Adhyāya 68

वैशंपायन उवाच । प्रतिज्ञाय तु दुःषन्ते प्रतियाते शकुन्तला । गर्भं सुषाव वामोरुः कुमारममितौजसम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । pratijñāya tu duḥṣante pratiyāte śakuntalā । garbhaṁ suṣāva vāmoruḥ kumāram amitaujasam ॥

त्रिषु वर्षेषु पूर्णेषु दिप्तानलसमद्युतिम् । रूपौदार्यगुणोपेतं दौःषन्तिं जनमेजय ॥

triṣu varṣeṣu pūrṇeṣu diptānalasamadyutim । rūpaudāryaguṇopetaṁ dauḥṣantiṁ janamejaya ॥

जातकर्मादिसंस्कारं कण्वः पुण्यकृतां वरः । तस्याथ कारयामास वर्धमानस्य धीमतः ॥

jātakarmādisaṁskāraṁ kaṇvaḥ puṇyakr̥tāṁ varaḥ । tasyātha kārayām āsa vardhamānasya dhīmataḥ ॥

दन्तैः शुक्लैः शिखरिभिः सिंहसंहननो युवा । चक्राङ्कितकरः श्रीमान्महामूर्धा महाबलः । कुमारो देवगर्भाभः स तत्राशु व्यवर्धत ॥

dantaiḥ śuklaiḥ śikharibhiḥ siṁhasaṁhanano yuvā । cakrāṅkitakaraḥ śrīmān mahāmūrdhā mahābalaḥ । kumāro devagarbhābhaḥ sa tatrāśu vyavardhata ॥

षड्वर्ष एव बालः स कण्वाश्रमपदं प्रति । व्याघ्रान्सिंहान्वराहांश्च गजांश्च महिषांस्तथा ॥

ṣaḍvarṣa eva bālaḥ sa kaṇvāśramapadaṁ prati । vyāghrān siṁhān varāhāṁś ca gajāṁś ca mahiṣāṁs tathā ॥

बद्ध्वा वृक्षेषु बलवानाश्रमस्य समन्ततः । आरोहन्दमयंश्चैव क्रीडंश्च परिधावति ॥

baddhvā vr̥kṣeṣu balavān āśramasya samantataḥ । ārohan damayaṁś caiva krīḍaṁś ca paridhāvati ॥

ततोऽस्य नाम चक्रुस्ते कण्वाश्रमनिवासिनः । अस्त्वयं सर्वदमनः सर्वं हि दमयत्ययम् ॥

tato ’sya nāma cakrus te kaṇvāśramanivāsinaḥ । astv ayaṁ sarvadamanaḥ sarvaṁ hi damayaty ayam ॥

स सर्वदमनो नाम कुमारः समपद्यत । विक्रमेणौजसा चैव बलेन च समन्वितः ॥

sa sarvadamano nāma kumāraḥ samapadyata । vikrameṇaujasā caiva balena ca samanvitaḥ ॥

तं कुमारमृषिर्दृष्ट्वा कर्म चास्यातिमानुषम् । समयो यौवराज्यायेत्यब्रवीच्च शकुन्तलाम् ॥

taṁ kumāram r̥ṣir dr̥ṣṭvā karma cāsyātimānuṣam । samayo yauvarājyāyety abravīc ca śakuntalām ॥

तस्य तद्बलमाज्ञाय कण्वः शिष्यानुवाच ह । शकुन्तलामिमां शीघ्रं सहपुत्रामितोऽऽश्रमात् । भर्त्रे प्रापयताद्यैव सर्वलक्षणपूजिताम् ॥

tasya tad balam ājñāya kaṇvaḥ śiṣyān uvāca ha । śakuntalām imāṁ śīghraṁ sahaputrām ito ’’śramāt । bhartre prāpayatādyaiva sarvalakṣaṇapūjitām ॥

नारीणां चिरवासो हि बान्धवेषु न रोचते । कीर्तिचारित्रधर्मघ्नस्तस्मान्नयत माचिरम् ॥

nārīṇāṁ ciravāso hi bāndhaveṣu na rocate । kīrticāritradharmaghnas tasmān nayata māciram ॥

