Adhyāya 80

वैशंपायन उवाच । पौरवेणाथ वयसा ययातिर्नहुषात्मजः । प्रीतियुक्तो नृपश्रेष्ठश्चचार विषयान्प्रियान् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । pauraveṇātha vayasā yayātir nahuṣātmajaḥ । prītiyukto nr̥paśreṣṭhaś cacāra viṣayān priyān ॥

यथाकामं यथोत्साहं यथाकालं यथासुखम् । धर्माविरुद्धान्राजेन्द्रो यथार्हति स एव हि ॥

yathākāmaṁ yathotsāhaṁ yathākālaṁ yathāsukham । dharmāviruddhān rājendro yathārhati sa eva hi ॥

देवानतर्पयद्यज्ञैः श्राद्धैस्तद्वत्पितॄनपि । दीनाननुग्रहैरिष्टैः कामैश्च द्विजसत्तमान् ॥

devān atarpayad yajñaiḥ śrāddhais tadvat pitr̥̄n api । dīnān anugrahair iṣṭaiḥ kāmaiś ca dvijasattamān ॥

अतिथीनन्नपानैश्च विशश्च परिपालनैः । आनृशंस्येन शूद्रांश्च दस्यून्संनिग्रहेण च ॥

atithīn annapānaiś ca viśaś ca paripālanaiḥ । ānr̥śaṁsyena śūdrāṁś ca dasyūn saṁnigraheṇa ca ॥

धर्मेण च प्रजाः सर्वा यथावदनुरञ्जयन् । ययातिः पालयामास साक्षादिन्द्र इवापरः ॥

dharmeṇa ca prajāḥ sarvā yathāvad anurañjayan । yayātiḥ pālayām āsa sākṣād indra ivāparaḥ ॥

स राजा सिंहविक्रान्तो युवा विषयगोचरः । अविरोधेन धर्मस्य चचार सुखमुत्तमम् ॥

sa rājā siṁhavikrānto yuvā viṣayagocaraḥ । avirodhena dharmasya cacāra sukham uttamam ॥

स संप्राप्य शुभान्कामांस्तृप्तः खिन्नश्च पार्थिवः । कालं वर्षसहस्रान्तं सस्मार मनुजाधिपः ॥

sa saṁprāpya śubhān kāmāṁs tr̥ptaḥ khinnaś ca pārthivaḥ । kālaṁ varṣasahasrāntaṁ sasmāra manujādhipaḥ ॥

परिसंख्याय कालज्ञः कलाः काष्ठाश्च वीर्यवान् । पूर्णं मत्वा ततः कालं पूरुं पुत्रमुवाच ह ॥

parisaṁkhyāya kālajñaḥ kalāḥ kāṣṭhāś ca vīryavān । pūrṇaṁ matvā tataḥ kālaṁ pūruṁ putram uvāca ha ॥

यथाकामं यथोत्साहं यथाकालमरिंदम । सेविता विषयाः पुत्र यौवनेन मया तव ॥

yathākāmaṁ yathotsāhaṁ yathākālam ariṁdama । sevitā viṣayāḥ putra yauvanena mayā tava ॥

पूरो प्रीतोऽस्मि भद्रं ते गृहाणेदं स्वयौवनम् । राज्यं चैव गृहाणेदं त्वं हि मे प्रियकृत्सुतः ॥

pūro prīto ’smi bhadraṁ te gr̥hāṇedaṁ svayauvanam । rājyaṁ caiva gr̥hāṇedaṁ tvaṁ hi me priyakr̥t sutaḥ ॥

प्रतिपेदे जरां राजा ययातिर्नाहुषस्तदा । यौवनं प्रतिपेदे च पूरुः स्वं पुनरात्मनः ॥

pratipede jarāṁ rājā yayātir nāhuṣas tadā । yauvanaṁ pratipede ca pūruḥ svaṁ punar ātmanaḥ ॥

अभिषेक्तुकामं नृपतिं पूरुं पुत्रं कनीयसम् । ब्राह्मणप्रमुखा वर्णा इदं वचनमब्रुवन् ॥

abhiṣektukāmaṁ nr̥patiṁ pūruṁ putraṁ kanīyasam । brāhmaṇapramukhā varṇā idaṁ vacanam abruvan ॥

कथं शुक्रस्य नप्तारं देवयान्याः सुतं प्रभो । ज्येष्ठं यदुमतिक्रम्य राज्यं पूरोः प्रदास्यसि ॥

kathaṁ śukrasya naptāraṁ devayānyāḥ sutaṁ prabho । jyeṣṭhaṁ yadum atikramya rājyaṁ pūroḥ pradāsyasi ॥

यदुर्ज्येष्ठस्तव सुतो जातस्तमनु तुर्वसुः । शर्मिष्ठायाः सुतो द्रुह्युस्ततोऽनुः पूरुरेव च ॥

yadur jyeṣṭhas tava suto jātas tam anu turvasuḥ । śarmiṣṭhāyāḥ suto druhyus tato ’nuḥ pūrur eva ca ॥

