Adhyāya 84

ययातिरुवाच । अहं ययातिर्नहुषस्य पुत्रः; पूरोः पिता सर्वभूतावमानात् । प्रभ्रंशितः सुरसिद्धर्षिलोका;त्परिच्युतः प्रपताम्यल्पपुण्यः ॥

yayātir uvāca । ahaṁ yayātir nahuṣasya putraḥ; pūroḥ pitā sarvabhūtāvamānāt । prabhraṁśitaḥ surasiddharṣilokāt; paricyutaḥ prapatāmy alpapuṇyaḥ ॥

अहं हि पूर्वो वयसा भवद्भ्य;स्तेनाभिवादं भवतां न प्रयुञ्जे । यो विद्यया तपसा जन्मना वा; वृद्धः स पूज्यो भवति द्विजानाम् ॥

ahaṁ hi pūrvo vayasā bhavadbhyas; tenābhivādaṁ bhavatāṁ na prayuñje । yo vidyayā tapasā janmanā vā; vr̥ddhaḥ sa pūjyo bhavati dvijānām ॥

अष्टक उवाच । अवादीश्चेद्वयसा यः स वृद्ध; इति राजन्नाभ्यवदः कथंचित् । यो वै विद्वान्वयसा सन्स्म वृद्धः; स एव पूज्यो भवति द्विजानाम् ॥

aṣṭaka uvāca । avādīś ced vayasā yaḥ sa vr̥ddha; iti rājan nābhyavadaḥ kathaṁ cit । yo vai vidvān vayasā san sma vr̥ddhaḥ; sa eva pūjyo bhavati dvijānām ॥

ययातिरुवाच । प्रतिकूलं कर्मणां पापमाहु;स्तद्वर्ततेऽप्रवणे पापलोक्यम् । सन्तोऽसतां नानुवर्तन्ति चैत;द्यथा आत्मैषामनुकूलवादी ॥

yayātir uvāca । pratikūlaṁ karmaṇāṁ pāpam āhus; tad vartate ’pravaṇe pāpalokyam । santo ’satāṁ nānuvartanti caitad; yathā ātmaiṣām anukūlavādī ॥

अभूद्धनं मे विपुलं महद्वै; विचेष्टमानो नाधिगन्ता तदस्मि । एवं प्रधार्यात्महिते निविष्टो; यो वर्तते स विजानाति जीवन् ॥

abhūd dhanaṁ me vipulaṁ mahad vai; viceṣṭamāno nādhigantā tad asmi । evaṁ pradhāryātmahite niviṣṭo; yo vartate sa vijānāti jīvan ॥

नानाभावा बहवो जीवलोके; दैवाधीना नष्टचेष्टाधिकाराः । तत्तत्प्राप्य न विहन्येत धीरो; दिष्टं बलीय इति मत्वात्मबुद्ध्या ॥

nānābhāvā bahavo jīvaloke; daivādhīnā naṣṭaceṣṭādhikārāḥ । tat tat prāpya na vihanyeta dhīro; diṣṭaṁ balīya iti matvātmabuddhyā ॥

सुखं हि जन्तुर्यदि वापि दुःखं; दैवाधीनं विन्दति नात्मशक्त्या । तस्माद्दिष्टं बलवन्मन्यमानो; न संज्वरेन्नापि हृष्येत्कदाचित् ॥

sukhaṁ hi jantur yadi vāpi duḥkhaṁ; daivādhīnaṁ vindati nātmaśaktyā । tasmād diṣṭaṁ balavan manyamāno; na saṁjvaren nāpi hr̥ṣyet kadā cit ॥

दुःखे न तप्येन्न सुखेन हृष्ये;त्समेन वर्तेत सदैव धीरः । दिष्टं बलीय इति मन्यमानो; न संज्वरेन्नापि हृष्येत्कदाचित् ॥

duḥkhe na tapyen na sukhena hr̥ṣyet; samena varteta sadaiva dhīraḥ । diṣṭaṁ balīya iti manyamāno; na saṁjvaren nāpi hr̥ṣyet kadā cit ॥

भये न मुह्याम्यष्टकाहं कदाचि;त्संतापो मे मानसो नास्ति कश्चित् । धाता यथा मां विदधाति लोके; ध्रुवं तथाहं भवितेति मत्वा ॥

bhaye na muhyāmy aṣṭakāhaṁ kadā cit; saṁtāpo me mānaso nāsti kaś cit । dhātā yathā māṁ vidadhāti loke; dhruvaṁ tathāhaṁ bhaviteti matvā ॥

संस्वेदजा अण्डजा उद्भिदाश्च; सरीसृपाः कृमयोऽथाप्सु मत्स्याः । तथाश्मानस्तृणकाष्ठं च सर्वं; दिष्टक्षये स्वां प्रकृतिं भजन्ते ॥

saṁsvedajā aṇḍajā udbhidāś ca; sarīsr̥pāḥ kr̥mayo ’thāpsu matsyāḥ । tathāśmānas tr̥ṇakāṣṭhaṁ ca sarvaṁ; diṣṭakṣaye svāṁ prakr̥tiṁ bhajante ॥