तथेत्युक्त्वा तु ते सर्वे प्रातिष्ठन्तामितौजसः । शकुन्तलां पुरस्कृत्य सपुत्रां गजसाह्वयम् ॥

tathety uktvā tu te sarve prātiṣṭhantāmitaujasaḥ । śakuntalāṁ puraskr̥tya saputrāṁ gajasāhvayam ॥

गृहीत्वामरगर्भाभं पुत्रं कमललोचनम् । आजगाम ततः शुभ्रा दुःषन्तविदिताद्वनात् ॥

gr̥hītvāmaragarbhābhaṁ putraṁ kamalalocanam । ājagāma tataḥ śubhrā duḥṣantaviditād vanāt ॥

अभिसृत्य च राजानं विदिता सा प्रवेशिता । सह तेनैव पुत्रेण तरुणादित्यवर्चसा ॥

abhisr̥tya ca rājānaṁ viditā sā praveśitā । saha tenaiva putreṇa taruṇādityavarcasā ॥

पूजयित्वा यथान्यायमब्रवीत्तं शकुन्तला । अयं पुत्रस्त्वया राजन्यौवराज्येऽभिषिच्यताम् ॥

pūjayitvā yathānyāyam abravīt taṁ śakuntalā । ayaṁ putras tvayā rājan yauvarājye ’bhiṣicyatām ॥

त्वया ह्ययं सुतो राजन्मय्युत्पन्नः सुरोपमः । यथासमयमेतस्मिन्वर्तस्व पुरुषोत्तम ॥

tvayā hy ayaṁ suto rājan mayy utpannaḥ suropamaḥ । yathāsamayam etasmin vartasva puruṣottama ॥

यथा समागमे पूर्वं कृतः स समयस्त्वया । तं स्मरस्व महाभाग कण्वाश्रमपदं प्रति ॥

yathā samāgame pūrvaṁ kr̥taḥ sa samayas tvayā । taṁ smarasva mahābhāga kaṇvāśramapadaṁ prati ॥

सोऽथ श्रुत्वैव तद्वाक्यं तस्या राजा स्मरन्नपि । अब्रवीन्न स्मरामीति कस्य त्वं दुष्टतापसि ॥

so ’tha śrutvaiva tad vākyaṁ tasyā rājā smarann api । abravīn na smarāmīti kasya tvaṁ duṣṭatāpasi ॥

धर्मकामार्थसंबन्धं न स्मरामि त्वया सह । गच्छ वा तिष्ठ वा कामं यद्वापीच्छसि तत्कुरु ॥

dharmakāmārthasaṁbandhaṁ na smarāmi tvayā saha । gaccha vā tiṣṭha vā kāmaṁ yad vāpīcchasi tat kuru ॥

सैवमुक्ता वरारोहा व्रीडितेव मनस्विनी । विसंज्ञेव च दुःखेन तस्थौ स्थाणुरिवाचला ॥

saivam uktā varārohā vrīḍiteva manasvinī । visaṁjñeva ca duḥkhena tasthau sthāṇur ivācalā ॥

संरम्भामर्षताम्राक्षी स्फुरमाणोष्ठसंपुटा । कटाक्षैर्निर्दहन्तीव तिर्यग्राजानमैक्षत ॥

saṁrambhāmarṣatāmrākṣī sphuramāṇoṣṭhasaṁpuṭā । kaṭākṣair nirdahantīva tiryag rājānam aikṣata ॥

आकारं गूहमाना च मन्युनाभिसमीरिता । तपसा संभृतं तेजो धारयामास वै तदा ॥

ākāraṁ gūhamānā ca manyunābhisamīritā । tapasā saṁbhr̥taṁ tejo dhārayām āsa vai tadā ॥

सा मुहूर्तमिव ध्यात्वा दुःखामर्षसमन्विता । भर्तारमभिसंप्रेक्ष्य क्रुद्धा वचनमब्रवीत् ॥

sā muhūrtam iva dhyātvā duḥkhāmarṣasamanvitā । bhartāram abhisaṁprekṣya kruddhā vacanam abravīt ॥

