Adhyāya 67

दुःषन्त उवाच । सुव्यक्तं राजपुत्री त्वं यथा कल्याणि भाषसे । भार्या मे भव सुश्रोणि ब्रूहि किं करवाणि ते ॥

duḥṣanta uvāca । suvyaktaṁ rājaputrī tvaṁ yathā kalyāṇi bhāṣase । bhāryā me bhava suśroṇi brūhi kiṁ karavāṇi te ॥

सुवर्णमाला वासांसि कुण्डले परिहाटके । नानापत्तनजे शुभ्रे मणिरत्ने च शोभने ॥

suvarṇamālā vāsāṁsi kuṇḍale parihāṭake । nānāpattanaje śubhre maṇiratne ca śobhane ॥

आहरामि तवाद्याहं निष्कादीन्यजिनानि च । सर्वं राज्यं तवाद्यास्तु भार्या मे भव शोभने ॥

āharāmi tavādyāhaṁ niṣkādīny ajināni ca । sarvaṁ rājyaṁ tavādyāstu bhāryā me bhava śobhane ॥

गान्धर्वेण च मां भीरु विवाहेनैहि सुन्दरि । विवाहानां हि रम्भोरु गान्धर्वः श्रेष्ठ उच्यते ॥

gāndharveṇa ca māṁ bhīru vivāhenaihi sundari । vivāhānāṁ hi rambhoru gāndharvaḥ śreṣṭha ucyate ॥

शकुन्तलोवाच । फलाहारो गतो राजन्पिता मे इत आश्रमात् । तं मुहूर्तं प्रतीक्षस्व स मां तुभ्यं प्रदास्यति ॥

śakuntalovāca । phalāhāro gato rājan pitā me ita āśramāt । taṁ muhūrtaṁ pratīkṣasva sa māṁ tubhyaṁ pradāsyati ॥

दुःषन्त उवाच । इच्छामि त्वां वरारोहे भजमानामनिन्दिते । त्वदर्थं मां स्थितं विद्धि त्वद्गतं हि मनो मम ॥

duḥṣanta uvāca । icchāmi tvāṁ varārohe bhajamānām anindite । tvadarthaṁ māṁ sthitaṁ viddhi tvadgataṁ hi mano mama ॥

आत्मनो बन्धुरात्मैव गतिरात्मैव चात्मनः । आत्मनैवात्मनो दानं कर्तुमर्हसि धर्मतः ॥

ātmano bandhur ātmaiva gatir ātmaiva cātmanaḥ । ātmanaivātmano dānaṁ kartum arhasi dharmataḥ ॥

अष्टावेव समासेन विवाहा धर्मतः स्मृताः । ब्राह्मो दैवस्तथैवार्षः प्राजापत्यस्तथासुरः ॥

aṣṭāv eva samāsena vivāhā dharmataḥ smr̥tāḥ । brāhmo daivas tathaivārṣaḥ prājāpatyas tathāsuraḥ ॥

गान्धर्वो राक्षसश्चैव पैशाचश्चाष्टमः स्मृतः । तेषां धर्मान्यथापूर्वं मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत् ॥

gāndharvo rākṣasaś caiva paiśācaś cāṣṭamaḥ smr̥taḥ । teṣāṁ dharmān yathāpūrvaṁ manuḥ svāyaṁbhuvo ’bravīt ॥

प्रशस्तांश्चतुरः पूर्वान्ब्राह्मणस्योपधारय । षडानुपूर्व्या क्षत्रस्य विद्धि धर्म्याननिन्दिते ॥

praśastāṁś caturaḥ pūrvān brāhmaṇasyopadhāraya । ṣaḍ ānupūrvyā kṣatrasya viddhi dharmyān anindite ॥

राज्ञां तु राक्षसोऽप्युक्तो विट्शूद्रेष्वासुरः स्मृतः । पञ्चानां तु त्रयो धर्म्या द्वावधर्म्यौ स्मृताविह ॥

rājñāṁ tu rākṣaso ’py ukto viṭśūdreṣv āsuraḥ smr̥taḥ । pañcānāṁ tu trayo dharmyā dvāv adharmyau smr̥tāv iha ॥

