Adhyāya 88

वसुमना उवाच । पृच्छामि त्वां वसुमना रौशदश्वि;र्यद्यस्ति लोको दिवि मह्यं नरेन्द्र । यद्यन्तरिक्षे प्रथितो महात्म;न्क्षेत्रज्ञं त्वां तस्य धर्मस्य मन्ये ॥

vasumanā uvāca । pr̥cchāmi tvāṁ vasumanā rauśadaśvir; yady asti loko divi mahyaṁ narendra । yady antarikṣe prathito mahātman; kṣetrajñaṁ tvāṁ tasya dharmasya manye ॥

ययातिरुवाच । यदन्तरिक्षं पृथिवी दिशश्च; यत्तेजसा तपते भानुमांश्च । लोकास्तावन्तो दिवि संस्थिता वै; ते नान्तवन्तः प्रतिपालयन्ति ॥

yayātir uvāca । yad antarikṣaṁ pr̥thivī diśaś ca; yat tejasā tapate bhānumāṁś ca । lokās tāvanto divi saṁsthitā vai; te nāntavantaḥ pratipālayanti ॥

वसुमना उवाच । तांस्ते ददामि पत मा प्रपातं; ये मे लोकास्तव ते वै भवन्तु । क्रीणीष्वैनांस्तृणकेनापि राज;न्प्रतिग्रहस्ते यदि सम्यक्प्रदुष्टः ॥

vasumanā uvāca । tāṁs te dadāmi pata mā prapātaṁ; ye me lokās tava te vai bhavantu । krīṇīṣvaināṁs tr̥ṇakenāpi rājan; pratigrahas te yadi samyak praduṣṭaḥ ॥

ययातिरुवाच । न मिथ्याहं विक्रयं वै स्मरामि; वृथा गृहीतं शिशुकाच्छङ्कमानः । कुर्यां न चैवाकृतपूर्वमन्यै;र्विवित्समानः किमु तत्र साधु ॥

yayātir uvāca । na mithyāhaṁ vikrayaṁ vai smarāmi; vr̥thā gr̥hītaṁ śiśukāc chaṅkamānaḥ । kuryāṁ na caivākr̥tapūrvam anyair; vivitsamānaḥ kim u tatra sādhu ॥

वसुमना उवाच । तांस्त्वं लोकान्प्रतिपद्यस्व राज;न्मया दत्तान्यदि नेष्टः क्रयस्ते । अहं न तान्वै प्रतिगन्ता नरेन्द्र; सर्वे लोकास्तव ते वै भवन्तु ॥

vasumanā uvāca । tāṁs tvaṁ lokān pratipadyasva rājan; mayā dattān yadi neṣṭaḥ krayas te । ahaṁ na tān vai pratigantā narendra; sarve lokās tava te vai bhavantu ॥

शिबिरुवाच । पृच्छामि त्वां शिबिरौशीनरोऽहं; ममापि लोका यदि सन्तीह तात । यद्यन्तरिक्षे यदि वा दिवि श्रिताः; क्षेत्रज्ञं त्वां तस्य धर्मस्य मन्ये ॥

śibir uvāca । pr̥cchāmi tvāṁ śibir auśīnaro ’haṁ; mamāpi lokā yadi santīha tāta । yady antarikṣe yadi vā divi śritāḥ; kṣetrajñaṁ tvāṁ tasya dharmasya manye ॥

ययातिरुवाच । न त्वं वाचा हृदयेनापि विद्व;न्परीप्समानान्नावमंस्था नरेन्द्र । तेनानन्ता दिवि लोकाः श्रितास्ते; विद्युद्रूपाः स्वनवन्तो महान्तः ॥

yayātir uvāca । na tvaṁ vācā hr̥dayenāpi vidvan; parīpsamānān nāvamaṁsthā narendra । tenānantā divi lokāḥ śritās te; vidyudrūpāḥ svanavanto mahāntaḥ ॥

शिबिरुवाच । तांस्त्वं लोकान्प्रतिपद्यस्व राज;न्मया दत्तान्यदि नेष्टः क्रयस्ते । न चाहं तान्प्रतिपत्स्येह दत्त्वा; यत्र गत्वा त्वमुपास्से ह लोकान् ॥

śibir uvāca । tāṁs tvaṁ lokān pratipadyasva rājan; mayā dattān yadi neṣṭaḥ krayas te । na cāhaṁ tān pratipatsyeha dattvā; yatra gatvā tvam upāsse ha lokān ॥