जानन्नपि महाराज कस्मादेवं प्रभाषसे । न जानामीति निःसङ्गं यथान्यः प्राकृतस्तथा ॥

jānann api mahārāja kasmād evaṁ prabhāṣase । na jānāmīti niḥsaṅgaṁ yathānyaḥ prākr̥tas tathā ॥

अत्र ते हृदयं वेद सत्यस्यैवानृतस्य च । कल्याण बत साक्षी त्वं मात्मानमवमन्यथाः ॥

atra te hr̥dayaṁ veda satyasyaivānr̥tasya ca । kalyāṇa bata sākṣī tvaṁ mātmānam avamanyathāḥ ॥

योऽन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते । किं तेन न कृतं पापं चोरेणात्मापहारिणा ॥

yo ’nyathā santam ātmānam anyathā pratipadyate । kiṁ tena na kr̥taṁ pāpaṁ coreṇātmāpahāriṇā ॥

एकोऽहमस्मीति च मन्यसे त्वं; न हृच्छयं वेत्सि मुनिं पुराणम् । यो वेदिता कर्मणः पापकस्य; तस्यान्तिके त्वं वृजिनं करोषि ॥

eko ’ham asmīti ca manyase tvaṁ; na hr̥cchayaṁ vetsi muniṁ purāṇam । yo veditā karmaṇaḥ pāpakasya; tasyāntike tvaṁ vr̥jinaṁ karoṣi ॥

मन्यते पापकं कृत्वा न कश्चिद्वेत्ति मामिति । विदन्ति चैनं देवाश्च स्वश्चैवान्तरपूरुषः ॥

manyate pāpakaṁ kr̥tvā na kaś cid vetti mām iti । vidanti cainaṁ devāś ca svaś caivāntarapūruṣaḥ ॥

आदित्यचन्द्रावनिलानलौ च; द्यौर्भूमिरापो हृदयं यमश्च । अहश्च रात्रिश्च उभे च संध्ये; धर्मश्च जानाति नरस्य वृत्तम् ॥

ādityacandrāv anilānalau ca; dyaur bhūmir āpo hr̥dayaṁ yamaś ca । ahaś ca rātriś ca ubhe ca saṁdhye; dharmaś ca jānāti narasya vr̥ttam ॥

यमो वैवस्वतस्तस्य निर्यातयति दुष्कृतम् । हृदि स्थितः कर्मसाक्षी क्षेत्रज्ञो यस्य तुष्यति ॥

yamo vaivasvatas tasya niryātayati duṣkr̥tam । hr̥di sthitaḥ karmasākṣī kṣetrajño yasya tuṣyati ॥

न तु तुष्यति यस्यैष पुरुषस्य दुरात्मनः । तं यमः पापकर्माणं निर्यातयति दुष्कृतम् ॥

na tu tuṣyati yasyaiṣa puruṣasya durātmanaḥ । taṁ yamaḥ pāpakarmāṇaṁ niryātayati duṣkr̥tam ॥

अवमन्यात्मनात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते । देवा न तस्य श्रेयांसो यस्यात्मापि न कारणम् ॥

avamanyātmanātmānam anyathā pratipadyate । devā na tasya śreyāṁso yasyātmāpi na kāraṇam ॥

स्वयं प्राप्तेति मामेवं मावमंस्थाः पतिव्रताम् । अर्घ्यार्हां नार्चयसि मां स्वयं भार्यामुपस्थिताम् ॥

svayaṁ prāpteti mām evaṁ māvamaṁsthāḥ pativratām । arghyārhāṁ nārcayasi māṁ svayaṁ bhāryām upasthitām ॥

किमर्थं मां प्राकृतवदुपप्रेक्षसि संसदि । न खल्वहमिदं शून्ये रौमि किं न शृणोषि मे ॥

kimarthaṁ māṁ prākr̥tavad upaprekṣasi saṁsadi । na khalv aham idaṁ śūnye raumi kiṁ na śr̥ṇoṣi me ॥

