Adhyāya 85

अष्टक उवाच । यदावसो नन्दने कामरूपी; संवत्सराणामयुतं शतानाम् । किं कारणं कार्तयुगप्रधान; हित्वा तत्त्वं वसुधामन्वपद्यः ॥

aṣṭaka uvāca । yadāvaso nandane kāmarūpī; saṁvatsarāṇām ayutaṁ śatānām । kiṁ kāraṇaṁ kārtayugapradhāna; hitvā tattvaṁ vasudhām anvapadyaḥ ॥

ययातिरुवाच । ज्ञातिः सुहृत्स्वजनो यो यथेह; क्षीणे वित्ते त्यज्यते मानवैर्हि । तथा तत्र क्षीणपुण्यं मनुष्यं; त्यजन्ति सद्यः सेश्वरा देवसंघाः ॥

yayātir uvāca । jñātiḥ suhr̥t svajano yo yatheha; kṣīṇe vitte tyajyate mānavair hi । tathā tatra kṣīṇapuṇyaṁ manuṣyaṁ; tyajanti sadyaḥ seśvarā devasaṁghāḥ ॥

अष्टक उवाच । कथं तस्मिन्क्षीणपुण्या भवन्ति; संमुह्यते मेऽत्र मनोऽतिमात्रम् । किंविशिष्टाः कस्य धामोपयान्ति; तद्वै ब्रूहि क्षेत्रवित्त्वं मतो मे ॥

aṣṭaka uvāca । kathaṁ tasmin kṣīṇapuṇyā bhavanti; saṁmuhyate me ’tra mano ’timātram । kiṁviśiṣṭāḥ kasya dhāmopayānti; tad vai brūhi kṣetravit tvaṁ mato me ॥

ययातिरुवाच । इमं भौमं नरकं ते पतन्ति; लालप्यमाना नरदेव सर्वे । ते कङ्कगोमायुबलाशनार्थं; क्षीणा विवृद्धिं बहुधा व्रजन्ति ॥

yayātir uvāca । imaṁ bhaumaṁ narakaṁ te patanti; lālapyamānā naradeva sarve । te kaṅkagomāyubalāśanārthaṁ; kṣīṇā vivr̥ddhiṁ bahudhā vrajanti ॥

तस्मादेतद्वर्जनीयं नरेण; दुष्टं लोके गर्हणीयं च कर्म । आख्यातं ते पार्थिव सर्वमेत;द्भूयश्चेदानीं वद किं ते वदामि ॥

tasmād etad varjanīyaṁ nareṇa; duṣṭaṁ loke garhaṇīyaṁ ca karma । ākhyātaṁ te pārthiva sarvam etad; bhūyaś cedānīṁ vada kiṁ te vadāmi ॥

अष्टक उवाच । यदा तु तान्वितुदन्ते वयांसि; तथा गृध्राः शितिकण्ठाः पतंगाः । कथं भवन्ति कथमाभवन्ति; न भौममन्यं नरकं शृणोमि ॥

aṣṭaka uvāca । yadā tu tān vitudante vayāṁsi; tathā gr̥dhrāḥ śitikaṇṭhāḥ pataṁgāḥ । kathaṁ bhavanti katham ābhavanti; na bhaumam anyaṁ narakaṁ śr̥ṇomi ॥

ययातिरुवाच । ऊर्ध्वं देहात्कर्मणो जृम्भमाणा;द्व्यक्तं पृथिव्यामनुसंचरन्ति । इमं भौमं नरकं ते पतन्ति; नावेक्षन्ते वर्षपूगाननेकान् ॥

yayātir uvāca । ūrdhvaṁ dehāt karmaṇo jr̥mbhamāṇād; vyaktaṁ pr̥thivyām anusaṁcaranti । imaṁ bhaumaṁ narakaṁ te patanti; nāvekṣante varṣapūgān anekān ॥

षष्टिं सहस्राणि पतन्ति व्योम्नि; तथा अशीतिं परिवत्सराणि । तान्वै तुदन्ति प्रपततः प्रपातं; भीमा भौमा राक्षसास्तीक्ष्णदंष्ट्राः ॥

ṣaṣṭiṁ sahasrāṇi patanti vyomni; tathā aśītiṁ parivatsarāṇi । tān vai tudanti prapatataḥ prapātaṁ; bhīmā bhaumā rākṣasās tīkṣṇadaṁṣṭrāḥ ॥