ययातिरुवाच । यथा त्वमिन्द्रप्रतिमप्रभाव;स्ते चाप्यनन्ता नरदेव लोकाः । तथाद्य लोके न रमेऽन्यदत्ते; तस्माच्छिबे नाभिनन्दामि दायम् ॥

yayātir uvāca । yathā tvam indrapratimaprabhāvas; te cāpy anantā naradeva lokāḥ । tathādya loke na rame ’nyadatte; tasmāc chibe nābhinandāmi dāyam ॥

अष्टक उवाच । न चेदेकैकशो राजँल्लोकान्नः प्रतिनन्दसि । सर्वे प्रदाय भवते गन्तारो नरकं वयम् ॥

aṣṭaka uvāca । na ced ekaikaśo rājam̐l lokān naḥ pratinandasi । sarve pradāya bhavate gantāro narakaṁ vayam ॥

ययातिरुवाच । यदर्हाय ददध्वं तत्सन्तः सत्यानृशंस्यतः । अहं तु नाभिधृष्णोमि यत्कृतं न मया पुरा ॥

yayātir uvāca । yad arhāya dadadhvaṁ tat santaḥ satyānr̥śaṁsyataḥ । ahaṁ tu nābhidhr̥ṣṇomi yatkr̥taṁ na mayā purā ॥

अष्टक उवाच । कस्यैते प्रतिदृश्यन्ते रथाः पञ्च हिरण्मयाः । उच्चैः सन्तः प्रकाशन्ते ज्वलन्तोऽग्निशिखा इव ॥

aṣṭaka uvāca । kasyaite pratidr̥śyante rathāḥ pañca hiraṇmayāḥ । uccaiḥ santaḥ prakāśante jvalanto ’gniśikhā iva ॥

ययातिरुवाच । युष्मानेते हि वक्ष्यन्ति रथाः पञ्च हिरण्मयाः । उच्चैः सन्तः प्रकाशन्ते ज्वलन्तोऽग्निशिखा इव ॥

yayātir uvāca । yuṣmān ete hi vakṣyanti rathāḥ pañca hiraṇmayāḥ । uccaiḥ santaḥ prakāśante jvalanto ’gniśikhā iva ॥

अष्टक उवाच । आतिष्ठस्व रथं राजन्विक्रमस्व विहायसा । वयमप्यनुयास्यामो यदा कालो भविष्यति ॥

aṣṭaka uvāca । ātiṣṭhasva rathaṁ rājan vikramasva vihāyasā । vayam apy anuyāsyāmo yadā kālo bhaviṣyati ॥

ययातिरुवाच । सर्वैरिदानीं गन्तव्यं सहस्वर्गजितो वयम् । एष नो विरजाः पन्था दृश्यते देवसद्मनः ॥

yayātir uvāca । sarvair idānīṁ gantavyaṁ sahasvargajito vayam । eṣa no virajāḥ panthā dr̥śyate devasadmanaḥ ॥

वैशंपायन उवाच । तेऽधिरुह्य रथान्सर्वे प्रयाता नृपसत्तमाः । आक्रमन्तो दिवं भाभिर्धर्मेणावृत्य रोदसी ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । te ’dhiruhya rathān sarve prayātā nr̥pasattamāḥ । ākramanto divaṁ bhābhir dharmeṇāvr̥tya rodasī ॥

अष्टक उवाच । अहं मन्ये पूर्वमेकोऽस्मि गन्ता; सखा चेन्द्रः सर्वथा मे महात्मा । कस्मादेवं शिबिरौशीनरोऽय;मेकोऽत्यगात्सर्ववेगेन वाहान् ॥

aṣṭaka uvāca । ahaṁ manye pūrvam eko ’smi gantā; sakhā cendraḥ sarvathā me mahātmā । kasmād evaṁ śibir auśīnaro ’yam; eko ’tyagāt sarvavegena vāhān ॥

ययातिरुवाच । अददाद्देवयानाय यावद्वित्तमविन्दत । उशीनरस्य पुत्रोऽयं तस्माच्छ्रेष्ठो हि नः शिबिः ॥

yayātir uvāca । adadād devayānāya yāvad vittam avindata । uśīnarasya putro ’yaṁ tasmāc chreṣṭho hi naḥ śibiḥ ॥