कथं ज्येष्ठानतिक्रम्य कनीयान्राज्यमर्हति । एतत्संबोधयामस्त्वां धर्मं त्वमनुपालय ॥

kathaṁ jyeṣṭhān atikramya kanīyān rājyam arhati । etat saṁbodhayāmas tvāṁ dharmaṁ tvam anupālaya ॥

ययातिरुवाच । ब्राह्मणप्रमुखा वर्णाः सर्वे शृण्वन्तु मे वचः । ज्येष्ठं प्रति यथा राज्यं न देयं मे कथंचन ॥

yayātir uvāca । brāhmaṇapramukhā varṇāḥ sarve śr̥ṇvantu me vacaḥ । jyeṣṭhaṁ prati yathā rājyaṁ na deyaṁ me kathaṁ cana ॥

मम ज्येष्ठेन यदुना नियोगो नानुपालितः । प्रतिकूलः पितुर्यश्च न स पुत्रः सतां मतः ॥

mama jyeṣṭhena yadunā niyogo nānupālitaḥ । pratikūlaḥ pitur yaś ca na sa putraḥ satāṁ mataḥ ॥

मातापित्रोर्वचनकृद्धितः पथ्यश्च यः सुतः । स पुत्रः पुत्रवद्यश्च वर्तते पितृमातृषु ॥

mātāpitror vacanakr̥d dhitaḥ pathyaś ca yaḥ sutaḥ । sa putraḥ putravad yaś ca vartate pitr̥mātr̥ṣu ॥

यदुनाहमवज्ञातस्तथा तुर्वसुनापि च । द्रुह्युना चानुना चैव मय्यवज्ञा कृता भृशम् ॥

yadunāham avajñātas tathā turvasunāpi ca । druhyunā cānunā caiva mayy avajñā kr̥tā bhr̥śam ॥

पूरुणा मे कृतं वाक्यं मानितश्च विशेषतः । कनीयान्मम दायादो जरा येन धृता मम । मम कामः स च कृतः पूरुणा पुत्ररूपिणा ॥

pūruṇā me kr̥taṁ vākyaṁ mānitaś ca viśeṣataḥ । kanīyān mama dāyādo jarā yena dhr̥tā mama । mama kāmaḥ sa ca kr̥taḥ pūruṇā putrarūpiṇā ॥

शुक्रेण च वरो दत्तः काव्येनोशनसा स्वयम् । पुत्रो यस्त्वानुवर्तेत स राजा पृथिवीपतिः । भवतोऽनुनयाम्येवं पूरू राज्येऽभिषिच्यताम् ॥

śukreṇa ca varo dattaḥ kāvyenośanasā svayam । putro yas tvānuvarteta sa rājā pr̥thivīpatiḥ । bhavato ’nunayāmy evaṁ pūrū rājye ’bhiṣicyatām ॥

प्रकृतय ऊचुः । यः पुत्रो गुणसंपन्नो मातापित्रोर्हितः सदा । सर्वमर्हति कल्याणं कनीयानपि स प्रभो ॥

prakr̥taya ūcuḥ । yaḥ putro guṇasaṁpanno mātāpitror hitaḥ sadā । sarvam arhati kalyāṇaṁ kanīyān api sa prabho ॥

अर्हः पूरुरिदं राज्यं यः सुतः प्रियकृत्तव । वरदानेन शुक्रस्य न शक्यं वक्तुमुत्तरम् ॥

arhaḥ pūrur idaṁ rājyaṁ yaḥ sutaḥ priyakr̥t tava । varadānena śukrasya na śakyaṁ vaktum uttaram ॥

वैशंपायन उवाच । पौरजानपदैस्तुष्टैरित्युक्तो नाहुषस्तदा । अभ्यषिञ्चत्ततः पूरुं राज्ये स्वे सुतमात्मजम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । paurajānapadais tuṣṭair ity ukto nāhuṣas tadā । abhyaṣiñcat tataḥ pūruṁ rājye sve sutam ātmajam ॥

दत्त्वा च पूरवे राज्यं वनवासाय दीक्षितः । पुरात्स निर्ययौ राजा ब्राह्मणैस्तापसैः सह ॥

dattvā ca pūrave rājyaṁ vanavāsāya dīkṣitaḥ । purāt sa niryayau rājā brāhmaṇais tāpasaiḥ saha ॥

यदोस्तु यादवा जातास्तुर्वसोर्यवनाः सुताः । द्रुह्योरपि सुता भोजा अनोस्तु म्लेच्छजातयः ॥

yados tu yādavā jātās turvasor yavanāḥ sutāḥ । druhyor api sutā bhojā anos tu mlecchajātayaḥ ॥

पूरोस्तु पौरवो वंशो यत्र जातोऽसि पार्थिव । इदं वर्षसहस्राय राज्यं कारयितुं वशी ॥

pūros tu pauravo vaṁśo yatra jāto ’si pārthiva । idaṁ varṣasahasrāya rājyaṁ kārayituṁ vaśī ॥