पैशाचश्चासुरश्चैव न कर्तव्यौ कथंचन । अनेन विधिना कार्यो धर्मस्यैषा गतिः स्मृता ॥

paiśācaś cāsuraś caiva na kartavyau kathaṁ cana । anena vidhinā kāryo dharmasyaiṣā gatiḥ smr̥tā ॥

गान्धर्वराक्षसौ क्षत्रे धर्म्यौ तौ मा विशङ्किथाः । पृथग्वा यदि वा मिश्रौ कर्तव्यौ नात्र संशयः ॥

gāndharvarākṣasau kṣatre dharmyau tau mā viśaṅkithāḥ । pr̥thag vā yadi vā miśrau kartavyau nātra saṁśayaḥ ॥

सा त्वं मम सकामस्य सकामा वरवर्णिनि । गान्धर्वेण विवाहेन भार्या भवितुमर्हसि ॥

sā tvaṁ mama sakāmasya sakāmā varavarṇini । gāndharveṇa vivāhena bhāryā bhavitum arhasi ॥

शकुन्तलोवाच । यदि धर्मपथस्त्वेष यदि चात्मा प्रभुर्मम । प्रदाने पौरवश्रेष्ठ शृणु मे समयं प्रभो ॥

śakuntalovāca । yadi dharmapathas tv eṣa yadi cātmā prabhur mama । pradāne pauravaśreṣṭha śr̥ṇu me samayaṁ prabho ॥

सत्यं मे प्रतिजानीहि यत्त्वां वक्ष्याम्यहं रहः । मम जायेत यः पुत्रः स भवेत्त्वदनन्तरम् ॥

satyaṁ me pratijānīhi yat tvāṁ vakṣyāmy ahaṁ rahaḥ । mama jāyeta yaḥ putraḥ sa bhavet tvadanantaram ॥

युवराजो महाराज सत्यमेतद्ब्रवीहि मे । यद्येतदेवं दुःषन्त अस्तु मे संगमस्त्वया ॥

yuvarājo mahārāja satyam etad bravīhi me । yady etad evaṁ duḥṣanta astu me saṁgamas tvayā ॥

वैशंपायन उवाच । एवमस्त्विति तां राजा प्रत्युवाचाविचारयन् । अपि च त्वां नयिष्यामि नगरं स्वं शुचिस्मिते । यथा त्वमर्हा सुश्रोणि सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evam astv iti tāṁ rājā pratyuvācāvicārayan । api ca tvāṁ nayiṣyāmi nagaraṁ svaṁ śucismite । yathā tvam arhā suśroṇi satyam etad bravīmi te ॥

एवमुक्त्वा स राजर्षिस्तामनिन्दितगामिनीम् । जग्राह विधिवत्पाणावुवास च तया सह ॥

evam uktvā sa rājarṣis tām aninditagāminīm । jagrāha vidhivat pāṇāv uvāsa ca tayā saha ॥

विश्वास्य चैनां स प्रायादब्रवीच्च पुनः पुनः । प्रेषयिष्ये तवार्थाय वाहिनीं चतुरङ्गिणीम् । तया त्वामानयिष्यामि निवासं स्वं शुचिस्मिते ॥

viśvāsya caināṁ sa prāyād abravīc ca punaḥ punaḥ । preṣayiṣye tavārthāya vāhinīṁ caturaṅgiṇīm । tayā tvām ānayiṣyāmi nivāsaṁ svaṁ śucismite ॥

इति तस्याः प्रतिश्रुत्य स नृपो जनमेजय । मनसा चिन्तयन्प्रायात्काश्यपं प्रति पार्थिवः ॥

iti tasyāḥ pratiśrutya sa nr̥po janamejaya । manasā cintayan prāyāt kāśyapaṁ prati pārthivaḥ ॥

