Adhyāya 82

वैशंपायन उवाच । स्वर्गतः स तु राजेन्द्रो निवसन्देवसद्मनि । पूजितस्त्रिदशैः साध्यैर्मरुद्भिर्वसुभिस्तथा ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । svargataḥ sa tu rājendro nivasan devasadmani । pūjitas tridaśaiḥ sādhyair marudbhir vasubhis tathā ॥

देवलोकाद्ब्रह्मलोकं संचरन्पुण्यकृद्वशी । अवसत्पृथिवीपालो दीर्घकालमिति श्रुतिः ॥

devalokād brahmalokaṁ saṁcaran puṇyakr̥d vaśī । avasat pr̥thivīpālo dīrghakālam iti śrutiḥ ॥

स कदाचिन्नृपश्रेष्ठो ययातिः शक्रमागमत् । कथान्ते तत्र शक्रेण पृष्टः स पृथिवीपतिः ॥

sa kadā cin nr̥paśreṣṭho yayātiḥ śakram āgamat । kathānte tatra śakreṇa pr̥ṣṭaḥ sa pr̥thivīpatiḥ ॥

शक्र उवाच । यदा स पूरुस्तव रूपेण राज;ञ्जरां गृहीत्वा प्रचचार भूमौ । तदा राज्यं संप्रदायैव तस्मै; त्वया किमुक्तः कथयेह सत्यम् ॥

śakra uvāca । yadā sa pūrus tava rūpeṇa rājañ; jarāṁ gr̥hītvā pracacāra bhūmau । tadā rājyaṁ saṁpradāyaiva tasmai; tvayā kim uktaḥ kathayeha satyam ॥

ययातिरुवाच । गङ्गायमुनयोर्मध्ये कृत्स्नोऽयं विषयस्तव । मध्ये पृथिव्यास्त्वं राजा भ्रातरोऽन्त्याधिपास्तव ॥

yayātir uvāca । gaṅgāyamunayor madhye kr̥tsno ’yaṁ viṣayas tava । madhye pr̥thivyās tvaṁ rājā bhrātaro ’ntyādhipās tava ॥

अक्रोधनः क्रोधनेभ्यो विशिष्ट;स्तथा तितिक्षुरतितिक्षोर्विशिष्टः । अमानुषेभ्यो मानुषाश्च प्रधाना; विद्वांस्तथैवाविदुषः प्रधानः ॥

akrodhanaḥ krodhanebhyo viśiṣṭas; tathā titikṣur atitikṣor viśiṣṭaḥ । amānuṣebhyo mānuṣāś ca pradhānā; vidvāṁs tathaivāviduṣaḥ pradhānaḥ ॥

आक्रुश्यमानो नाक्रोशेन्मन्युरेव तितिक्षतः । आक्रोष्टारं निर्दहति सुकृतं चास्य विन्दति ॥

ākruśyamāno nākrośen manyur eva titikṣataḥ । ākroṣṭāraṁ nirdahati sukr̥taṁ cāsya vindati ॥

नारुंतुदः स्यान्न नृशंसवादी; न हीनतः परमभ्याददीत । ययास्य वाचा पर उद्विजेत; न तां वदेद्रुशतीं पापलोक्याम् ॥

nāruṁtudaḥ syān na nr̥śaṁsavādī; na hīnataḥ param abhyādadīta । yayāsya vācā para udvijeta; na tāṁ vaded ruśatīṁ pāpalokyām ॥

अरुंतुदं पुरुषं रूक्षवाचं; वाक्कण्टकैर्वितुदन्तं मनुष्यान् । विद्यादलक्ष्मीकतमं जनानां; मुखे निबद्धां निरृतिं वहन्तम् ॥

aruṁtudaṁ puruṣaṁ rūkṣavācaṁ; vākkaṇṭakair vitudantaṁ manuṣyān । vidyād alakṣmīkatamaṁ janānāṁ; mukhe nibaddhāṁ nirr̥tiṁ vahantam ॥

सद्भिः पुरस्तादभिपूजितः स्या;त्सद्भिस्तथा पृष्ठतो रक्षितः स्यात् । सदासतामतिवादांस्तितिक्षे;त्सतां वृत्तं चाददीतार्यवृत्तः ॥

sadbhiḥ purastād abhipūjitaḥ syāt; sadbhis tathā pr̥ṣṭhato rakṣitaḥ syāt । sadāsatām ativādāṁs titikṣet; satāṁ vr̥ttaṁ cādadītāryavr̥ttaḥ ॥

वाक्सायका वदनान्निष्पतन्ति; यैराहतः शोचति रात्र्यहानि । परस्य वा मर्मसु ये पतन्ति; तान्पण्डितो नावसृजेत्परेषु ॥

vāksāyakā vadanān niṣpatanti; yair āhataḥ śocati rātryahāni । parasya vā marmasu ye patanti; tān paṇḍito nāvasr̥jet pareṣu ॥

न हीदृशं संवननं त्रिषु लोकेषु विद्यते । यथा मैत्री च भूतेषु दानं च मधुरा च वाक् ॥

na hīdr̥śaṁ saṁvananaṁ triṣu lokeṣu vidyate । yathā maitrī ca bhūteṣu dānaṁ ca madhurā ca vāk ॥

तस्मात्सान्त्वं सदा वाच्यं न वाच्यं परुषं क्वचित् । पूज्यान्संपूजयेद्दद्यान्न च याचेत्कदाचन ॥

tasmāt sāntvaṁ sadā vācyaṁ na vācyaṁ paruṣaṁ kva cit । pūjyān saṁpūjayed dadyān na ca yācet kadā cana ॥