यदि मे याचमानाया वचनं न करिष्यसि । दुःषन्त शतधा मूर्धा ततस्तेऽद्य फलिष्यति ॥

yadi me yācamānāyā vacanaṁ na kariṣyasi । duḥṣanta śatadhā mūrdhā tatas te ’dya phaliṣyati ॥

भार्यां पतिः संप्रविश्य स यस्माज्जायते पुनः । जायाया इति जायात्वं पुराणाः कवयो विदुः ॥

bhāryāṁ patiḥ saṁpraviśya sa yasmāj jāyate punaḥ । jāyāyā iti jāyātvaṁ purāṇāḥ kavayo viduḥ ॥

यदागमवतः पुंसस्तदपत्यं प्रजायते । तत्तारयति संतत्या पूर्वप्रेतान्पितामहान् ॥

yad āgamavataḥ puṁsas tad apatyaṁ prajāyate । tat tārayati saṁtatyā pūrvapretān pitāmahān ॥

पुन्नाम्नो नरकाद्यस्मात्पितरं त्रायते सुतः । तस्मात्पुत्र इति प्रोक्तः स्वयमेव स्वयम्भुवा ॥

pun nāmno narakād yasmāt pitaraṁ trāyate sutaḥ । tasmāt putra iti proktaḥ svayam eva svayambhuvā ॥

सा भार्या या गृहे दक्षा सा भार्या या प्रजावती । सा भार्या या पतिप्राणा सा भार्या या पतिव्रता ॥

sā bhāryā yā gr̥he dakṣā sā bhāryā yā prajāvatī । sā bhāryā yā patiprāṇā sā bhāryā yā pativratā ॥

अर्धं भार्या मनुष्यस्य भार्या श्रेष्ठतमः सखा । भार्या मूलं त्रिवर्गस्य भार्या मित्रं मरिष्यतः ॥

ardhaṁ bhāryā manuṣyasya bhāryā śreṣṭhatamaḥ sakhā । bhāryā mūlaṁ trivargasya bhāryā mitraṁ mariṣyataḥ ॥

भार्यावन्तः क्रियावन्तः सभार्या गृहमेधिनः । भार्यावन्तः प्रमोदन्ते भार्यावन्तः श्रियान्विताः ॥

bhāryāvantaḥ kriyāvantaḥ sabhāryā gr̥hamedhinaḥ । bhāryāvantaḥ pramodante bhāryāvantaḥ śriyānvitāḥ ॥

सखायः प्रविविक्तेषु भवन्त्येताः प्रियंवदाः । पितरो धर्मकार्येषु भवन्त्यार्तस्य मातरः ॥

sakhāyaḥ pravivikteṣu bhavanty etāḥ priyaṁvadāḥ । pitaro dharmakāryeṣu bhavanty ārtasya mātaraḥ ॥

कान्तारेष्वपि विश्रामो नरस्याध्वनिकस्य वै । यः सदारः स विश्वास्यस्तस्माद्दाराः परा गतिः ॥

kāntāreṣv api viśrāmo narasyādhvanikasya vai । yaḥ sadāraḥ sa viśvāsyas tasmād dārāḥ parā gatiḥ ॥

संसरन्तमपि प्रेतं विषमेष्वेकपातिनम् । भार्यैवान्वेति भर्तारं सततं या पतिव्रता ॥

saṁsarantam api pretaṁ viṣameṣv ekapātinam । bhāryaivānveti bhartāraṁ satataṁ yā pativratā ॥

प्रथमं संस्थिता भार्या पतिं प्रेत्य प्रतीक्षते । पूर्वं मृतं च भर्तारं पश्चात्साध्व्यनुगच्छति ॥

prathamaṁ saṁsthitā bhāryā patiṁ pretya pratīkṣate । pūrvaṁ mr̥taṁ ca bhartāraṁ paścāt sādhvy anugacchati ॥

एतस्मात्कारणाद्राजन्पाणिग्रहणमिष्यते । यदाप्नोति पतिर्भार्यामिह लोके परत्र च ॥

etasmāt kāraṇād rājan pāṇigrahaṇam iṣyate । yad āpnoti patir bhāryām iha loke paratra ca ॥

