर्क्षे संवरणे राजन्प्रशासति वसुंधराम् । संक्षयः सुमहानासीत्प्रजानामिति शुश्रुमः ॥

ārkṣe saṁvaraṇe rājan praśāsati vasuṁdharām । saṁkṣayaḥ sumahān āsīt prajānām iti śuśrumaḥ ॥

व्यशीर्यत ततो राष्ट्रं क्षयैर्नानाविधैस्तथा । क्षुन्मृत्युभ्यामनावृष्ट्या व्याधिभिश्च समाहतम् । अभ्यघ्नन्भारतांश्चैव सपत्नानां बलानि च ॥

vyaśīryata tato rāṣṭraṁ kṣayair nānāvidhais tathā । kṣunmr̥tyubhyām anāvr̥ṣṭyā vyādhibhiś ca samāhatam । abhyaghnan bhāratāṁś caiva sapatnānāṁ balāni ca ॥

चालयन्वसुधां चैव बलेन चतुरङ्गिणा । अभ्ययात्तं च पाञ्चाल्यो विजित्य तरसा महीम् । अक्षौहिणीभिर्दशभिः स एनं समरेऽजयत् ॥

cālayan vasudhāṁ caiva balena caturaṅgiṇā । abhyayāt taṁ ca pāñcālyo vijitya tarasā mahīm । akṣauhiṇībhir daśabhiḥ sa enaṁ samare ’jayat ॥

ततः सदारः सामात्यः सपुत्रः ससुहृज्जनः । राजा संवरणस्तस्मात्पलायत महाभयात् ॥

tataḥ sadāraḥ sāmātyaḥ saputraḥ sasuhr̥jjanaḥ । rājā saṁvaraṇas tasmāt palāyata mahābhayāt ॥

सिन्धोर्नदस्य महतो निकुञ्जे न्यवसत्तदा । नदीविषयपर्यन्ते पर्वतस्य समीपतः । तत्रावसन्बहून्कालान्भारता दुर्गमाश्रिताः ॥

sindhor nadasya mahato nikuñje nyavasat tadā । nadīviṣayaparyante parvatasya samīpataḥ । tatrāvasan bahūn kālān bhāratā durgamāśritāḥ ॥

तेषां निवसतां तत्र सहस्रं परिवत्सरान् । अथाभ्यगच्छद्भरतान्वसिष्ठो भगवानृषिः ॥

teṣāṁ nivasatāṁ tatra sahasraṁ parivatsarān । athābhyagacchad bharatān vasiṣṭho bhagavān r̥ṣiḥ ॥

तमागतं प्रयत्नेन प्रत्युद्गम्याभिवाद्य च । अर्घ्यमभ्याहरंस्तस्मै ते सर्वे भारतास्तदा । निवेद्य सर्वमृषये सत्कारेण सुवर्चसे ॥

tam āgataṁ prayatnena pratyudgamyābhivādya ca । arghyam abhyāharaṁs tasmai te sarve bhāratās tadā । nivedya sarvam r̥ṣaye satkāreṇa suvarcase ॥

तं समामष्टमीमुष्टं राजा वव्रे स्वयं तदा । पुरोहितो भवान्नोऽस्तु राज्याय प्रयतामहे । ओमित्येवं वसिष्ठोऽपि भारतान्प्रत्यपद्यत ॥

taṁ samām aṣṭamīm uṣṭaṁ rājā vavre svayaṁ tadā । purohito bhavān no ’stu rājyāya prayatāmahe । om ity evaṁ vasiṣṭho ’pi bhāratān pratyapadyata ॥

अथाभ्यषिञ्चत्साम्राज्ये सर्वक्षत्रस्य पौरवम् । विषाणभूतं सर्वस्यां पृथिव्यामिति नः श्रुतम् ॥

athābhyaṣiñcat sāmrājye sarvakṣatrasya pauravam । viṣāṇabhūtaṁ sarvasyāṁ pr̥thivyām iti naḥ śrutam ॥

भरताध्युषितं पूर्वं सोऽध्यतिष्ठत्पुरोत्तमम् । पुनर्बलिभृतश्चैव चक्रे सर्वमहीक्षितः ॥

bharatādhyuṣitaṁ pūrvaṁ so ’dhyatiṣṭhat purottamam । punar balibhr̥taś caiva cakre sarvamahīkṣitaḥ ॥

ततः स पृथिवीं प्राप्य पुनरीजे महाबलः । आजमीढो महायज्ञैर्बहुभिर्भूरिदक्षिणैः ॥

tataḥ sa pr̥thivīṁ prāpya punar īje mahābalaḥ । ājamīḍho mahāyajñair bahubhir bhūridakṣiṇaiḥ ॥

ततः संवरणात्सौरी सुषुवे तपती कुरुम् । राजत्वे तं प्रजाः सर्वा धर्मज्ञ इति वव्रिरे ॥

tataḥ saṁvaraṇāt saurī suṣuve tapatī kurum । rājatve taṁ prajāḥ sarvā dharmajña iti vavrire ॥