अष्टक उवाच । यदेनसस्ते पततस्तुदन्ति; भीमा भौमा राक्षसास्तीक्ष्णदंष्ट्राः । कथं भवन्ति कथमाभवन्ति; कथंभूता गर्भभूता भवन्ति ॥

aṣṭaka uvāca । yad enasas te patatas tudanti; bhīmā bhaumā rākṣasās tīkṣṇadaṁṣṭrāḥ । kathaṁ bhavanti katham ābhavanti; kathaṁbhūtā garbhabhūtā bhavanti ॥

ययातिरुवाच । अस्रं रेतः पुष्पफलानुपृक्त;मन्वेति तद्वै पुरुषेण सृष्टम् । स वै तस्या रज आपद्यते वै; स गर्भभूतः समुपैति तत्र ॥

yayātir uvāca । asraṁ retaḥ puṣpaphalānupr̥ktam; anveti tad vai puruṣeṇa sr̥ṣṭam । sa vai tasyā raja āpadyate vai; sa garbhabhūtaḥ samupaiti tatra ॥

वनस्पतींश्चौषधीश्चाविशन्ति; अपो वायुं पृथिवीं चान्तरिक्षम् । चतुष्पदं द्विपदं चापि सर्व;मेवंभूता गर्भभूता भवन्ति ॥

vanaspatīṁś cauṣadhīś cāviśanti; apo vāyuṁ pr̥thivīṁ cāntarikṣam । catuṣpadaṁ dvipadaṁ cāpi sarvam; evaṁbhūtā garbhabhūtā bhavanti ॥

अष्टक उवाच । अन्यद्वपुर्विदधातीह गर्भ; उताहोस्वित्स्वेन कामेन याति । आपद्यमानो नरयोनिमेता;माचक्ष्व मे संशयात्प्रब्रवीमि ॥

aṣṭaka uvāca । anyad vapur vidadhātīha garbha; utāhosvit svena kāmena yāti । āpadyamāno narayonim etām; ācakṣva me saṁśayāt prabravīmi ॥

शरीरदेहादिसमुच्छ्रयं च; चक्षुःश्रोत्रे लभते केन संज्ञाम् । एतत्तत्त्वं सर्वमाचक्ष्व पृष्टः; क्षेत्रज्ञं त्वां तात मन्याम सर्वे ॥

śarīradehādisamucchrayaṁ ca; cakṣuḥśrotre labhate kena saṁjñām । etat tattvaṁ sarvam ācakṣva pr̥ṣṭaḥ; kṣetrajñaṁ tvāṁ tāta manyāma sarve ॥

ययातिरुवाच । वायुः समुत्कर्षति गर्भयोनि;मृतौ रेतः पुष्परसानुपृक्तम् । स तत्र तन्मात्रकृताधिकारः; क्रमेण संवर्धयतीह गर्भम् ॥

yayātir uvāca । vāyuḥ samutkarṣati garbhayonim; r̥tau retaḥ puṣparasānupr̥ktam । sa tatra tanmātrakr̥tādhikāraḥ; krameṇa saṁvardhayatīha garbham ॥

स जायमानो विगृहीतगात्रः; षड्ज्ञाननिष्ठायतनो मनुष्यः । स श्रोत्राभ्यां वेदयतीह शब्दं; सर्वं रूपं पश्यति चक्षुषा च ॥

sa jāyamāno vigr̥hītagātraḥ; ṣaḍjñānaniṣṭhāyatano manuṣyaḥ । sa śrotrābhyāṁ vedayatīha śabdaṁ; sarvaṁ rūpaṁ paśyati cakṣuṣā ca ॥

घ्राणेन गन्धं जिह्वयाथो रसं च; त्वचा स्पर्शं मनसा वेद भावम् । इत्यष्टकेहोपचितिं च विद्धि; महात्मनः प्राणभृतः शरीरे ॥

ghrāṇena gandhaṁ jihvayātho rasaṁ ca; tvacā sparśaṁ manasā veda bhāvam । ity aṣṭakehopacitiṁ ca viddhi; mahātmanaḥ prāṇabhr̥taḥ śarīre ॥

अष्टक उवाच । यः संस्थितः पुरुषो दह्यते वा; निखन्यते वापि निघृष्यते वा । अभावभूतः स विनाशमेत्य; केनात्मानं चेतयते पुरस्तात् ॥

aṣṭaka uvāca । yaḥ saṁsthitaḥ puruṣo dahyate vā; nikhanyate vāpi nighr̥ṣyate vā । abhāvabhūtaḥ sa vināśam etya; kenātmānaṁ cetayate purastāt ॥