आत्मात्मनैव जनितः पुत्र इत्युच्यते बुधैः । तस्माद्भार्यां नरः पश्येन्मातृवत्पुत्रमातरम् ॥

ātmātmanaiva janitaḥ putra ity ucyate budhaiḥ । tasmād bhāryāṁ naraḥ paśyen mātr̥vat putramātaram ॥

भार्यायां जनितं पुत्रमादर्शे स्वमिवाननम् । ह्लादते जनिता प्रेष्क्य स्वर्गं प्राप्येव पुण्यकृत् ॥

bhāryāyāṁ janitaṁ putram ādarśe svam ivānanam । hlādate janitā preṣkya svargaṁ prāpyeva puṇyakr̥t ॥

दह्यमाना मनोदुःखैर्व्याधिभिश्चातुरा नराः । ह्लादन्ते स्वेषु दारेषु घर्मार्ताः सलिलेष्विव ॥

dahyamānā manoduḥkhair vyādhibhiś cāturā narāḥ । hlādante sveṣu dāreṣu gharmārtāḥ salileṣv iva ॥

सुसंरब्धोऽपि रामाणां न ब्रूयादप्रियं बुधः । रतिं प्रीतिं च धर्मं च तास्वायत्तमवेक्ष्य च ॥

susaṁrabdho ’pi rāmāṇāṁ na brūyād apriyaṁ budhaḥ । ratiṁ prītiṁ ca dharmaṁ ca tāsv āyattam avekṣya ca ॥

आत्मनो जन्मनः क्षेत्रं पुण्यं रामाः सनातनम् । ऋषीणामपि का शक्तिः स्रष्टुं रामामृते प्रजाः ॥

ātmano janmanaḥ kṣetraṁ puṇyaṁ rāmāḥ sanātanam । r̥ṣīṇām api kā śaktiḥ sraṣṭuṁ rāmām r̥te prajāḥ ॥

परिपत्य यदा सूनुर्धरणीरेणुगुण्ठितः । पितुराश्लिष्यतेऽङ्गानि किमिवास्त्यधिकं ततः ॥

paripatya yadā sūnur dharaṇīreṇuguṇṭhitaḥ । pitur āśliṣyate ’ṅgāni kim ivāsty adhikaṁ tataḥ ॥

स त्वं स्वयमनुप्राप्तं साभिलाषमिमं सुतम् । प्रेक्षमाणं च काक्षेण किमर्थमवमन्यसे ॥

sa tvaṁ svayam anuprāptaṁ sābhilāṣam imaṁ sutam । prekṣamāṇaṁ ca kākṣeṇa kimartham avamanyase ॥

अण्डानि बिभ्रति स्वानि न भिन्दन्ति पिपीलिकाः । न भरेथाः कथं नु त्वं धर्मज्ञः सन्स्वमात्मजम् ॥

aṇḍāni bibhrati svāni na bhindanti pipīlikāḥ । na bharethāḥ kathaṁ nu tvaṁ dharmajñaḥ san svam ātmajam ॥

न वाससां न रामाणां नापां स्पर्शस्तथा सुखः । शिशोरालिङ्ग्यमानस्य स्पर्शः सूनोर्यथा सुखः ॥

na vāsasāṁ na rāmāṇāṁ nāpāṁ sparśas tathā sukhaḥ । śiśor āliṅgyamānasya sparśaḥ sūnor yathā sukhaḥ ॥

ब्राह्मणो द्विपदां श्रेष्ठो गौर्वरिष्ठा चतुष्पदाम् । गुरुर्गरीयसां श्रेष्ठः पुत्रः स्पर्शवतां वरः ॥

brāhmaṇo dvipadāṁ śreṣṭho gaur variṣṭhā catuṣpadām । gurur garīyasāṁ śreṣṭhaḥ putraḥ sparśavatāṁ varaḥ ॥