दानं तपः सत्यमथापि धर्मो; ह्रीः श्रीः क्षमा सौम्य तथा तितिक्षा । राजन्नेतान्यप्रतिमस्य राज्ञः; शिबेः स्थितान्यनृशंसस्य बुद्ध्या । एवंवृत्तो ह्रीनिषेधश्च यस्मा;त्तस्माच्छिबिरत्यगाद्वै रथेन ॥

dānaṁ tapaḥ satyam athāpi dharmo; hrīḥ śrīḥ kṣamā saumya tathā titikṣā । rājann etāny apratimasya rājñaḥ; śibeḥ sthitāny anr̥śaṁsasya buddhyā । evaṁvr̥tto hrīniṣedhaś ca yasmāt; tasmāc chibir atyagād vai rathena ॥

वैशंपायन उवाच । अथाष्टकः पुनरेवान्वपृच्छ;न्मातामहं कौतुकादिन्द्रकल्पम् । पृच्छामि त्वां नृपते ब्रूहि सत्यं; कुतश्च कस्यासि सुतश्च कस्य । कृतं त्वया यद्धि न तस्य कर्ता; लोके त्वदन्यः क्षत्रियो ब्राह्मणो वा ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । athāṣṭakaḥ punar evānvapr̥cchan; mātāmahaṁ kautukād indrakalpam । pr̥cchāmi tvāṁ nr̥pate brūhi satyaṁ; kutaś ca kasyāsi sutaś ca kasya । kr̥taṁ tvayā yad dhi na tasya kartā; loke tvad anyaḥ kṣatriyo brāhmaṇo vā ॥

ययातिरुवाच । ययातिरस्मि नहुषस्य पुत्रः; पूरोः पिता सार्वभौमस्त्विहासम् । गुह्यमर्थं मामकेभ्यो ब्रवीमि; मातामहोऽहं भवतां प्रकाशः ॥

yayātir uvāca । yayātir asmi nahuṣasya putraḥ; pūroḥ pitā sārvabhaumas tv ihāsam । guhyam arthaṁ māmakebhyo bravīmi; mātāmaho ’haṁ bhavatāṁ prakāśaḥ ॥

सर्वामिमां पृथिवीं निर्जिगाय; प्रस्थे बद्ध्वा ह्यददं ब्राह्मणेभ्यः । मेध्यानश्वानेकशफान्सुरूपां;स्तदा देवाः पुण्यभाजो भवन्ति ॥

sarvām imāṁ pr̥thivīṁ nirjigāya; prasthe baddhvā hy adadaṁ brāhmaṇebhyaḥ । medhyān aśvān ekaśaphān surūpāṁs; tadā devāḥ puṇyabhājo bhavanti ॥

अदामहं पृथिवीं ब्राह्मणेभ्यः; पूर्णामिमामखिलां वाहनस्य । गोभिः सुवर्णेन धनैश्च मुख्यै;स्तत्रासन्गाः शतमर्बुदानि ॥

adām ahaṁ pr̥thivīṁ brāhmaṇebhyaḥ; pūrṇām imām akhilāṁ vāhanasya । gobhiḥ suvarṇena dhanaiś ca mukhyais; tatrāsan gāḥ śatam arbudāni ॥

सत्येन मे द्यौश्च वसुंधरा च; तथैवाग्निर्ज्वलते मानुषेषु । न मे वृथा व्याहृतमेव वाक्यं; सत्यं हि सन्तः प्रतिपूजयन्ति । सर्वे च देवा मुनयश्च लोकाः; सत्येन पूज्या इति मे मनोगतम् ॥

satyena me dyauś ca vasuṁdharā ca; tathaivāgnir jvalate mānuṣeṣu । na me vr̥thā vyāhr̥tam eva vākyaṁ; satyaṁ hi santaḥ pratipūjayanti । sarve ca devā munayaś ca lokāḥ; satyena pūjyā iti me manogatam ॥

यो नः स्वर्गजितः सर्वान्यथावृत्तं निवेदयेत् । अनसूयुर्द्विजाग्रेभ्यः स लभेन्नः सलोकताम् ॥

yo naḥ svargajitaḥ sarvān yathāvr̥ttaṁ nivedayet । anasūyur dvijāgrebhyaḥ sa labhen naḥ salokatām ॥

वैशंपायन उवाच । एवं राजा स महात्मा ह्यतीव; स्वैर्दौहित्रैस्तारितोऽमित्रसाहः । त्यक्त्वा महीं परमोदारकर्मा; स्वर्गं गतः कर्मभिर्व्याप्य पृथ्वीम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evaṁ rājā sa mahātmā hy atīva; svair dauhitrais tārito ’mitrasāhaḥ । tyaktvā mahīṁ paramodārakarmā; svargaṁ gataḥ karmabhir vyāpya pr̥thvīm ॥