तस्य नाम्नाभिविख्यातं पृथिव्यां कुरुजाङ्गलम् । कुरुक्षेत्रं स तपसा पुण्यं चक्रे महातपाः ॥

tasya nāmnābhivikhyātaṁ pr̥thivyāṁ kurujāṅgalam । kurukṣetraṁ sa tapasā puṇyaṁ cakre mahātapāḥ ॥

अश्ववन्तमभिष्वन्तं तथा चित्ररथं मुनिम् । जनमेजयं च विख्यातं पुत्रांश्चास्यानुशुश्रुमः । पञ्चैतान्वाहिनी पुत्रान्व्यजायत मनस्विनी ॥

aśvavantam abhiṣvantaṁ tathā citrarathaṁ munim । janamejayaṁ ca vikhyātaṁ putrāṁś cāsyānuśuśrumaḥ । pañcaitān vāhinī putrān vyajāyata manasvinī ॥

अभिष्वतः परिक्षित्तु शबलाश्वश्च वीर्यवान् । अभिराजो विराजश्च शल्मलश्च महाबलः ॥

abhiṣvataḥ parikṣit tu śabalāśvaś ca vīryavān । abhirājo virājaś ca śalmalaś ca mahābalaḥ ॥

उच्चैःश्रवा भद्रकारो जितारिश्चाष्टमः स्मृतः । एतेषामन्ववाये तु ख्यातास्ते कर्मजैर्गुणैः ॥

uccaiḥśravā bhadrakāro jitāriś cāṣṭamaḥ smr̥taḥ । eteṣām anvavāye tu khyātās te karmajair guṇaiḥ ॥

जनमेजयादयः सप्त तथैवान्ये महाबलाः । परिक्षितोऽभवन्पुत्राः सर्वे धर्मार्थकोविदाः ॥

janamejayādayaḥ sapta tathaivānye mahābalāḥ । parikṣito ’bhavan putrāḥ sarve dharmārthakovidāḥ ॥

कक्षसेनोग्रसेनौ च चित्रसेनश्च वीर्यवान् । इन्द्रसेनः सुषेणश्च भीमसेनश्च नामतः ॥

kakṣasenograsenau ca citrasenaś ca vīryavān । indrasenaḥ suṣeṇaś ca bhīmasenaś ca nāmataḥ ॥

जनमेजयस्य तनया भुवि ख्याता महाबलाः । धृतराष्ट्रः प्रथमजः पाण्डुर्बाह्लीक एव च ॥

janamejayasya tanayā bhuvi khyātā mahābalāḥ । dhr̥tarāṣṭraḥ prathamajaḥ pāṇḍur bāhlīka eva ca ॥

निषधश्च महातेजास्तथा जाम्बूनदो बली । कुण्डोदरः पदातिश्च वसातिश्चाष्टमः स्मृतः । सर्वे धर्मार्थकुशलाः सर्वे भूतहिते रताः ॥

niṣadhaś ca mahātejās tathā jāmbūnado balī । kuṇḍodaraḥ padātiś ca vasātiś cāṣṭamaḥ smr̥taḥ । sarve dharmārthakuśalāḥ sarve bhūtahite ratāḥ ॥

धृतराष्ट्रोऽथ राजासीत्तस्य पुत्रोऽथ कुण्डिकः । हस्ती वितर्कः क्राथश्च कुण्डलश्चापि पञ्चमः । हविःश्रवास्तथेन्द्राभः सुमन्युश्चापराजितः ॥

dhr̥tarāṣṭro ’tha rājāsīt tasya putro ’tha kuṇḍikaḥ । hastī vitarkaḥ krāthaś ca kuṇḍalaś cāpi pañcamaḥ । haviḥśravās tathendrābhaḥ sumanyuś cāparājitaḥ ॥

प्रतीपस्य त्रयः पुत्रा जज्ञिरे भरतर्षभ । देवापिः शंतनुश्चैव बाह्लीकश्च महारथः ॥

pratīpasya trayaḥ putrā jajñire bharatarṣabha । devāpiḥ śaṁtanuś caiva bāhlīkaś ca mahārathaḥ ॥

देवापिस्तु प्रवव्राज तेषां धर्मपरीप्सया । शंतनुश्च महीं लेभे बाह्लीकश्च महारथः ॥

devāpis tu pravavrāja teṣāṁ dharmaparīpsayā । śaṁtanuś ca mahīṁ lebhe bāhlīkaś ca mahārathaḥ ॥

भरतस्यान्वये जाताः सत्त्ववन्तो महारथाः । देवर्षिकल्पा नृपते बहवो राजसत्तमाः ॥

bharatasyānvaye jātāḥ sattvavanto mahārathāḥ । devarṣikalpā nr̥pate bahavo rājasattamāḥ ॥

एवंविधाश्चाप्यपरे देवकल्पा महारथाः । जाता मनोरन्ववाये ऐलवंशविवर्धनाः ॥

evaṁvidhāś cāpy apare devakalpā mahārathāḥ । jātā manor anvavāye ailavaṁśavivardhanāḥ ॥