स्पृशतु त्वां समाश्लिष्य पुत्रोऽयं प्रियदर्शनः । पुत्रस्पर्शात्सुखतरः स्पर्शो लोके न विद्यते ॥

spr̥śatu tvāṁ samāśliṣya putro ’yaṁ priyadarśanaḥ । putrasparśāt sukhataraḥ sparśo loke na vidyate ॥

त्रिषु वर्षेषु पूर्णेषु प्रजाताहमरिंदम । इमं कुमारं राजेन्द्र तव शोकप्रणाशनम् ॥

triṣu varṣeṣu pūrṇeṣu prajātāham ariṁdama । imaṁ kumāraṁ rājendra tava śokapraṇāśanam ॥

आहर्ता वाजिमेधस्य शतसंख्यस्य पौरव । इति वागन्तरिक्षे मां सूतकेऽभ्यवदत्पुरा ॥

āhartā vājimedhasya śatasaṁkhyasya paurava । iti vāg antarikṣe māṁ sūtake ’bhyavadat purā ॥

ननु नामाङ्कमारोप्य स्नेहाद्ग्रामान्तरं गताः । मूर्ध्नि पुत्रानुपाघ्राय प्रतिनन्दन्ति मानवाः ॥

nanu nāmāṅkam āropya snehād grāmāntaraṁ gatāḥ । mūrdhni putrān upāghrāya pratinandanti mānavāḥ ॥

वेदेष्वपि वदन्तीमं मन्त्रवादं द्विजातयः । जातकर्मणि पुत्राणां तवापि विदितं तथा ॥

vedeṣv api vadantīmaṁ mantravādaṁ dvijātayaḥ । jātakarmaṇi putrāṇāṁ tavāpi viditaṁ tathā ॥

अङ्गादङ्गात्संभवसि हृदयादभिजायसे । आत्मा वै पुत्रनामासि स जीव शरदः शतम् ॥

aṅgād aṅgāt saṁbhavasi hr̥dayād abhijāyase । ātmā vai putranāmāsi sa jīva śaradaḥ śatam ॥

पोषो हि त्वदधीनो मे संतानमपि चाक्षयम् । तस्मात्त्वं जीव मे वत्स सुसुखी शरदां शतम् ॥

poṣo hi tvadadhīno me saṁtānam api cākṣayam । tasmāt tvaṁ jīva me vatsa susukhī śaradāṁ śatam ॥

त्वदङ्गेभ्यः प्रसूतोऽयं पुरुषात्पुरुषोऽपरः । सरसीवामलेऽऽत्मानं द्वितीयं पश्य मे सुतम् ॥

tvadaṅgebhyaḥ prasūto ’yaṁ puruṣāt puruṣo ’paraḥ । sarasīvāmale ’’tmānaṁ dvitīyaṁ paśya me sutam ॥

यथा ह्याहवनीयोऽग्निर्गार्हपत्यात्प्रणीयते । तथा त्वत्तः प्रसूतोऽयं त्वमेकः सन्द्विधा कृतः ॥

yathā hy āhavanīyo ’gnir gārhapatyāt praṇīyate । tathā tvattaḥ prasūto ’yaṁ tvam ekaḥ san dvidhā kr̥taḥ ॥

मृगापकृष्टेन हि ते मृगयां परिधावता । अहमासादिता राजन्कुमारी पितुराश्रमे ॥

mr̥gāpakr̥ṣṭena hi te mr̥gayāṁ paridhāvatā । aham āsāditā rājan kumārī pitur āśrame ॥

उर्वशी पूर्वचित्तिश्च सहजन्या च मेनका । विश्वाची च घृताची च षडेवाप्सरसां वराः ॥

urvaśī pūrvacittiś ca sahajanyā ca menakā । viśvācī ca ghr̥tācī ca ṣaḍ evāpsarasāṁ varāḥ ॥

तासां मां मेनका नाम ब्रह्मयोनिर्वराप्सराः । दिवः संप्राप्य जगतीं विश्वामित्रादजीजनत् ॥

tāsāṁ māṁ menakā nāma brahmayonir varāpsarāḥ । divaḥ saṁprāpya jagatīṁ viśvāmitrād ajījanat ॥