अनित्यतां सुखदुःखस्य बुद्ध्वा; कस्मात्संतापमष्टकाहं भजेयम् । किं कुर्यां वै किं च कृत्वा न तप्ये; तस्मात्संतापं वर्जयाम्यप्रमत्तः ॥

anityatāṁ sukhaduḥkhasya buddhvā; kasmāt saṁtāpam aṣṭakāhaṁ bhajeyam । kiṁ kuryāṁ vai kiṁ ca kr̥tvā na tapye; tasmāt saṁtāpaṁ varjayāmy apramattaḥ ॥

अष्टक उवाच । ये ये लोकाः पार्थिवेन्द्र प्रधाना;स्त्वया भुक्ता यं च कालं यथा च । तन्मे राजन्ब्रूहि सर्वं यथाव;त्क्षेत्रज्ञवद्भाषसे त्वं हि धर्मान् ॥

aṣṭaka uvāca । ye ye lokāḥ pārthivendra pradhānās; tvayā bhuktā yaṁ ca kālaṁ yathā ca । tan me rājan brūhi sarvaṁ yathāvat; kṣetrajñavad bhāṣase tvaṁ hi dharmān ॥

ययातिरुवाच । राजाहमासमिह सार्वभौम;स्ततो लोकान्महतो अजयं वै । तत्रावसं वर्षसहस्रमात्रं; ततो लोकं परमस्म्यभ्युपेतः ॥

yayātir uvāca । rājāham āsam iha sārvabhaumas; tato lokān mahato ajayaṁ vai । tatrāvasaṁ varṣasahasramātraṁ; tato lokaṁ param asmy abhyupetaḥ ॥

ततः पुरीं पुरुहूतस्य रम्यां; सहस्रद्वारां शतयोजनायताम् । अध्यावसं वर्षसहस्रमात्रं; ततो लोकं परमस्म्यभ्युपेतः ॥

tataḥ purīṁ puruhūtasya ramyāṁ; sahasradvārāṁ śatayojanāyatām । adhyāvasaṁ varṣasahasramātraṁ; tato lokaṁ param asmy abhyupetaḥ ॥

ततो दिव्यमजरं प्राप्य लोकं; प्रजापतेर्लोकपतेर्दुरापम् । तत्रावसं वर्षसहस्रमात्रं; ततो लोकं परमस्म्यभ्युपेतः ॥

tato divyam ajaraṁ prāpya lokaṁ; prajāpater lokapater durāpam । tatrāvasaṁ varṣasahasramātraṁ; tato lokaṁ param asmy abhyupetaḥ ॥

देवस्य देवस्य निवेशने च; विजित्य लोकानवसं यथेष्टम् । संपूज्यमानस्त्रिदशैः समस्तै;स्तुल्यप्रभावद्युतिरीश्वराणाम् ॥

devasya devasya niveśane ca; vijitya lokān avasaṁ yatheṣṭam । saṁpūjyamānas tridaśaiḥ samastais; tulyaprabhāvadyutir īśvarāṇām ॥

तथावसं नन्दने कामरूपी; संवत्सराणामयुतं शतानाम् । सहाप्सरोभिर्विहरन्पुण्यगन्धा;न्पश्यन्नगान्पुष्पितांश्चारुरूपान् ॥

tathāvasaṁ nandane kāmarūpī; saṁvatsarāṇām ayutaṁ śatānām । sahāpsarobhir viharan puṇyagandhān; paśyan nagān puṣpitāṁś cārurūpān ॥

तत्रस्थं मां देवसुखेषु सक्तं; कालेऽतीते महति ततोऽतिमात्रम् । दूतो देवानामब्रवीदुग्ररूपो; ध्वंसेत्युच्चैस्त्रिः प्लुतेन स्वरेण ॥

tatrasthaṁ māṁ devasukheṣu saktaṁ; kāle ’tīte mahati tato ’timātram । dūto devānām abravīd ugrarūpo; dhvaṁsety uccais triḥ plutena svareṇa ॥

एतावन्मे विदितं राजसिंह; ततो भ्रष्टोऽहं नन्दनात्क्षीणपुण्यः । वाचोऽश्रौषं चान्तरिक्षे सुराणा;मनुक्रोशाच्छोचतां मानवेन्द्र ॥

etāvan me viditaṁ rājasiṁha; tato bhraṣṭo ’haṁ nandanāt kṣīṇapuṇyaḥ । vāco ’śrauṣaṁ cāntarikṣe surāṇām; anukrośāc chocatāṁ mānavendra ॥

अहो कष्टं क्षीणपुण्यो ययातिः; पतत्यसौ पुण्यकृत्पुण्यकीर्तिः । तानब्रुवं पतमानस्ततोऽहं; सतां मध्ये निपतेयं कथं नु ॥

aho kaṣṭaṁ kṣīṇapuṇyo yayātiḥ; pataty asau puṇyakr̥t puṇyakīrtiḥ । tān abruvaṁ patamānas tato ’haṁ; satāṁ madhye nipateyaṁ kathaṁ nu ॥

तैराख्याता भवतां यज्ञभूमिः; समीक्ष्य चैनां त्वरितमुपागतोऽस्मि । हविर्गन्धं देशिकं यज्ञभूमे;र्धूमापाङ्गं प्रतिगृह्य प्रतीतः ॥

tair ākhyātā bhavatāṁ yajñabhūmiḥ; samīkṣya caināṁ tvaritam upāgato ’smi । havirgandhaṁ deśikaṁ yajñabhūmer; dhūmāpāṅgaṁ pratigr̥hya pratītaḥ ॥