भगवांस्तपसा युक्तः श्रुत्वा किं नु करिष्यति । एवं संचिन्तयन्नेव प्रविवेश स्वकं पुरम् ॥

bhagavāṁs tapasā yuktaḥ śrutvā kiṁ nu kariṣyati । evaṁ saṁcintayann eva praviveśa svakaṁ puram ॥

मुहूर्तयाते तस्मिंस्तु कण्वोऽप्याश्रममागमत् । शकुन्तला च पितरं ह्रिया नोपजगाम तम् ॥

muhūrtayāte tasmiṁs tu kaṇvo ’py āśramam āgamat । śakuntalā ca pitaraṁ hriyā nopajagāma tam ॥

विज्ञायाथ च तां कण्वो दिव्यज्ञानो महातपाः । उवाच भगवान्प्रीतः पश्यन्दिव्येन चक्षुषा ॥

vijñāyātha ca tāṁ kaṇvo divyajñāno mahātapāḥ । uvāca bhagavān prītaḥ paśyan divyena cakṣuṣā ॥

त्वयाद्य राजान्वयया मामनादृत्य यत्कृतः । पुंसा सह समायोगो न स धर्मोपघातकः ॥

tvayādya rājānvayayā mām anādr̥tya yatkr̥taḥ । puṁsā saha samāyogo na sa dharmopaghātakaḥ ॥

क्षत्रियस्य हि गान्धर्वो विवाहः श्रेष्ठ उच्यते । सकामायाः सकामेन निर्मन्त्रो रहसि स्मृतः ॥

kṣatriyasya hi gāndharvo vivāhaḥ śreṣṭha ucyate । sakāmāyāḥ sakāmena nirmantro rahasi smr̥taḥ ॥

धर्मात्मा च महात्मा च दुःषन्तः पुरुषोत्तमः । अभ्यगच्छः पतिं यं त्वं भजमानं शकुन्तले ॥

dharmātmā ca mahātmā ca duḥṣantaḥ puruṣottamaḥ । abhyagacchaḥ patiṁ yaṁ tvaṁ bhajamānaṁ śakuntale ॥

महात्मा जनिता लोके पुत्रस्तव महाबलः । य इमां सागरापाङ्गां कृत्स्नां भोक्ष्यति मेदिनीम् ॥

mahātmā janitā loke putras tava mahābalaḥ । ya imāṁ sāgarāpāṅgāṁ kr̥tsnāṁ bhokṣyati medinīm ॥

परं चाभिप्रयातस्य चक्रं तस्य महात्मनः । भविष्यत्यप्रतिहतं सततं चक्रवर्तिनः ॥

paraṁ cābhiprayātasya cakraṁ tasya mahātmanaḥ । bhaviṣyaty apratihataṁ satataṁ cakravartinaḥ ॥

ततः प्रक्षाल्य पादौ सा विश्रान्तं मुनिमब्रवीत् । विनिधाय ततो भारं संनिधाय फलानि च ॥

tataḥ prakṣālya pādau sā viśrāntaṁ munim abravīt । vinidhāya tato bhāraṁ saṁnidhāya phalāni ca ॥

मया पतिर्वृतो योऽसौ दुःषन्तः पुरुषोत्तमः । तस्मै ससचिवाय त्वं प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥

mayā patir vr̥to yo ’sau duḥṣantaḥ puruṣottamaḥ । tasmai sasacivāya tvaṁ prasādaṁ kartum arhasi ॥

कण्व उवाच । प्रसन्न एव तस्याहं त्वत्कृते वरवर्णिनि । गृहाण च वरं मत्तस्तत्कृते यदभीप्सितम् ॥

kaṇva uvāca । prasanna eva tasyāhaṁ tvatkr̥te varavarṇini । gr̥hāṇa ca varaṁ mattas tatkr̥te yad abhīpsitam ॥

वैशंपायन उवाच । ततो धर्मिष्ठतां वव्रे राज्याच्चास्खलनं तथा । शकुन्तला पौरवाणां दुःषन्तहितकाम्यया ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tato dharmiṣṭhatāṁ vavre rājyāc cāskhalanaṁ tathā । śakuntalā pauravāṇāṁ duḥṣantahitakāmyayā ॥