सा मां हिमवतः पृष्ठे सुषुवे मेनकाप्सराः । अवकीर्य च मां याता परात्मजमिवासती ॥

sā māṁ himavataḥ pr̥ṣṭhe suṣuve menakāpsarāḥ । avakīrya ca māṁ yātā parātmajam ivāsatī ॥

किं नु कर्माशुभं पूर्वं कृतवत्यस्मि जन्मनि । यदहं बान्धवैस्त्यक्ता बाल्ये संप्रति च त्वया ॥

kiṁ nu karmāśubhaṁ pūrvaṁ kr̥tavaty asmi janmani । yad ahaṁ bāndhavais tyaktā bālye saṁprati ca tvayā ॥

कामं त्वया परित्यक्ता गमिष्याम्यहमाश्रमम् । इमं तु बालं संत्यक्तुं नार्हस्यात्मजमात्मना ॥

kāmaṁ tvayā parityaktā gamiṣyāmy aham āśramam । imaṁ tu bālaṁ saṁtyaktuṁ nārhasy ātmajam ātmanā ॥

दुःषन्त उवाच । न पुत्रमभिजानामि त्वयि जातं शकुन्तले । असत्यवचना नार्यः कस्ते श्रद्धास्यते वचः ॥

duḥṣanta uvāca । na putram abhijānāmi tvayi jātaṁ śakuntale । asatyavacanā nāryaḥ kas te śraddhāsyate vacaḥ ॥

मेनका निरनुक्रोशा बन्धकी जननी तव । यया हिमवतः पृष्ठे निर्माल्येव प्रवेरिता ॥

menakā niranukrośā bandhakī jananī tava । yayā himavataḥ pr̥ṣṭhe nirmālyeva praveritā ॥

स चापि निरनुक्रोशः क्षत्रयोनिः पिता तव । विश्वामित्रो ब्राह्मणत्वे लुब्धः कामपरायणः ॥

sa cāpi niranukrośaḥ kṣatrayoniḥ pitā tava । viśvāmitro brāhmaṇatve lubdhaḥ kāmaparāyaṇaḥ ॥

मेनकाप्सरसां श्रेष्ठा महर्षीणां च ते पिता । तयोरपत्यं कस्मात्त्वं पुंश्चलीवाभिधास्यसि ॥

menakāpsarasāṁ śreṣṭhā maharṣīṇāṁ ca te pitā । tayor apatyaṁ kasmāt tvaṁ puṁścalīvābhidhāsyasi ॥

अश्रद्धेयमिदं वाक्यं कथयन्ती न लज्जसे । विशेषतो मत्सकाशे दुष्टतापसि गम्यताम् ॥

aśraddheyam idaṁ vākyaṁ kathayantī na lajjase । viśeṣato matsakāśe duṣṭatāpasi gamyatām ॥

क्व महर्षिः सदैवोग्रः साप्सरा क्व च मेनका । क्व च त्वमेवं कृपणा तापसीवेषधारिणी ॥

kva maharṣiḥ sadaivograḥ sāpsarā kva ca menakā । kva ca tvam evaṁ kr̥paṇā tāpasīveṣadhāriṇī ॥

अतिकायश्च पुत्रस्ते बालोऽपि बलवानयम् । कथमल्पेन कालेन शालस्कन्ध इवोद्गतः ॥

atikāyaś ca putras te bālo ’pi balavān ayam । katham alpena kālena śālaskandha ivodgataḥ ॥

सुनिकृष्टा च योनिस्ते पुंश्चली प्रतिभासि मे । यदृच्छया कामरागाज्जाता मेनकया ह्यसि ॥

sunikr̥ṣṭā ca yonis te puṁścalī pratibhāsi me । yadr̥cchayā kāmarāgāj jātā menakayā hy asi ॥

सर्वमेतत्परोक्षं मे यत्त्वं वदसि तापसि । नाहं त्वामभिजानामि यथेष्टं गम्यतां त्वया ॥

sarvam etat parokṣaṁ me yat tvaṁ vadasi tāpasi । nāhaṁ tvām abhijānāmi yatheṣṭaṁ gamyatāṁ tvayā ॥