ययातिरुवाच । हित्वा सोऽसून्सुप्तवन्निष्टनित्वा; पुरोधाय सुकृतं दुष्कृतं च । अन्यां योनिं पवनाग्रानुसारी; हित्वा देहं भजते राजसिंह ॥

yayātir uvāca । hitvā so ’sūn suptavan niṣṭanitvā; purodhāya sukr̥taṁ duṣkr̥taṁ ca । anyāṁ yoniṁ pavanāgrānusārī; hitvā dehaṁ bhajate rājasiṁha ॥

पुण्यां योनिं पुण्यकृतो व्रजन्ति; पापां योनिं पापकृतो व्रजन्ति । कीटाः पतंगाश्च भवन्ति पापा; न मे विवक्षास्ति महानुभाव ॥

puṇyāṁ yoniṁ puṇyakr̥to vrajanti; pāpāṁ yoniṁ pāpakr̥to vrajanti । kīṭāḥ pataṁgāś ca bhavanti pāpā; na me vivakṣāsti mahānubhāva ॥

चतुष्पदा द्विपदाः षट्पदाश्च; तथाभूता गर्भभूता भवन्ति । आख्यातमेतन्निखिलेन सर्वं; भूयस्तु किं पृच्छसि राजसिंह ॥

catuṣpadā dvipadāḥ ṣaṭpadāś ca; tathābhūtā garbhabhūtā bhavanti । ākhyātam etan nikhilena sarvaṁ; bhūyas tu kiṁ pr̥cchasi rājasiṁha ॥

अष्टक उवाच । किं स्वित्कृत्वा लभते तात लोका;न्मर्त्यः श्रेष्ठांस्तपसा विद्यया वा । तन्मे पृष्टः शंस सर्वं यथाव;च्छुभाँल्लोकान्येन गच्छेत्क्रमेण ॥

aṣṭaka uvāca । kiṁ svit kr̥tvā labhate tāta lokān; martyaḥ śreṣṭhāṁs tapasā vidyayā vā । tan me pr̥ṣṭaḥ śaṁsa sarvaṁ yathāvac; chubhām̐l lokān yena gacchet krameṇa ॥

ययातिरुवाच । तपश्च दानं च शमो दमश्च; ह्रीरार्जवं सर्वभूतानुकम्पा । नश्यन्ति मानेन तमोऽभिभूताः; पुंसः सदैवेति वदन्ति सन्तः ॥

yayātir uvāca । tapaś ca dānaṁ ca śamo damaś ca; hrīr ārjavaṁ sarvabhūtānukampā । naśyanti mānena tamo’bhibhūtāḥ; puṁsaḥ sadaiveti vadanti santaḥ ॥

अधीयानः पण्डितं मन्यमानो; यो विद्यया हन्ति यशः परेषाम् । तस्यान्तवन्तश्च भवन्ति लोका; न चास्य तद्ब्रह्म फलं ददाति ॥

adhīyānaḥ paṇḍitaṁ manyamāno; yo vidyayā hanti yaśaḥ pareṣām । tasyāntavantaś ca bhavanti lokā; na cāsya tad brahma phalaṁ dadāti ॥

चत्वारि कर्माण्यभयंकराणि; भयं प्रयच्छन्त्ययथाकृतानि । मानाग्निहोत्रमुत मानमौनं; मानेनाधीतमुत मानयज्ञः ॥

catvāri karmāṇy abhayaṁkarāṇi; bhayaṁ prayacchanty ayathākr̥tāni । mānāgnihotram uta mānamaunaṁ; mānenādhītam uta mānayajñaḥ ॥

न मान्यमानो मुदमाददीत; न संतापं प्राप्नुयाच्चावमानात् । सन्तः सतः पूजयन्तीह लोके; नासाधवः साधुबुद्धिं लभन्ते ॥

na mānyamāno mudam ādadīta; na saṁtāpaṁ prāpnuyāc cāvamānāt । santaḥ sataḥ pūjayantīha loke; nāsādhavaḥ sādhubuddhiṁ labhante ॥

इति दद्यादिति यजेदित्यधीयीत मे व्रतम् । इत्यस्मिन्नभयान्याहुस्तानि वर्ज्यानि नित्यशः ॥

iti dadyād iti yajed ity adhīyīta me vratam । ity asminn abhayāny āhus tāni varjyāni nityaśaḥ ॥

येनाश्रयं वेदयन्ते पुराणं; मनीषिणो मानसमानभक्तम् । तन्निःश्रेयस्तैजसं रूपमेत्य; परां शान्तिं प्राप्नुयुः प्रेत्य चेह ॥

yenāśrayaṁ vedayante purāṇaṁ; manīṣiṇo mānasamānabhaktam । tan niḥśreyas taijasaṁ rūpam etya; parāṁ śāntiṁ prāpnuyuḥ pretya ceha ॥